Vitaminlər: kiçik miqdar, böyük rol
Vitaminlər orqanizmə çox az miqdarda lazımdır, amma onlarsız qan hüceyrələri yaranmır, yaralar sağalmır, immun sistem işləmir. Müalicə zamanı çox adam vitamin əlavələri haqqında düşünür. Bu mövzuda vitaminlərin nə etdiyini, hansı qidalarda olduğunu və əlavələrlə niyə ehtiyatlı olmaq lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Vitaminlər orqanizmin özü kifayət qədər hazırlaya bilmədiyi və qidadan almalı olduğu maddələrdir. Onlar fermentlərin “köməkçisi” kimi işləyir.
Yağda həll olan vitaminlər (A, D, E, K) qaraciyərdə və yağ toxumasında toplanır. Ona görə onların artıq dozası zərərli ola bilər.
Suda həll olan vitaminlər (B qrupu, C) orqanizmdə az saxlanır və artığı sidiklə çıxır. Onları qidadan müntəzəm almaq lazımdır.
Fol turşusu və B12 vitamini sümük iliyində yeni qan hüceyrələrinin yaranması üçün lazımdır. Onların çatışmazlığı anemiyaya səbəb ola bilər.
Bəzi dərmanlar vitaminlərlə “toqquşur”. Məsələn, metotreksat fol turşusunun yolunu bağlayır, varfarin isə K vitamininə qarşı işləyir. Ona görə əlavələr həkimlə razılaşdırılır.
03Elmi izah
Qida birinci: ESPEN-in 2022-ci il mikronutriyent tövsiyəsi və ACS bildirir ki, xəstələrin əksəriyyəti vitaminləri müxtəlif qidadan ala bilər; əlavələr isə əsasən təsdiqlənmiş çatışmazlıq və ya azalmış qida qəbulu zamanı tövsiyə olunur.
Antioksidantlar və kimyəvi terapiya: SWOG S0221 tədqiqatında (döş xərçəngi, 2020) kimyəvi terapiyadan əvvəl və zamanı antioksidant əlavələri (A, C, E vitaminləri, karotinoidlər, koenzim Q10) qəbul edənlərdə residiv riski bir qədər yüksək olub. Bu, lösemi üçün birbaşa sübut deyil, amma ehtiyat üçün əsasdır.
Fol turşusu və B12: NIH ODS-ə görə hər ikisi DNT sintezi və qırmızı qan hüceyrələrinin yaranması üçün vacibdir. Metotreksat fol turşusunun mübadiləsini blokladığı üçün fol turşusu əlavəsi yalnız həkimin göstərişi ilə qəbul edilir.
K və D vitaminləri: NHS-ə görə K vitamini qanın laxtalanması üçün lazımdır; varfarin qəbul edənlər K vitaminli qidaların miqdarını kəskin dəyişməməlidir. NIH ODS-ə görə D vitamini çatışmazlığı geniş yayılıb və onu qan analizi ilə yoxlamaq olar.
04Bədəndə nə baş verir?
Vitaminlər nə edir?
Enerjinin ayrılmasına, DNT-nin qurulmasına, qan hüceyrələrinin yaranmasına, yaraların sağalmasına, görmə və sümüklərin sağlamlığına kömək edir. Hər vitaminin öz işi var, biri digərini əvəz etmir.
İki qrup
A, D, E, K yağla birlikdə sorulur və orqanizmdə toplanır. B qrupu və C suda həll olur, az toplanır və hər gün qida ilə gəlməlidir. Uzun bişirmə suda həll olan vitaminlərin bir hissəsini azaldır.
Qan üçün vacib olanlar
Fol turşusu (yaşıl tərəvəz, paxlalı), B12 (ət, balıq, yumurta, süd) və B6 qan hüceyrələrinin yaranmasında iştirak edir. Lösemi zamanı anemiyanın əsas səbəbi adətən xəstəlik və müalicədir, vitamin çatışmazlığı isə ayrıca yoxlanılır.
K vitamini və laxtalanma
K vitamini yaşıl yarpaqlı tərəvəzlərdə çoxdur və qanın laxtalanmasına kömək edir. Varfarin qəbul edirsinizsə, bu qidaları qadağan etmək yox, onların miqdarını sabit saxlamaq vacibdir.
D vitamini
Günəş işığı dəridə D vitamini əmələ gətirir; qidada isə yağlı balıqda, yumurta sarısında və zənginləşdirilmiş məhsullarda olur. Müalicə zamanı evdə çox qalmaq çatışmazlığı artıra bilər. Səviyyəni həkim analizlə yoxlayır.
Əlavələrlə ehtiyat
Multivitamin, yüksək dozalı C və E vitaminləri, “immunitet üçün” komplekslər dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə, qaraciyəri yükləyə və ya qanaxmaya təsir edə bilər. Nə qəbul etdiyinizi komandaya deyin.
05Vitaminlər: dörd addım
Əvvəlcə qida, laxtalanmanı unutma, D vitaminini yoxla, əlavəni soruş.
06Əsas vitaminlər (sadələşdirilmiş)
| Vitamin | Nə üçün lazımdır | Qida mənbələri |
|---|---|---|
| A | Görmə, selikli qişalar | Kök, balqabaq, yumurta sarısı, süd |
| D | Sümüklər, əzələlər | Yağlı balıq, yumurta, günəş işığı |
| E | Hüceyrə qişalarının qorunması | Bitki yağları, qoz-fındıq, toxumlar |
| K | Qanın laxtalanması | Ispanaq, kələm, brokkoli, cəfəri |
| B12 və fol turşusu | Qan hüceyrələri, DNT | Ət, balıq, yumurta; yaşıl tərəvəz, paxlalı |
| C | Toxumaların bərpası, dəmirin sorulması | Bolqar bibəri, sitrus, kivi, kartof |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Vitamin əlavələrini, xüsusən müalicə zamanı, yalnız həkiminiz təyin edir.
07Əsas terminlər
- Vitamin
- Qidadan alınmalı olan vacib maddə.
- Yağda həll olan
- Yağla sorulan və orqanizmdə toplanan vitaminlər.
- Suda həll olan
- Az toplanan, hər gün lazım olan vitaminlər.
- Antioksidant
- Oksidləşdirici zədələnməni azaldan maddə.
- Fol turşusu
- DNT və qan hüceyrələri üçün B vitamini.
- Metotreksat
- Fol turşusu mübadiləsini bloklayan dərman.
- Antikoaqulyant
- Qanın laxtalanmasını azaldan dərman.
- Çatışmazlıq
- Orqanizmdə vitaminin lazım olandan az olması.
08Əsas fikirlər
- Vitaminlərin çoxunu qidadan almaq olar.
- Yağda həll olanların artığı toplanır.
- Fol turşusu və B12 qan üçün vacibdir.
- Varfarin zamanı K vitaminli qidaları sabit saxlayın.
- D vitamini səviyyəsini analizlə yoxlamaq olar.
- Antioksidant əlavələri yalnız razılıqla.
- Metotreksat zamanı fol turşusunu özünüz qəbul etməyin.
- Qəbul etdiyiniz hər əlavəni komandaya deyin.
09Tez-tez verilən suallar
Multivitamin içmək olarmı?
Bəzən həkim adi dozalı multivitamin tövsiyə edir, xüsusən az yeyəndə. Amma müalicə zamanı istənilən əlavəni əvvəlcə komandanızla razılaşdırın.
C vitamini immuniteti gücləndirərmi?
C vitamini immun sistem üçün lazımdır, amma yüksək doza infeksiyaların qarşısını almır. Qidadan (bibər, kivi, sitrus, kartof) kifayət qədər almaq olar.
Anemiyam var. Dəmir və vitamin içməliyəmmi?
Lösemi zamanı anemiyanın səbəbi çox vaxt sümük iliyinin zəifləməsidir, vitamin çatışmazlığı deyil. Həkim analizlərə baxıb nəyin lazım olduğunu deyəcək.
Ispanaq yemək olarmı? Varfarin qəbul edirəm.
Olar, amma miqdarı hər gün təxminən eyni olsun. Kəskin artırmaq və ya azaltmaq dərmanın təsirini dəyişə bilər. Həkiminizə deyin.
D vitamini içməliyəmmi?
Bu, analizinizdən asılıdır. Səviyyə aşağıdırsa, həkim dozanı təyin edəcək. Özbaşına yüksək doza qəbul etmək təhlükəli ola bilər.
Uşaq üçün vitamin siropu almaq olarmı?
Uşaq onkoloqu ilə razılaşdırmadan yox. Uşaqlarda dozalar fərqlidir və bəzi vitaminlər müalicəyə təsir edə bilər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Multivitamin içmək olarmı?
C vitamini immuniteti gücləndirərmi?
Anemiyam var. Dəmir və vitamin içməliyəmmi?
Ispanaq yemək olarmı? Varfarin qəbul edirəm.
D vitamini içməliyəmmi?
Uşaq üçün vitamin siropu almaq olarmı?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Vitamins
- NHS. Vitamins and minerals
- NHS. Vitamins and minerals: B vitamins and folic acid
- NHS. Vitamins and minerals: Vitamin K
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin D — Fact Sheet for Consumers
- NIH Office of Dietary Supplements. Vitamin B12 — Fact Sheet for Consumers
- NIH Office of Dietary Supplements. Folate — Fact Sheet for Consumers
- Harvard T.H. Chan School of Public Health — The Nutrition Source. Vitamins and Minerals
- Clinical Nutrition (ESPEN), 2022. Berger MM et al. ESPEN micronutrient guideline
- Journal of Clinical Oncology, 2020. Ambrosone CB et al. Dietary Supplement Use During Chemotherapy and Survival Outcomes of Patients With Breast Cancer (SWOG S0221)
- American Cancer Society. Dietary Supplements: What Is Safe?
- World Health Organization (WHO). Micronutrients