Residiv: bilməli olduqlarınız

01Qısa cavab

02Sadə izah

Residiv remissiyada görünməyən leykoz hüceyrələrinin yenidən çoxalaraq aşkar edilməsi deməkdir. Bu, müalicənin “boşuna” olduğu demək deyil: müalicə leykozu xeyli azaltmışdı, amma bir neçə hüceyrə gizli qalmışdı.

Leykoz heç vaxt tam remissiyaya girmirsə, buna refrakter leykoz deyilir. Həm residiv, həm də refrakter leykoz üçün xüsusi müalicə yanaşmaları var.

Residiv bəzən hələ heç bir əlamət olmadan, nəzarət zamanı qan analizində və ya MRD testində görünür. Məhz buna görə nəzarət müayinələri çox vacibdir: erkən tanınma daha çox seçim deməkdir.

Qayıdan leykoz ilk dəfəkindən bir qədər fərqli ola bilər. Ona görə həkimlər genetik testləri təkrarlayır: yeni dəyişiklik tapılsa, onu hədəf alan dərman ola bilər.

Residivdən sonra məqsəd yenidən remissiyaya çatmaq, sonra isə onu möhkəmləndirməkdir — çox vaxt transplantasiya və ya yeni müalicələrlə. Bəzi hallarda məqsəd leykozu uzun müddət nəzarətdə saxlamaq və həyat keyfiyyətini qorumaqdır.

03Elmi izah

Residivin tərifi: ELN-in 2022-ci il tövsiyələrinə görə AML-də residiv tam remissiyadan sonra sümük iliyində blastların 5% və ya daha çox olması, qanda blastların yenidən görünməsi və ya ilikdən kənar xəstəliyin yaranmasıdır. MRD-mənfi vəziyyətdən MRD-müsbətə keçid və ya MRD-nin artması isə “molekulyar residiv” kimi ayrıca qiymətləndirilir və erkən müdaxilə imkanı verir. ELN residiv zamanı genetik testlərin təkrarlanmasını tövsiyə edir.

AML-də residiv: NCI və ACS-ə görə müalicə seçimi əvvəlki müalicədən, remissiyanın müddətindən, leykozun genetikasından və ümumi vəziyyətdən asılıdır. Variantlara başqa kimyaterapiya sxemləri, FLT3, IDH1 və ya IDH2 dəyişikliklərinə yönəlmiş hədəfli dərmanlar, bəzi genetik növlərdə menin inhibitorları, venetoklaksla kombinasiyalar, allogen kök hüceyrə transplantasiyası və klinik sınaqlar daxildir.

ALL-da residiv: NEJM-də dərc olunmuş randomizə tədqiqatlarda B-ALL residivində blinatumomab kimyaterapiyaya nisbətən ümumi yaşamanı uzatmış (2017), inotuzumab ozoqamisin isə tam remissiya tezliyini xeyli artırmışdır (2016). Uşaq və gənc yetkinlərdə CAR-T hüceyrə terapiyası tisagenlesleysellə 2018-ci il tədqiqatında üç ay ərzində remissiya tezliyi 81% olmuşdur. Ph-müsbət ALL-da tirozin kinaz inhibitorları da istifadə olunur.

Xroniki leykozlarda: CML-də “residiv” çox vaxt molekulyar cavabın itməsi deməkdir; ELN-ə görə bu zaman dərmana uyğunluq və ABL1 mutasiyaları yoxlanılır və lazım olduqda başqa tirozin kinaz inhibitoruna keçilir. EURO-SKI tədqiqatında dərmanı dayandırdıqdan sonra böyük molekulyar cavabı itirənlərin demək olar ki, hamısı dərmanı yenidən başladıqdan sonra cavabı geri qaytarmışdır. iwCLL-ə görə CLL-də xəstəliyin irəliləməsi həmişə dərhal müalicə tələb etmir — müalicə aktiv xəstəlik əlamətləri olduqda başlanır.

04Bədəndə nə baş verir?

Residiv necə tanınır?

Əlamətlər çox vaxt ilk diaqnozdakı kimidir: səbəbsiz yorğunluq, tez-tez infeksiyalar, göyərmələr, sümük ağrısı, bəzən baş ağrısı və ya şişmiş limfa düyünləri. Lakin residiv çox zaman heç bir əlamət olmadan müntəzəm analizlərdə aşkar edilir. Şübhə olduqda sümük iliyi müayinəsi, flow sitometriya və genetik testlər aparılır.

Genetik testlər niyə təkrarlanır?

Leykoz hüceyrələri zamanla yeni dəyişikliklər qazana bilər. Residiv zamanı aparılan genetik testlər FLT3, IDH1, IDH2 kimi hədəflənə bilən dəyişiklikləri və ya B-ALL-da CD19, CD22 kimi immunoterapiya üçün vacib işarələri göstərir. Bu məlumat müalicənin seçilməsinə birbaşa təsir edir.

Müalicə variantları

Seçim leykozun növündən, əvvəlki müalicədən, remissiyanın nə qədər davam etdiyindən və sizin sağlamlıq vəziyyətinizdən asılıdır. Bu gün kimyaterapiyadan başqa hədəfli dərmanlar, antikor əsaslı immunoterapiya, CAR-T, transplantasiya və ya transplantasiyadan sonra donor limfositlərinin köçürülməsi mümkündür. Klinik sınaqlar da yeni imkanlar açır.

Həkiminizlə danışmaq

Müalicənin məqsədini — yenidən remissiya və sağalma, yaxud uzunmüddətli nəzarət — açıq soruşmaqdan çəkinməyin. Faydaları, riskləri və gündəlik həyata təsiri barədə suallar verin. İkinci rəy almaq normaldır və yaxşı komandalar buna hörmətlə yanaşır. Palliativ yardım istənilən mərhələdə simptomları yüngülləşdirmək üçün əsas müalicə ilə yanaşı verilə bilər.

Duyğular və dəstək

Residiv xəbəri ilk diaqnozdan da ağır gələ bilər: qəzəb, kədər, yorğunluq, “yenidən başlamaq” qorxusu təbiidir. Hisslərinizi gizlətməyin; psixoloq, sosial işçi və digər xəstələrlə görüşlər kömək edə bilər. Residiv olmasa belə, onun qorxusu bir çox sağalan insanda olur və bu da dəstək tələb edən real hissdir.

07Əsas terminlər

Residiv

Remissiyadan sonra leykozun geri qayıtması.

Refrakter leykoz

Müalicəyə baxmayaraq remissiyaya girməyən leykoz.

Molekulyar residiv

MRD-nin yenidən müsbətləşməsi və ya artması.

İlikdən kənar residiv

Leykozun sümük iliyindən kənarda, məsələn, beyin-onurğa mayesində qayıtması.

İkinci remissiya

Residivdən sonra yenidən əldə edilən remissiya.

Hədəfli dərman

Leykoz hüceyrəsinin konkret dəyişikliyinə təsir edən dərman.

CAR-T

Laboratoriyada leykoz hüceyrələrini tanımağa öyrədilmiş öz T-hüceyrələriniz.

Donor limfositlərinin köçürülməsi

Transplantasiyadan sonra donorun immun hüceyrələrinin əlavə verilməsi.

Klinik sınaq

Yeni müalicənin təhlükəsizliyini və effektivliyini yoxlayan tədqiqat.

Palliativ yardım

Simptomları azaldan və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdıran yardım.

08Əsas fikirlər

• Residiv yolun sonu deyil.
• O, çox vaxt əlamətlərdən əvvəl analizlərdə tapılır.
• Residivdə genetik testlər təkrarlanır.
• Bu gün əvvəlkindən daha çox müalicə variantı var.
• Bir çox insan yenidən remissiyaya çatır.
• Müalicənin məqsədini açıq soruşun.
• Klinik sınaqlar barədə məlumat istəyin.
• Emosional dəstək müalicənin bir hissəsidir.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   Residivin hansı əlamətlərinə diqqət etməliyəm?

2. 2

   Residiv olarsa, hansı müalicə variantları mövcuddur?

3. 3

   Klinik tədqiqat və ya transplantasiya nəzərdən keçirilə bilərmi?

4. 4

   İkinci rəy almaq faydalı olarmı?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• Müalicədən sonra və remissiyaRemissiya nədir?
• Müalicədən sonra və remissiyaÖlçülə bilən qalıq xəstəlik (MRD)
• Müalicədən sonra və remissiyaNəzarət müayinələri
• Müalicədən sonra və remissiyaGecikmiş təsirlər
• Müalicə və müalicə prosesiMüalicə planı necə qurulur?

12Mənbələr

1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: relapse
2. National Cancer Institute (NCI). Recurrent Cancer: When Cancer Comes Back
3. American Cancer Society. Understanding Recurrence
4. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
5. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
6. American Cancer Society. Typical Treatment of Acute Myeloid Leukemia (Except APL)
7. National Cancer Institute (NCI). CAR T Cells: Engineering Patients’ Immune Cells to Treat Their Cancers
8. Blood, 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
9. New England Journal of Medicine, 2017. Blinatumomab versus Chemotherapy for Advanced Acute Lymphoblastic Leukemia
10. New England Journal of Medicine, 2016. Inotuzumab Ozogamicin versus Standard Therapy for Acute Lymphoblastic Leukemia
11. New England Journal of Medicine, 2018. Tisagenlecleucel in Children and Young Adults with B-Cell Lymphoblastic Leukemia
12. Lancet Oncology, 2018. Discontinuation of tyrosine kinase inhibitor therapy in chronic myeloid leukaemia (EURO-SKI): a prespecified interim analysis of a prospective, multicentre, non-randomised, trial
13. Blood, 2018. iwCLL guidelines for diagnosis, indications for treatment, response assessment, and supportive management of CLL
14. Supportive Care in Cancer, 2016. From normal response to clinical problem: definition and clinical features of fear of cancer recurrence