← Geri
Leykozu anla

Biomarkerlər: CD markerləri, genetik markerlər və MRD

Leykoz diaqnozundan sonra alınan analiz cavabları çox vaxt anlaşılmaz hərf və rəqəmlərlə doludur: CD19+, CD33, FLT3-ITD, NPM1, BCR::ABL1, “MRD 0,01%”. Bunlar biomarkerlərdir — leykoz hüceyrəsinin “şəxsiyyət vəsiqəsi”. Bu mövzuda biomarkerlərin hansı növlərinin olduğunu, onların necə ölçüldüyünü və diaqnoz, müalicə seçimi və müalicəyə cavabın izlənməsi üçün nə demək olduğunu izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~6 dəq
Tünd göy fonda böyük, şəffaf yuvarlaq hüceyrə; onun səthində müxtəlif rənglərdə yumşaq parlayan kiçik reseptorlar və onlara bağlanmış Y formalı antikorlar, içəridə zəif DNT spiralı.
Şəkil 1.Konsepsiya: hər leykoz hüceyrəsi öz səthində və DNT-sində “şəxsiyyət vəsiqəsi” daşıyır.

01Qısa cavab

Biomarker bədəndə normal və ya anormal prosesin əlaməti olan ölçülə bilən bioloji maddədir. Leykozda üç əsas qrup var. Birincisi, hüceyrə səthindəki zülallar — CD markerləri; onlar axın sitometriyası (immunofenotipləmə) ilə ölçülür və leykozun mieloid, B və ya T xəttinə aid olduğunu göstərir, həmçinin bəzi antikor dərmanlarının və CAR-T terapiyasının hədəfidir. İkincisi, genetik markerlər — xromosom dəyişiklikləri, birləşmə genləri (məs., BCR::ABL1, PML::RARA) və gen mutasiyaları (məs., FLT3, NPM1, IDH1/2, TP53); onlar leykozun dəqiq növünü, risk qrupunu və hədəfli dərmanların seçimini müəyyən edir. Üçüncüsü, MRD — müalicədən sonra qalan, adi mikroskopla görünməyən leykoz hüceyrələrinin ölçülməsi; müasir üsullar bir milyon normal hüceyrə arasında bir leykoz hüceyrəsini tapa bilir. Bu testlərin nəticələrini hematoloqunuz sizin konkret vəziyyətinizlə birlikdə izah edəcək.

02Sadə izah

Biomarker xəstəlik haqqında məlumat verən “iz”dir — bu, hüceyrə səthindəki zülal, DNT-dəki dəyişiklik və ya qandakı maddə ola bilər. Leykozda biomarkerlər həkimə xəstəliyin dəqiq növünü, nə qədər aqressiv ola biləcəyini və hansı dərmanın daha yaxşı işləyəcəyini anlamağa kömək edir.

CD markerləri hüceyrənin səthindəki “bayraqlar”dır. Hər hüceyrə növünün öz bayraq dəsti var. Laboratoriya xüsusi işıqlanan antikorlarla bu bayraqları tapır və leykozun hansı hüceyrədən — mieloid, B-limfosit və ya T-limfositdən — yarandığını müəyyən edir. “+” marker var, “−” isə yoxdur deməkdir.

Genetik markerlər leykoz hüceyrəsinin DNT-sindəki dəyişikliklərdir: xromosom hissələrinin yerdəyişməsi, iki genin birləşməsi və ya bir gendə kiçik səhv. Bəzi dəyişikliklər proqnozu yaxşılaşdırır, bəziləri isə daha güclü müalicə tələb edir; bir qismi üçün xüsusi hədəfli dərmanlar var.

MRD (ölçülə bilən qalıq xəstəlik) remissiyadan sonra bədəndə qalan çox az sayda leykoz hüceyrəsidir. Onlar mikroskopla görünmür, amma həssas testlər onları tapa bilir. MRD müalicənin nə qədər dərindən işlədiyini göstərir və növbəti addımların planlaşdırılmasına kömək edir.

Biomarker nəticələri bir-birindən ayrı deyil, birlikdə qiymətləndirilir. Tək bir marker adətən bütün hekayəni danışmır. Nəticələrinizin nə demək olduğunu hematoloqunuzdan soruşmaqdan çəkinməyin — bu, tamamilə normal və vacib sualdır.

03Elmi izah

İmmunofenotipləmə hüceyrə səthindəki antigenlərə (markerlərə) bağlanan antikorlarla hüceyrələri tanıyan üsuldur (NCI) və adətən axın sitometriyası ilə aparılır. Nümunələr: CD34 yetkinləşməmiş (blast) hüceyrələrdə rast gəlinir; B-ALL üçün CD19, CD10, CD22 və TdT, T-ALL üçün CD2, CD3, CD7 xarakterikdir; AML-də CD33, CD13, CD117 kimi mieloid markerlər və miyeloperoksidaza olur. CLL üçün CD5 və CD23 daşıyan B-hüceyrələr, tüklü hüceyrəli leykoz üçün isə CD11c, CD25, CD103 və CD123 tipikdir (NCI). Bəzi markerlər həm də müalicə hədəfidir: CD33 — gemtuzumab ozogamisin, CD19 — blinatumomab və CAR-T hüceyrələri, CD22 — inotuzumab ozogamisin, CD20 — CLL-də anti-CD20 antikorları (rituksimab, obinutuzumab).

Genetik markerlər kariotip, FISH, PCR və yeni nəsil sekvenləmə (NGS) ilə tapılır. Onlar diaqnozu dəqiqləşdirir və risk qrupunu müəyyən edir: məsələn, ELN 2022 AML-də NPM1 mutasiyasını (FLT3-ITD olmadan) əlverişli, TP53 mutasiyasını isə əlverişsiz qrupa aid edir. Hədəfli müalicə nümunələri: BCR::ABL1 — tirozin kinaz inhibitorları (TKİ); PML::RARA — ATRA və arsen trioksid; FLT3 — midostaurin, gilteritinib, kvizartinib; IDH1 — ivosidenib; IDH2 — enasidenib; NPM1 mutasiyası və KMT2A yenidənqurması — menin inhibitorları. NCI qeyd edir ki, şişin biomarker testi irsi mutasiyaları axtaran genetik testdən fərqlidir.

MRD ölçülməsi: NCI-yə görə uşaq ALL-ində axın sitometriyası və ya PCR ilə 100 000 normal hüceyrə arasında 1 leykoz hüceyrəsini tapmaq mümkündür, 10 000-də 1 səviyyəsi (0,01%) isə müntəzəm aşkarlanır; immunoqlobulin/T-hüceyrə reseptoru genlərinin yüksək məhsuldar sekvenləməsi həssaslığı 1 000 000-da 1-ə (0,0001%) çatdırır. İnduksiyanın sonunda MRD uşaq və yeniyetmələrdə B-ALL nəticəsinin mühüm müstəqil proqnozlaşdırıcısıdır. AML-də ELN-in 2021-ci il konsensusu axın sitometriyası ilə MRD pozitivliyini 0,1% və daha çox hədd kimi müəyyən edir, NPM1 mutasiyalı AML-də isə kəmiyyət PCR-i tövsiyə edir.

MRD müalicə qərarlarında: FDA blinatumomabı birinci və ya ikinci tam remissiyada MRD-si 0,1% və ya daha çox olan B-ALL-li böyüklər və uşaqlar üçün təsdiqləyib. CML-də müalicəyə cavab BCR::ABL1 səviyyəsinin beynəlxalq şkala (IS) ilə PCR ölçülməsi ilə izlənir: 3 ayda ≤10% erkən cavab, ≤0,1% əsas molekulyar cavab (MMR), ≤0,01% MR4, ≤0,0032% MR4.5 sayılır. CLL-də müddəti sabit müalicədən sonra aşkar olunmayan MRD cavabın dərinliyinin göstəricisi kimi öyrənilir. MRD-nin mənfi olması sağalma zəmanəti deyil, müsbət olması da residivin qaçılmaz olduğu demək deyil.

04Bədəndə nə baş verir?

Hüceyrənin səthi: CD markerləri

Axın sitometriyasında hüceyrələr nazik axınla bir-bir lazer şüasının qarşısından keçir. Onlara bağlanmış antikorlar fərqli rənglərdə işıqlanır və cihaz hər hüceyrədə hansı markerlərin olduğunu saniyədə minlərlə hüceyrə üçün qeyd edir. Beləliklə, bir neçə saat və ya gün ərzində leykozun hansı xəttə aid olduğu məlum olur.

Nazik işıqlı kanal boyunca bir sıra ilə axan şəffaf qan hüceyrələri; kanalı kəsən incə mavi və yaşıl lazer şüaları hüceyrələri işıqlandırır, tünd göy fon, heç bir yazı və ya ekran yoxdur.
Şəkil 2.Axın sitometriyasında hüceyrələr bir-bir lazer şüasından keçir və səth markerləri ölçülür.

Hüceyrənin içi: genetik markerlər

Xromosom analizi, FISH və molekulyar testlər leykoz hüceyrəsinin DNT-sində nə dəyişdiyini göstərir. Bəzi nəticələr tez gəlir, bəziləri daha uzun çəkir. Bəzən həkimlər müalicəyə başlamaq üçün müəyyən genetik nəticələri gözləyir, çünki onlar dərman seçimini dəyişə bilər; təcili hallarda isə müalicə nəticələr gəlməmiş başlaya bilər.

Görünməyəni ölçmək: MRD

Remissiya zamanı mikroskop altında leykoz hüceyrələri görünmür, amma bir neçə hüceyrə hələ qala bilər. MRD testi axın sitometriyası, PCR və ya sekvenləmə ilə bu qalıqları sayır. MRD müalicə zamanı müəyyən nöqtələrdə yoxlanılır və onun dinamikası — azalması və ya artması — tək bir ölçmədən daha çox məlumat verir.

Tünd göy fonda sonsuz sayda solğun, sağlam qan hüceyrəsindən ibarət sakit sahə; onların arasında yalnız bir hüceyrə yumşaq bənövşəyi işıqla seçilir və onu zərif işıq halqası əhatə edir.
Şəkil 3.MRD testi çox sayda normal hüceyrə arasında gizlənmiş tək-tük leykoz hüceyrəsini tapa bilir.

Nəticələr birlikdə oxunur

Hematoloq CD markerlərini, genetik tapıntıları, qan analizlərini, yaşı və ümumi sağlamlığı birlikdə qiymətləndirir. Eyni marker fərqli leykoz növlərində fərqli məna daşıya bilər. Buna görə nəticələri internetdə tək-tək axtarmaq əvəzinə, onları həkimlə birlikdə müzakirə etmək daha doğrudur.

05Biomarkerlər müalicə yolunda

Nümunədən müalicə cavabının izlənməsinə qədər dörd addım.

Nümunə — Qan və ya sümük iliyi nümunəsi götürülür.1NümunəQan və ya sümük iliyi nümunəsi götürülür.
CD markerləri — Axın sitometriyası leykozun xəttini müəyyən edir.2CD markerləriAxın sitometriyası leykozun xəttini müəyyən edir.
Genetik markerlər — Kariotip, FISH, PCR, NGS: növ, risk, hədəflər.3Genetik markerlərKariotip, FISH, PCR, NGS: növ, risk, hədəflər.
MRD izlənməsi — Müalicə zamanı qalıq xəstəliyin ölçülməsi.4MRD izlənməsiMüalicə zamanı qalıq xəstəliyin ölçülməsi.
Dəqiq diaqnozLeykozun növü və alt növü.
Müalicə seçimiHədəfli dərmanlar və immunoterapiya.
Cavabın izlənməsiMRD müalicənin dərinliyini göstərir.

06Tez-tez rast gəlinən biomarkerlər: qısa bələdçi

MarkerHarada tipikdir?Nə göstərir?Müalicə ilə əlaqəsi
CD34AML, ALL blastlarıYetkinləşməmiş hüceyrəBlastları tanımağa kömək edir
CD33, CD13, CD117AMLMieloid xəttCD33 — gemtuzumab ozogamisinin hədəfi
CD19, CD10, CD22, TdTB-ALLB-hüceyrə sələfiCD19 — blinatumomab, CAR-T; CD22 — inotuzumab
CD2, CD3, CD7T-ALLT-hüceyrə xəttiDiaqnoz və MRD izlənməsi
CD5, CD23, CD20CLLTipik CLL mənzərəsiCD20 — anti-CD20 antikorlarının hədəfi
CD11c, CD25, CD103, CD123Tüklü hüceyrəli leykozTipik HCL mənzərəsiDiaqnozun təsdiqi
BCR::ABL1CML, ALL-in bir qismiBirləşmə geniTKİ-lər; PCR ilə izlənmə
PML::RARAAPLBirləşmə geniATRA + arsen trioksid
FLT3, IDH1/IDH2, NPM1AMLGen mutasiyalarıFLT3, IDH və menin inhibitorları
TP53 / del(17p), IGHVCLLProqnozMüalicə növünün seçimi

* Cədvəl sadələşdirilmiş xülasədir: markerlər fərqli leykozlarda fərqli birləşmələrdə rast gəlinə bilər və müalicə seçimi bir çox amildən asılıdır. Nəticələrinizi hematoloqunuzla müzakirə edin.

07Əsas terminlər

Biomarker
Normal və ya anormal prosesin əlaməti olan ölçülə bilən bioloji maddə.
CD markeri
Hüceyrə səthindəki, nömrə ilə adlandırılan zülal (“differensiasiya klasteri”).
İmmunofenotipləmə
Səth markerlərinə görə hüceyrələrin antikorlarla tanınması.
Axın sitometriyası
Hüceyrələri lazer şüası qarşısından keçirərək markerlərini ölçən üsul.
Birləşmə geni
İki fərqli genin hissələrinin birləşməsindən yaranan anormal gen, məs., BCR::ABL1.
FISH
Flüoresan zondlarla müəyyən xromosom dəyişikliklərini tapan test.
NGS
Yeni nəsil sekvenləmə — eyni anda çoxlu geni oxuyan test.
MRD
Ölçülə bilən qalıq xəstəlik — müalicədən sonra qalan az sayda leykoz hüceyrəsi.
Beynəlxalq şkala (IS)
CML-də BCR::ABL1 səviyyəsini laboratoriyalar arasında müqayisə etmək üçün standart.
Hədəfli terapiya
Leykoz hüceyrəsinin müəyyən molekuluna yönələn dərman.

08Əsas fikirlər

  • Biomarkerlər leykozun “şəxsiyyət vəsiqəsi”dir.
  • CD markerləri axın sitometriyası ilə ölçülür və leykozun xəttini göstərir.
  • Bəzi CD markerləri antikor dərmanlarının və CAR-T-nin hədəfidir.
  • Genetik markerlər növü, risk qrupunu və hədəfli dərmanları müəyyən edir.
  • Şiş biomarker testi irsi genetik testdən fərqlidir.
  • MRD görünməyən qalıq xəstəliyi ölçür — milyonda 1 hüceyrəyə qədər.
  • MRD-nin mənfi olması zəmanət, müsbət olması isə hökm deyil.
  • Nəticələr həmişə birlikdə və həkimlə oxunmalıdır.

09Tez-tez verilən suallar

Analizimdə “CD19+” yazılıb. Bu nə deməkdir?

Bu, leykoz hüceyrələrinin səthində CD19 markerinin olduğunu göstərir; CD19 B-hüceyrələrə xasdır. Bu marker həm diaqnozu dəqiqləşdirir, həm də bəzi immunoterapiyaların hədəfi ola bilər. Hansı müalicənin sizə uyğun olduğunu isə yalnız hematoloq bütün nəticələrə baxaraq deyə bilər.

Genetik markerlərim uşaqlarıma keçəcəkmi?

Adətən xeyr. Leykoz hüceyrələrində tapılan dəyişikliklər (məs., FLT3, BCR::ABL1) həyat boyu qazanılır və irsən keçmir. İrsi meyillilikdən şübhələnildikdə isə ayrıca genetik test və məsləhət təklif olunur.

Niyə müalicəyə başlamaq üçün genetik nəticələri gözləyirlər?

Bəzi nəticələr dərman seçimini dəyişə bilər — məsələn, APL-də və ya FLT3 mutasiyasında. Amma xəstənin vəziyyəti təcili müalicə tələb edirsə, həkimlər gözləmədən başlaya və sonra planı dəqiqləşdirə bilər.

MRD mənfidirsə, sağalmışammı?

MRD-nin mənfi olması çox yaxşı əlamətdir, amma bu, testin həssaslıq həddindən aşağı hüceyrə qalmadığına zəmanət vermir. Buna görə müalicə planı adətən tam davam etdirilir və nəzarət davam edir.

MRD müsbətdirsə, residiv mütləq olacaqmı?

Xeyr. MRD-nin müsbət olması risk barədə əlavə məlumatdır və çox vaxt müalicənin gücləndirilməsi və ya dəyişdirilməsi üçün əsas olur. Məsələn, MRD-müsbət B-ALL üçün xüsusi təsdiqlənmiş müalicələr var.

Testlər nə qədər tez-tez təkrarlanır?

Bu, leykozun növündən və müalicə protokolundan asılıdır. Məsələn, CML-də BCR::ABL1 səviyyəsi müntəzəm olaraq qanda ölçülür, kəskin leykozlarda isə MRD müalicənin müəyyən mərhələlərində yoxlanılır. Cədvəli hematoloqunuz izah edəcək.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Məndə hansı CD markerləri və genetik markerlər tapılıb?

  2. MRD-ni hansı üsulla və nə vaxt ölçəcəksiniz?

  3. MRD nəticəm müalicə planımı necə dəyişə bilər?

  4. Biomarker nəticələrimin nüsxəsini ala bilərəmmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). Biomarker Testing for Cancer Treatment
  2. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: minimal residual disease
  3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: immunophenotyping
  4. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  5. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  6. National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  7. National Cancer Institute (NCI). Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  8. National Cancer Institute (NCI). Hairy Cell Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  9. National Cancer Institute (NCI). Targeted Therapy to Treat Cancer
  10. Blood (American Society of Hematology), 2021. 2021 Update on MRD in acute myeloid leukemia: a consensus document from the European LeukemiaNet MRD Working Party
  11. Blood (American Society of Hematology), 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
  12. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA expands approval of Blincyto for treatment of a type of leukemia in patients who have a certain risk factor for relapse
  13. American Cancer Society. How Is Acute Myeloid Leukemia Classified?
  14. American Cancer Society. Typing of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →