Lif: bağırsağın sakit köməkçisi
Lif bitki qidasının həzm olunmayan hissəsidir. Kalori vermir, amma bağırsağın işini nizamlayır, faydalı bakteriyaları qidalandırır və qəbizliyin qarşısını almağa kömək edir. Müalicə zamanı isə bağırsaq həssas ola bilər. Bu mövzuda lifin nə olduğunu, ondan nə vaxt daha çox, nə vaxt daha az yemək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Lif bitki hüceyrələrinin divarlarını təşkil edən maddələrdir. İnsan bağırsağı onları həzm edə bilmir.
Həll olan lif (yulaf, paxlalı, alma) suda yumşaq gel əmələ gətirir, nəcisi yumşaldır və şəkərin qana keçməsini ləngidir.
Həll olmayan lif (kəpək, tam taxıl, tərəvəz qabığı) nəcisin həcmini artırır və bağırsaqdan keçməsini sürətləndirir.
Yoğun bağırsaqdakı faydalı bakteriyalar lifi qidalanmaq üçün istifadə edir və bağırsaq divarını qoruyan maddələr hazırlayır.
Müalicə zamanı bağırsaq həssas ola bilər. Ona görə lifin miqdarı və forması (bişmiş, püre) vəziyyətə görə dəyişdirilir.
03Elmi izah
Ümumi tövsiyə: ÜST-ün 2023-cü il tövsiyəsinə görə böyüklər gündə ən azı 25 q təbii lif qəbul etməlidir; NHS isə gündə təxminən 30 q tövsiyə edir. Bu, sağlam insanlar üçün göstəricidir.
Qəbizlik: NCI-yə görə xərçəng müalicəsi zamanı qəbizliyin səbəbləri arasında opioid ağrıkəsicilər, ürəkbulanma əleyhinə bəzi dərmanlar, bəzi kimyəvi dərmanlar, az hərəkət və az maye var. Lif, maye və hərəkət kömək edir, lazım olduqda isə həkim işlətmə dərmanı təyin edir.
İshal: NCI və Cancer.Net ishal zamanı qısa müddət az lifli, yumşaq qidaya keçməyi və itirilən mayeni bərpa etməyi tövsiyə edir. İshalın səbəbi infeksiya da ola bilər, ona görə uzun sürən ishal mütləq həkimə deyilməlidir.
Qida təhlükəsizliyi: FDA çiy meyvə və tərəvəzi axar su altında yaxşıca yumağı tövsiyə edir. İmmuniteti zəif olanlar üçün bir çox mərkəz neytropeniya zamanı tərəvəzi bişmiş və ya qabığı təmizlənmiş halda yeməyi məsləhət görür.
04Bədəndə nə baş verir?
Lif harada olur?
Yulaf, qarabaşaq, tam taxıllı çörək, mərci, noxud, lobya, tərəvəz, meyvə, quru meyvə, qoz-fındıq və toxumlar. Heyvan mənşəli qidalarda (ət, balıq, yumurta, süd) lif yoxdur.
Bağırsaqda nə baş verir?
Lif mədədən və nazik bağırsaqdan dəyişmədən keçir. Yoğun bağırsaqda həll olan lif bakteriyalar tərəfindən qıcqırdılır, həll olmayan lif isə nəcisin həcmini artırır.
Qəbizlik olduqda
Lifi tədricən artırın: yulaf sıyığı, bişmiş quru gavalı, bişmiş tərəvəz. Gün ərzində kifayət qədər maye için və icazə verilən qədər gəzin. Bir neçə gün kömək etmirsə, komandaya deyin.
İshal olduqda
Müvəqqəti az lifli, yumşaq qidalar: ağ düyü, kartof püresi, banan, ağ çörək, şorba. Çiy tərəvəz, kəpək, paxlalı və qabıqlı meyvələri bir müddət azaldın. Mayeni və duzları bərpa etmək vacibdir.
Lifi necə yumşaltmaq olar?
Tərəvəzi tam yumşalana qədər bişirmək, püre etmək, meyvənin qabığını soymaq, kəpəkli çörək əvəzinə yulaf seçmək lifi daha yumşaq edir və qaz, şişkinliyi azaldır.
Təhlükəsizlik
Lifli tərəvəz və meyvələr torpaqla təmasda olur. Onları axar su altında yaxşıca yuyun, neytropeniya zamanı çox vaxt bişirilmiş və ya qabığı soyulmuş halda yeyin. Cücərtilərdən (rüşeymlərdən) çəkinin.
05Lif: dörd addım
Nədir, nə edir, nə vaxt yumşaltmalı, su ilə birlikdə.
06Lif: vəziyyətə görə seçim (sadələşdirilmiş)
| Vəziyyət | Daha uyğun | Müvəqqəti azaltmaq |
|---|---|---|
| Qəbizlik | Yulaf, bişmiş tərəvəz, quru gavalı kompotu | — |
| İshal | Ağ düyü, banan, kartof püresi | Kəpək, çiy tərəvəz, paxlalı |
| Şişkinlik, qaz | Bişmiş və püre tərəvəz | Kələm, lobya, soğan |
| Ağız yaraları | Yumşaq sıyıq, püre | Qaba çörək, toxumlar |
| Neytropeniya | Yaxşı yuyulmuş, bişmiş tərəvəz | Cücərtilər, yuyulmamış meyvə |
| Bərpa dövrü | Tədricən tam taxıl və paxlalı | — |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Bağırsaq problemləri zamanı fərdi pəhrizi komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Lif
- Bitki qidasının həzm olunmayan hissəsi.
- Həll olan lif
- Suda gel əmələ gətirən lif.
- Həll olmayan lif
- Nəcisin həcmini artıran lif.
- Bağırsaq florası
- Bağırsaqda yaşayan faydalı mikroblar.
- Qəbizlik
- Nadir, çətin və ya ağrılı defekasiya.
- İshal
- Tez-tez və sulu nəcis.
- Kolit
- Yoğun bağırsağın iltihabı.
- Az lifli pəhriz
- Bağırsağı qorumaq üçün lifin müvəqqəti azaldılması.
08Əsas fikirlər
- Lif bağırsağın işini nizamlayır.
- Lifi tədricən artırın.
- Lifli qida ilə bol maye için.
- İshal zamanı lif müvəqqəti azaldılır.
- Tərəvəzi bişirmək və püre etmək lifi yumşaldır.
- Meyvə və tərəvəzi yaxşıca yuyun.
- Cücərtilərdən çəkinin.
- Uzun sürən qəbizlik və ya ishal barədə komandaya deyin.
09Tez-tez verilən suallar
Kəpək qəbizliyə kömək edərmi?
Kömək edə bilər, amma bol maye ilə və tədricən. Birdən çox kəpək şişkinlik və ağrı verə bilər. Ağrıkəsici səbəbli qəbizlikdə çox vaxt həkimin təyin etdiyi dərman da lazım olur.
İshal zamanı meyvə yemək olarmı?
Banan, qabığı soyulmuş bişmiş alma (püre) adətən rahat qəbul olunur. Qabıqlı, toxumlu meyvələri və quru meyvəni müvəqqəti azaldın.
Lif əlavələri (toz) içmək olarmı?
Bəzi hallarda həkim tövsiyə edir. Onlar bəzi dərmanların sorulmasına təsir edə bilər, ona görə əvvəlcə komandanızdan soruşun.
Çiy salat yemək olarmı?
Neytropeniya zamanı çox vaxt bişmiş tərəvəz tövsiyə olunur. Göstəricilər normal olduqda yaxşı yuyulmuş təzə tərəvəz adətən olar. Mərkəzinizin qaydalarına əməl edin.
Paxlalılar qaz verir. Onlardan imtina edimmi?
İmtina etmək lazım deyil. Kiçik porsiyalarla başlayın, yaxşı islatıb tam bişirin, püre edin. Şişkinlik güclüdürsə, müvəqqəti azaldın.
Uşaqlar üçün də lif vacibdirmi?
Bəli, amma uşağın yaşı və vəziyyətinə görə miqdar fərqlidir. Uşaq onkoloqu və dietoloq məsləhət verəcək.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Kəpək qəbizliyə kömək edərmi?
İshal zamanı meyvə yemək olarmı?
Lif əlavələri (toz) içmək olarmı?
Çiy salat yemək olarmı?
Paxlalılar qaz verir. Onlardan imtina edimmi?
Uşaqlar üçün də lif vacibdirmi?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Dietary Fiber
- NHS. How to get more fibre into your diet
- World Health Organization (WHO). Carbohydrate intake for adults and children: WHO guideline (2023)
- Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source. Fiber
- British Dietetic Association. Fibre: Food Fact Sheet
- National Cancer Institute (NCI). Diarrhea and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Constipation and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Eating Hints: Before, During, and After Cancer Treatment
- American Cancer Society. Eating Problems
- Cancer Research UK. Diet problems and cancer
- Macmillan Cancer Support. Eating problems
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Selecting and Serving Produce Safely