Müalicə dövrü üçün 7 günlük nümunə menyu
Hər gün nə bişirmək sualı müalicə zamanı əlavə yük ola bilər. Burada Azərbaycan mətbəxinin tanış yeməklərindən və ayrıca Avropa yeməklərindən ibarət bir həftəlik nümunə menyu var. Bütün yeməklər yaxşı bişirilən və isti verilən yeməklərdir. Bu, hazır plan deyil, fikir mənbəyidir: müalicə dövründə qidalanma həkiminizlə razılaşdırılır.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Müalicə zamanı orqanizmə enerji və zülal lazımdır: toxumaları bərpa etmək, infeksiya ilə mübarizə aparmaq və gücü saxlamaq üçün.
Qan göstəriciləri aşağı olanda qida təhlükəsizliyi daha vacib olur: çiy və az bişmiş məhsullar infeksiya riskini artırır.
Azərbaycan mətbəxində çoxlu uzun bişən isti yemək var — şorbalar, plov, dolma, bozartma. Bu yeməklər müalicə dövrünə yaxşı uyğun gəlir.
İştah olmayanda az-az, tez-tez yemək daha asandır: böyük boşqab əvəzinə kiçik porsiyalar.
Bu menyu yalnız nümunədir. Həkiminiz və ya dietoloq onu sizin vəziyyətinizə görə dəyişə bilər.
03Elmi izah
Qidalanma və müalicə: NCI və ESPEN qeyd edir ki, müalicə zamanı kifayət qədər enerji və zülal almaq çəkini və əzələni qorumağa kömək edir; qidalanma problemi erkən aşkar edilməli və komanda ilə həll olunmalıdır.
Bişmiş və isti: CDC və FDA zəif immunitetli insanlara əti, quşu, balığı və yumurtanı tam bişirməyi, çiy süd və pasterizə olunmamış pendirdən çəkinməyi tövsiyə edir. Təhlükəsiz daxili temperatur: qiymə üçün 71 °C, quş əti və qalıq üçün 74 °C.
Neytropenik pəhriz: araşdırmalar (BMJ, 2019) sərt «neytropenik pəhrizin» ümumi qida təhlükəsizliyi qaydalarından əlavə fayda verdiyini göstərməyib. Buna görə klinikalar fərqli qaydalar tətbiq edir — öz komandanızın qaydasına əməl edin.
Qalıqlar: USDA bişmiş yeməyi 2 saat ərzində soyuducuya qoymağı və qızdırarkən 74 °C-yə çatdırmağı tövsiyə edir; aşağı göstəricilərdə bir çox komanda qalığı 24 saat ərzində yeməyi məsləhət görür.
04Bədəndə nə baş verir?
Menyu necə qurulub
Hər gün: isti səhər yeməyi, nahar üçün şorba, şam yeməyi üçün ət, toyuq və ya balıq ilə isti yemək və bir şirin və ya meyvəli qəlyanaltı. Yeməklər həftə ərzində dəyişir ki, dad yorulmasın.
Boşqabın tarazlığı
Hər əsas yeməkdə zülal (ət, toyuq, balıq, yumurta, mərci), yarma və ya kartof, bişmiş tərəvəz olsun. Boşqab isti və yaxşı bişmiş olmalıdır.
İştah olmayanda
Porsiyanı yarıya endirin, arada kiçik qəlyanaltılar edin. Yumşaq, isti şorbalar və sıyıqlar ürəkbulanma və ağızda yaralar zamanı daha asan yeyilir.
Qalıq və saxlanma
Bişmiş yeməyi 2 saat ərzində dayaz qablarda soyuducuya qoyun, üzərinə tarixi yazın və bir dəfə buxarlanana qədər qızdırın.
İçkilər
Gün ərzində kifayət qədər maye için: qaynadılmış və ya qablaşdırılmış su, çay, evdə bişirilmiş kompot. Pasterizə olunmamış şirə və ev ayranından çəkinin.
Nəyi dəyişmək olar
Eyni gündə yeməkləri yerini dəyişmək olar. Şəkərli diabet, böyrək problemi və ya duz məhdudiyyəti varsa, menyunu həkiminizlə və ya dietoloqla uyğunlaşdırın.
05Bir günün dörd addımı
Planlaşdırın, tam bişirin, isti yeyin, qalığı düzgün saxlayın.
06Azərbaycan mətbəxi: 7 günlük nümunə menyu
| Gün | Səhər yeməyi | Nahar | Şam yeməyi | Qəlyanaltı |
|---|---|---|---|---|
 1-ci gün | Südlü sıyıq | Mərci şorbası | Toyuq bozartması, düyü | Kompot, bişmiş alma |
 2-ci gün | Bərk bişmiş yumurta, təndir çörəyi, pasterizə olunmuş pendir | Düşbərə | Kələm dolması | Banan, zavod qatığı |
 3-cü gün | Pomidor-yumurta (tam bişmiş) | Toyuq şorbası | Şüyüd plov, toyuq | Firni |
 4-cü gün | Göyərti kükü, çörək | Küftə bozbaş | Lülə kabab, qaynadılmış kartof | Kompot, soyulmuş armud |
| 5-ci gün | Yulaf sıyığı (pasterizə olunmuş süd) | Dovğa (isti) | Ləvəngi, düyü | Soyulmuş portağal |
| 6-cı gün | Qutab (isti) | Piti | Üç bacı dolması | Kiçik tikə paxlava |
| 7-ci gün | Südlü sıyıq | Plov, sabzı qovurma | Toyuq çığırtması | Şəkərbura, kompot |
* Bütün yeməklər tam bişirilir və isti verilir. Porsiyanı iştahınıza görə seçin. Bu, nümunədir: müalicə dövründə qidalanma həkiminizlə razılaşdırılır.
07Avropa yeməkləri ilə variant
* Xaricdə yaşayanlar üçün: yerli mağazada tapılan, yaxşı bişən isti yeməklər. Qaydalar eynidir.
08Əsas terminlər
- Nümunə menyu
- Fikir vermək üçün hazırlanmış plan; şəxsi pəhriz deyil.
- Neytropeniya
- Qanda neytrofillərin azalması; infeksiya riski artır.
- Pasterizasiya
- Mikrobları öldürmək üçün südün qısa müddət qızdırılması.
- Daxili temperatur
- Yeməyin ən qalın yerindəki temperatur; termometrlə ölçülür.
- Qalıq
- Bişirildikdən sonra qalan və sonra yeyiləcək yemək.
- Qəlyanaltı
- Əsas yeməklər arasında kiçik porsiya.
- Dietoloq
- Qidalanma üzrə mütəxəssis; şəxsi plan qurur.
09Əsas fikirlər
- Bu, nümunədir — qidalanma həkiminizlə razılaşdırılır.
- Hər şey tam bişirilir və isti yeyilir.
- Süd məhsulları yalnız pasterizə olunmuş olsun.
- Meyvəni yuyun və soyun.
- İştah olmayanda az-az, tez-tez yeyin.
- Qalığı 2 saat ərzində soyuducuya qoyun.
- Qızdırarkən buxarlanana qədər, bir dəfə.
- Diabet və ya böyrək problemi varsa, menyunu dəyişdirin.
10Tez-tez verilən suallar
Bu menyunu olduğu kimi izləməliyəm?
Xeyr. Bu, fikir mənbəyidir. Hansı yeməklərin sizə uyğun olduğunu, hansı məhdudiyyətlərin lazım olduğunu həkiminiz və ya dietoloq deyir.
Göstəricilər aşağı olanda da bu yeməklər olar?
Menyuda yalnız yaxşı bişirilən isti yeməklər var. Göstəricilər çox aşağı olanda komandanız əlavə qaydalar verə bilər — onlara əməl edin.
İştahım yoxdur, porsiyanı necə edim?
Yarım porsiya ilə başlayın və gün ərzində daha tez-tez yeyin. Şorba və sıyıq kimi yumşaq isti yeməklər adətən daha asan yeyilir.
Meyvə və tərəvəz olarmı?
Bəli, yaxşı yuyulmuş və soyulmuş meyvə, bişmiş tərəvəz. Çiy salat və göyərti barədə komandanızdan soruşun.
Yeməyi bir neçə gün üçün bişirə bilərəm?
Porsiyaları dondurmaq yaxşı yoldur. Soyuducuda qalığı az saxlayın; aşağı göstəricilərdə bir çox komanda 24 saat ərzində yeməyi məsləhət görür.
Xəstəxanada da bu menyu olar?
Xəstəxanada öz qaydaları var. Evdən yemək gətirmək istəyirsinizsə, əvvəlcə tibb bacısından soruşun.
11Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Bu menyunu olduğu kimi izləməliyəm?
Göstəricilər aşağı olanda da bu yeməklər olar?
İştahım yoxdur, porsiyanı necə edim?
Meyvə və tərəvəz olarmı?
Yeməyi bir neçə gün üçün bişirə bilərəm?
Xəstəxanada da bu menyu olar?
13Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, during, and after Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Nutrition in Cancer Care (PDQ®) – Patient Version
- American Cancer Society. Benefits of Good Nutrition During Cancer Treatment
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Eating Well During Your Cancer Treatment
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Food Safety During Cancer Treatment
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Safer Food Choices for People With Weakened Immune Systems
- FoodSafety.gov (U.S. HHS). Cook to a Safe Minimum Internal Temperature
- USDA Food Safety and Inspection Service. Leftovers and Food Safety
- Leukemia & Lymphoma Society. Diet Guidelines for Immunosuppressed Patients
- World Health Organization (WHO). Healthy diet — fact sheet
- Clinical Nutrition, 2021. ESPEN practical guideline: Clinical Nutrition in cancer
- BMJ Supportive & Palliative Care, 2019. Neutropenic diets to prevent cancer infections: updated systematic review and meta-analysis