← Geri
Müalicədən sonra və remissiya

Ölçülə bilən qalıq xəstəlik (MRD)

Remissiyada adi mikroskop leykoz hüceyrəsi görmür, amma bu, bədəndə heç bir hüceyrə qalmadığı demək deyil. Ölçülə bilən qalıq xəstəlik (MRD) testləri yüz minlərlə, bəzən milyonlarla normal hüceyrə arasında tək-tük leykoz hüceyrəsini tapa bilir. Bu mövzuda MRD-nin necə ölçüldüyünü, nəticələrin nə demək olduğunu və həkimlərin onları müalicəni planlaşdırmaq üçün necə istifadə etdiyini sakit və aydın şəkildə izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~5 dəq
Tünd göy fonda çoxlu sakit şəffaf qan hüceyrəsi arasında incə işıq şüası ilə vurğulanmış tək bənövşəyi hüceyrə.
Şəkil 1.Konsepsiya: MRD testi minlərlə sağlam hüceyrə arasında tək bir leykoz hüceyrəsini tapır.

01Qısa cavab

MRD (ölçülə bilən və ya minimal qalıq xəstəlik) remissiyada olan insanın qanında və ya sümük iliyində qalan, adi mikroskopla görünməyən az sayda leykoz hüceyrəsidir. O, flow sitometriya, PCR və ya yeni nəsil sekvenləmə (NGS) ilə ölçülür və müalicənin nə qədər dərin işlədiyini göstərir. MRD-mənfi nəticə orta hesabla daha yaxşı proqnozla bağlıdır, MRD-müsbət nəticə isə əlavə və ya fərqli müalicəni müzakirə etmək üçün vaxtında xəbərdarlıqdır — residivin qaçılmaz olduğu demək deyil. Bir nəticədən çox onların zamanla dəyişməsi önəmlidir. Testin nə vaxt və necə aparılacağını, nəticəyə görə nə ediləcəyini hematoloji komandanız müəyyən edir.

02Sadə izah

Təsəvvür edin ki, böyük bir meşədə gizlənmiş bir neçə zərərli bitkini axtarırsınız. Uzaqdan baxanda meşə təmiz görünür — bu, adi mikroskopla görünən remissiyadır. MRD testi isə hər ağacı yaxından yoxlayan dəqiq axtarışdır.

MRD “ölçülə bilən qalıq xəstəlik” deməkdir. Əvvəllər buna “minimal qalıq xəstəlik” deyirdilər. Söhbət müalicədən sonra qalan çox az sayda leykoz hüceyrəsindən gedir.

Bu hüceyrələri tapmaq üçün leykozun “barmaq izi” istifadə olunur: hüceyrə səthindəki xüsusi işarələr (flow sitometriya) və ya genetik dəyişikliklər (PCR, NGS). Ona görə diaqnoz zamanı götürülən nümunələr sonradan da vacibdir.

MRD-mənfi nəticə testin həssaslıq həddində leykoz izi tapılmadığını göstərir. Bu, çox yaxşı xəbərdir, amma “heç bir hüceyrə yoxdur” zəmanəti deyil.

MRD-müsbət nəticə bir neçə hüceyrənin qaldığını göstərir. Bu, həkimlərə problem böyüməmişdən əvvəl tədbir görmək imkanı verir: müalicəni gücləndirmək, dəyişmək, transplantasiyanı və ya yeni dərmanları müzakirə etmək.

03Elmi izah

Ölçmə üsulları: ELN-in 2021-ci il MRD konsensusuna görə AML-də çox parametrli flow sitometriya ilə MRD-müsbətlik həddi 0,1%-dir. Diaqnozda NPM1, CBFB::MYH11 və ya RUNX1::RUNX1T1 kimi uyğun genetik dəyişiklik varsa, daha həssas kəmiyyət PCR testi istifadə olunur və bəzi hallarda nümunə qandan da götürülə bilər. NGS əsaslı üsullar da getdikcə daha geniş tətbiq olunur.

ALL-da MRD: NCI-yə görə uşaq ALL-ında flow sitometriya və ya PCR 100 000 normal hüceyrə arasında bir leykoz hüceyrəsini tapa bilir və induksiyanın sonunda MRD səviyyəsi müalicə intensivliyinin seçilməsində istifadə olunur. 2017-ci il meta-analizinə (13 mindən çox xəstə) görə MRD-mənfilik həm uşaqlarda, həm də yetkinlərdə hadisəsiz yaşamanın xeyli yaxşı olması ilə əlaqəlidir. FDA 2018-ci ildə blinatumomabı remissiyada olan, lakin ilikdə MRD səviyyəsi ən azı 1 000 hüceyrədə 1 olan B-ALL xəstələri üçün təsdiq etmişdir.

AML-də MRD-nin mənası: 2020-ci il meta-analizinə görə MRD-mənfi AML xəstələrində ümumi və xəstəliksiz yaşama MRD-müsbət olanlardan orta hesabla xeyli yüksəkdir və bu əlaqə müxtəlif yaş qruplarında və müayinə üsullarında müşahidə olunur. ELN-in 2022-ci il tövsiyələri “MRD-mənfi tam remissiya”nı ayrıca cavab kateqoriyası kimi qeyd edir, ELN 2021 isə MRD-nin müalicədən sonra müntəzəm izlənməsini və molekulyar residivin erkən tanınmasını təsvir edir.

CML və CLL-də: ELN-in 2020-ci il tövsiyələrinə görə CML-də BCR::ABL1 qanda PCR ilə adətən hər 3 aydan bir ölçülür; dərin və davamlı molekulyar cavab müalicəsiz remissiya cəhdi üçün əsas şərtdir. EURO-SKI tədqiqatında dərmanı dayandıranların təxminən yarısı iki il sonra hələ də böyük molekulyar cavabda idi. iwCLL-ə görə CLL-də aşkar edilməyən MRD 10 000 leykositdə birdən az CLL hüceyrəsi deməkdir.

04Bədəndə nə baş verir?

MRD testi nə vaxt aparılır?

Adətən müəyyən nöqtələrdə: kəskin leykozlarda induksiyanın sonunda, konsolidasiya kurslarından sonra, transplantasiyadan əvvəl və sonra, bəzən isə müalicə bitdikdən sonrakı nəzarət dövründə. Nümunə çox vaxt sümük iliyindən götürülür; bəzi testlər üçün qan nümunəsi kifayətdir.

Üç “linza”: flow, PCR və NGS

Flow sitometriya hüceyrə səthindəki işarələrə görə qeyri-adi hüceyrələri sayır və nəticə tez hazır olur. PCR müəyyən genetik dəyişikliyi çox həssas şəkildə ölçür, amma yalnız belə dəyişiklik olan leykozlarda işləyir. NGS minlərlə DNT ardıcıllığını oxuyaraq milyon hüceyrədə birini tapa bilir. Hansı üsulun seçiləcəyi leykozun növündən və mərkəzin imkanlarından asılıdır.

Tünd göy fonda yan-yana duran üç şəffaf parlayan linza; hər biri arxasındakı hüceyrələri getdikcə daha böyük və aydın göstərir.
Şəkil 2.Flow sitometriya, PCR və NGS — fərqli həssaslıqda üç “linza”.

Bir rəqəm yox, tendensiya

MRD nəticəsi tək bir foto deyil, film kimi qiymətləndirilir. Səviyyənin ardıcıl olaraq azalması yaxşı əlamətdir; təkrar ölçmələrdə artım isə həkimləri diqqətli olmağa və testi təkrarlamağa yönəldir. Laboratoriyalar arasında üsullar fərqli ola bildiyi üçün nəticələri mümkünsə eyni laboratoriyada izləmək daha yaxşıdır.

Tünd göy fonda soldan sağa tədricən aşağı enən və sönən bir sıra yumşaq işıq nöqtəsi.
Şəkil 3.MRD nəticələri zamanla izlənir: tendensiya ən aydın mənzərəni verir.

Nəticə müalicəyə necə təsir edir?

MRD nəticələri bəzi protokollarda müalicənin intensivliyini dəyişmək, transplantasiyanın lazım olub-olmadığını qiymətləndirmək və ya hədəfli dərman, immunoterapiya kimi əlavə müalicəni başlamaq üçün istifadə olunur. Lakin qərar heç vaxt yalnız bir testə əsaslanmır: leykozun genetikası, sağlamlıq vəziyyəti və sizin seçimləriniz də nəzərə alınır.

Nəticəni gözləyərkən

MRD nəticəsini gözləmək çox həyəcanlı ola bilər. Həkiminizdən nəticənin nə vaxt hazır olacağını və kiminlə müzakirə edəcəyinizi əvvəlcədən soruşun. Nəticəni internetdə başqalarının rəqəmləri ilə müqayisə etməyin: eyni rəqəm müxtəlif leykoz növlərində və üsullarda fərqli məna daşıya bilər.

05MRD necə işləyir?

Diaqnozdakı “barmaq izi”ndən müalicə qərarlarına qədər.

Diaqnozda barmaq izi — Leykozun işarələri və genetik dəyişiklikləri qeydə alınır.1Diaqnozda barmaq iziLeykozun işarələri və genetik dəyişiklikləri qeydə alınır.
Remissiyada nümunə — İlik və ya qan nümunəsi götürülür.2Remissiyada nümunəİlik və ya qan nümunəsi götürülür.
Həssas axtarış — Flow, PCR və ya NGS ilə tək-tük hüceyrələr axtarılır.3Həssas axtarışFlow, PCR və ya NGS ilə tək-tük hüceyrələr axtarılır.
Nəticə və plan — Komanda növbəti addımı müəyyən edir.4Nəticə və planKomanda növbəti addımı müəyyən edir.
MRD-mənfiOrta hesabla daha yaxşı proqnoz, plan davam edir.
MRD-müsbətVaxtında tədbir görmək imkanı.
TendensiyaTəkrar ölçmələr ən aydın mənzərəni verir.

06MRD ölçmə üsulları (sadələşdirilmiş)

ÜsulNəyi axtarırTəxmini həssaslıq
Adi mikroskopGörünən blast hüceyrələriTəxminən 100 hüceyrədə 5
Flow sitometriyaHüceyrə səthindəki qeyri-adi işarələr10 000–100 000 hüceyrədə 1
Kəmiyyət PCRKonkret genetik dəyişiklik (məsələn, NPM1, BCR::ABL1)100 000–1 000 000 hüceyrədə 1
NGSLeykoza xas DNT ardıcıllıqları1 000 000 hüceyrədə 1-ə qədər

* Həssaslıq nümunənin keyfiyyətindən, leykozun növündən və laboratoriyadan asılıdır. Hansı testin sizə uyğun olduğunu hematoloji komandanız müəyyən edir.

07Əsas terminlər

MRD
Ölçülə bilən qalıq xəstəlik: remissiyada qalan az sayda leykoz hüceyrəsi.
MRD-mənfi
Testin həssaslıq həddində leykoz izi tapılmayıb.
MRD-müsbət
Az sayda leykoz hüceyrəsi tapılıb.
Flow sitometriya
Hüceyrələri səthindəki işarələrə görə sayan üsul.
PCR
Müəyyən genetik dəyişikliyi çoxaldıb ölçən üsul.
NGS
Yeni nəsil sekvenləmə: DNT ardıcıllığını çox həssas oxuyan üsul.
Həssaslıq
Testin neçə normal hüceyrə arasında bir leykoz hüceyrəsini tapa bildiyi.
Molekulyar residiv
MRD-nin yenidən müsbətləşməsi və ya artması, adətən təkrar testlə təsdiqlənir.
Barmaq izi
Diaqnozda müəyyən edilən, leykoza xas işarələr toplusu.
Müalicəsiz remissiya
CML-də dərin cavabdan sonra dərmanın nəzarət altında dayandırılması.

08Əsas fikirlər

  • MRD mikroskopun görmədiyi qalıq leykoz hüceyrələrini ölçür.
  • Ölçmə flow sitometriya, PCR və ya NGS ilə aparılır.
  • MRD-mənfi nəticə orta hesabla daha yaxşı proqnozla bağlıdır.
  • MRD-müsbət nəticə residivin qaçılmaz olduğu demək deyil.
  • Bir rəqəmdən çox tendensiya önəmlidir.
  • Nəticələri mümkünsə eyni laboratoriyada izləyin.
  • MRD bəzi müalicə qərarlarına kömək edir, amma yeganə amil deyil.
  • Nəticənizi yalnız hematoloji komandanızla şərh edin.

09Tez-tez verilən suallar

MRD-mənfi oldum. Deməli, sağaldım?

Bu, çox yaxşı və ümidverici nəticədir, amma tək başına sağalma zəmanəti deyil. Test yalnız müəyyən həssaslıq həddinə qədər görür. Ona görə nəzarət və planlaşdırılmış müalicə davam etdirilir.

MRD-müsbət nəticə nə deməkdir?

Bu, bir qədər leykoz hüceyrəsinin qaldığını göstərir. Bəzi insanlarda bu hüceyrələr uzun müddət artmır, bəzilərində isə əlavə müalicə lazım olur. Bugün MRD-müsbət vəziyyət üçün effektiv dərmanlar və strategiyalar mövcuddur.

MRD hər leykozda ölçülürmü?

ALL, AML, CML və CLL-də MRD və ya molekulyar cavab geniş istifadə olunur, amma üsul və vaxt fərqlidir. Bəzi nadir növlərdə MRD testinin rolu hələ öyrənilir.

Niyə bəzən qan, bəzən ilik nümunəsi götürülür?

İlik adətən daha həssas nəticə verir. Amma bəzi genetik dəyişikliklərdə — məsələn, CML-də BCR::ABL1 və ya AML-də NPM1 — qan nümunəsi ilə müntəzəm izləmə mümkündür.

Nəticəm “aşağı səviyyəli müsbət” yazılıb. Bu nə deməkdir?

Bu, çox az miqdarda leykoz izinin tapıldığını göstərir. Belə nəticənin mənası leykozun növündən, üsuldan və tendensiyadan asılıdır. Çox vaxt test təkrarlanır və həkim bütün məlumatları birlikdə qiymətləndirir.

Həkimə hansı sualları verim?

Hansı üsul istifadə olunur? Testin həssaslığı nədir? Növbəti test nə vaxtdır? Nəticə müalicəmi necə dəyişə bilər? Nəticənin surətini ala bilərəmmi?

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. MRD-mi hansı üsulla ölçürsünüz və testin həssaslığı nədir?

  2. MRD nəticəm müsbətdirsə, bu nə deməkdir?

  3. MRD-ni nə qədər tez-tez yoxlayacağıq?

  4. MRD nəticəsi müalicə planımı dəyişəcəkmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: minimal residual disease
  2. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
  3. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
  4. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
  5. American Cancer Society. Acute Lymphocytic Leukemia (ALL) Subtypes and Prognostic Factors
  6. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA expands approval of Blincyto for treatment of a type of leukemia in patients who have a certain risk factor for relapse
  7. Blood, 2021. 2021 Update on MRD in acute myeloid leukemia: a consensus document from the European LeukemiaNet MRD Working Party
  8. Blood, 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
  9. JAMA Oncology, 2017. Association of Minimal Residual Disease With Clinical Outcome in Pediatric and Adult Acute Lymphoblastic Leukemia: A Meta-analysis
  10. JAMA Oncology, 2020. Association of Measurable Residual Disease With Survival Outcomes in Patients With Acute Myeloid Leukemia: A Systematic Review and Meta-analysis
  11. Leukemia, 2020. European LeukemiaNet 2020 recommendations for treating chronic myeloid leukemia
  12. Blood, 2018. iwCLL guidelines for diagnosis, indications for treatment, response assessment, and supportive management of CLL
  13. Lancet Oncology, 2018. Discontinuation of tyrosine kinase inhibitor therapy in chronic myeloid leukaemia (EURO-SKI): a prespecified interim analysis of a prospective, multicentre, non-randomised, trial
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →