İmmunoterapiya və CAR-T
İmmun sistemimiz hər gün bədəndə anormal hüceyrələri tapıb məhv edir. Leykoz hüceyrələri isə çox vaxt ondan “gizlənməyi” bacarır. İmmunoterapiya immun sistemə bu hüceyrələri yenidən tanımağa və onlara hücum etməyə kömək edən müalicədir. Bu mövzuda monoklonal antikorları, T-hüceyrələri leykoza “bağlayan” dərmanları və CAR-T hüceyrə terapiyasını sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Hər hüceyrənin səthində CD19, CD20, CD22 və ya CD33 kimi zülal “bayraqları” var. İmmunoterapiya bu bayraqlardan ünvan kimi istifadə edir: dərman məhz həmin bayrağı daşıyan hüceyrəni tapır.
Monoklonal antikor laboratoriyada hazırlanan və müəyyən bayrağa yapışan zülaldır. O, leykoz hüceyrəsini immun sistem üçün “işarələyir” və ya birbaşa ona zərər verir.
Bəzi antikorlar özü ilə güclü dərman daşıyır — bu, “ünvanlı bağlama” kimidir: dərman yalnız hədəf hüceyrənin içinə çatdırılır.
Bispesifik antikor iki əli olan körpü kimidir: bir əli ilə T-limfositi, digəri ilə leykoz hüceyrəsini tutur və onları bir-birinə yaxınlaşdırır. Sonra T-hüceyrə leykoz hüceyrəsini məhv edir.
CAR-T terapiyasında insanın öz T-hüceyrələri qandan toplanır, laboratoriyada onlara leykozu tanıyan yeni “sensor” əlavə olunur və geri köçürülür. Bu hüceyrələr bədəndə çoxalaraq “canlı dərman” kimi işləyir.
03Elmi izah
Əsas növlər: NCI-yə görə immunoterapiya immun sistemin xərçənglə mübarizəsinə kömək edən müalicədir; ona monoklonal antikorlar, T-hüceyrə köçürmə terapiyası (CAR-T daxil olmaqla) və başqa növlər aiddir. ACS-ə görə CLL-də CD20-yə qarşı antikorlar (rituksimab, obinutuzumab) istifadə olunur; ALL-də isə blinatumomab (CD19 və CD3-ə bağlanan bispesifik antikor) və inotuzumab ozogamisin (CD22-yə yönələn antikor-dərman konyuqatı) tətbiq edilir. AML-də CD33-ə yönələn gemtuzumab ozogamisin istifadə olunur.
Tədqiqat nəticələri: 2016-cı il INO-VATE tədqiqatında inotuzumab ozogamisin residiv və ya davamlı ALL-də standart kimyaterapiyadan daha yüksək remissiya göstərdi. 2017-ci il TOWER tədqiqatında blinatumomab eyni qrupda kimyaterapiya ilə müqayisədə ümumi sağqalmanı uzatdı.
CAR-T: NCI-yə görə CAR-T hüceyrələri insanın öz T-hüceyrələrindən hazırlanır; onlara laboratoriyada xərçəng hüceyrəsinin səthindəki müəyyən zülalı tanıyan kimerik antigen reseptoru (CAR) əlavə edilir. 2018-ci il ELIANA tədqiqatında CD19-a yönələn tisagenleklesel residiv və ya davamlı B-hüceyrəli ALL olan uşaq və gənclərin təxminən 10 nəfərdən 8-də üç ay ərzində remissiya yaratdı.
Xüsusi yan təsirlər: ASTCT-nin 2019-cu il konsensusu sitokin salınması sindromunu (qızdırma, təzyiqin düşməsi, oksigen ehtiyacı) və immun effektor hüceyrələrlə bağlı neyrotoksiklik sindromunu (ICANS: çaşqınlıq, danışıq çətinliyi, qıcolmalar) dərəcələrə bölməyi standartlaşdırıb. ACS-ə görə CAR-T-dən sonra insanlar bir neçə həftə müalicə mərkəzinin yaxınlığında qalmalı və müəyyən müddət maşın sürməməlidir (ABŞ tövsiyələri).
04Bədəndə nə baş verir?
CAR-T addım-addım
Əvvəlcə leykaferez adlanan prosedurla qandan T-hüceyrələr toplanır. Onlar laboratoriyaya göndərilir və bir neçə həftə ərzində dəyişdirilib çoxaldılır; bu müddətdə leykozu nəzarətdə saxlamaq üçün “körpü” müalicəsi verilə bilər. Köçürmədən bir neçə gün əvvəl immun sistemi hazırlamaq üçün yüngül kimyaterapiya (limfodeplesiya) aparılır. Sonra CAR-T hüceyrələri adətən bir dəfəlik damcı ilə geri köçürülür.
Monoklonal antikorların verilməsi
Antikorlar adətən venadaxili damcı ilə, bəzən dəri altına verilir. İlk infuziya zamanı qızdırma, titrəmə, səpgi və ya nəfəs darlığı kimi reaksiyalar daha tez-tez olur, ona görə əvvəlcədən dərmanlar verilir və infuziya yavaş başlanır. CD20 antikorlarından əvvəl hepatit B infeksiyası yoxlanılır, çünki o, yenidən aktivləşə bilər.
Blinatumomab necə verilir?
Blinatumomab bədəndə qısa müddət qaldığı üçün adətən bir neçə həftə fasiləsiz venadaxili infuziya ilə verilir. İnsan kiçik portativ nasosla evdə ola bilər, amma ilk günlərdə sitokin salınması sindromu və nevroloji əlamətlərə görə çox vaxt xəstəxanada müşahidə aparılır. Kateterə qulluq bu dövrdə xüsusilə vacibdir.
CAR-T-dən sonra nəyə diqqət etməli?
Qızdırma, başgicəllənmə, nəfəs darlığı, çaşqınlıq, danışıqda çətinlik, yuxululuq, titrəmə və ya qıcolma olduqda dərhal komandaya xəbər verin. CAR-T normal B-hüceyrələri də məhv edə bilər və bu, antikorların azalmasına gətirir — bəzən immunoqlobulin köçürməsi lazım olur. İnfeksiyaların qarşısını almaq və peyvəndlər barədə komandanızın tövsiyələrinə əməl edin.
Transplantasiya da immunoterapiyadır
Allogen kök hüceyrə transplantasiyasında donorun immun hüceyrələri qalıq leykoz hüceyrələrinə hücum edə bilər — bu, “transplantat leykoza qarşı” effekti adlanır. Bəzən residivdə donor limfositlərinin əlavə köçürülməsi də istifadə olunur. Beləliklə, transplantasiya da immun sistemin gücünə əsaslanan müalicədir.
05CAR-T terapiyası necə aparılır?
Öz hüceyrələrinizdən “canlı dərmana” qədər dörd addım.
06Leykozda immunoterapiya növləri (sadələşdirilmiş)
| Növ | Necə işləyir | Nümunələr və istifadə |
|---|---|---|
| Monoklonal antikor | Leykoz hüceyrəsinin markerinə yapışıb onu işarələyir | Rituksimab, obinutuzumab (CD20) — CLL |
| Antikor-dərman konyuqatı | Antikor güclü dərmanı birbaşa hüceyrəyə çatdırır | İnotuzumab ozogamisin (CD22) — ALL; gemtuzumab ozogamisin (CD33) — AML |
| Bispesifik antikor | T-hüceyrəni leykoz hüceyrəsinə bağlayır | Blinatumomab (CD19 və CD3) — B-hüceyrəli ALL |
| CAR-T hüceyrə terapiyası | Dəyişdirilmiş öz T-hüceyrələri leykozu tanıyıb məhv edir | CD19-a yönələn məhsullar — B-hüceyrəli ALL, bəzi hallarda CLL |
| Allogen transplantasiya | Donor immun hüceyrələri leykoza hücum edir | Yüksək riskli və ya residiv verən leykozlar |
* Təsdiqlənmiş dərmanlar və göstərişlər ölkədən ölkəyə fərqlənir. İmmunoterapiyanın sizə uyğun olub-olmadığını yalnız hematoloji komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- İmmunoterapiya
- İmmun sistemin leykozla mübarizəsinə kömək edən müalicə.
- Monoklonal antikor
- Müəyyən hədəfə yapışan, laboratoriyada hazırlanmış zülal.
- Antikor-dərman konyuqatı
- Güclü dərman daşıyan antikor.
- Bispesifik antikor
- Eyni anda iki fərqli hədəfə yapışan antikor.
- CAR-T
- Leykozu tanıyan reseptor əlavə edilmiş öz T-hüceyrələri.
- Leykaferez
- Qandan müəyyən ağ hüceyrələrin cihazla toplanması.
- Limfodeplesiya
- CAR-T-dən əvvəl limfositləri azaldan yüngül kimyaterapiya.
- Sitokin salınması sindromu
- İmmun hüceyrələrin güclü aktivləşməsi ilə qızdırma və təzyiq düşməsi.
- ICANS
- İmmun effektor hüceyrələrlə bağlı nevroloji yan təsirlər.
- B-hüceyrə aplaziyası
- Normal B-hüceyrələrin yox olması; antikorlar azalır.
08Əsas fikirlər
- İmmunoterapiya immun sistemə leykozu tanımağa kömək edir.
- Hədəf çox vaxt hüceyrə səthindəki CD markerdir.
- Monoklonal antikorlar CLL və ALL-də istifadə olunur.
- Bispesifik antikor T-hüceyrəni leykoza bağlayır.
- CAR-T insanın öz dəyişdirilmiş T-hüceyrələridir.
- Sitokin sindromu və nevroloji əlamətlər izlənilir.
- CAR-T-dən sonra bir müddət mərkəzin yaxınlığında qalmaq lazımdır.
- Uyğunluğu yalnız hematoloji komandanız müəyyən edir.
09Tez-tez verilən suallar
CAR-T hər kəsə uyğundurmu?
Xeyr. CAR-T müəyyən leykoz növləri və vəziyyətlər üçün təsdiqlənib, məsələn residiv verən və ya müalicəyə davamlı B-hüceyrəli ALL. Uyğunluq leykozun növündən, əvvəlki müalicələrdən və ümumi sağlamlıqdan asılıdır.
CAR-T hazırlanması nə qədər çəkir?
Hüceyrələrin toplanmasından köçürülməsinə qədər adətən bir neçə həftə keçir. Bu müddətdə leykozu nəzarətdə saxlamaq üçün başqa müalicə verilə bilər.
Sitokin salınması sindromu təhlükəlidirmi?
Yüngül formadan ağır formaya qədər ola bilər. Komandalar onu erkən tanımaq və müalicə etmək üçün hazırlıqlıdır. Ona görə hər hansı qızdırma və ya yeni əlaməti dərhal bildirmək vacibdir.
İmmunoterapiya kimyaterapiyanı əvəz edirmi?
Bəzi hallarda onu qismən əvəz edir və ya onunla birlikdə verilir. Bir çox müalicə planlarında hər ikisi fərqli mərhələlərdə istifadə olunur. Ardıcıllığı hematoloqunuz müəyyən edir.
CAR-T-dən sonra peyvənd ola bilərəmmi?
Bəzi peyvəndlər müəyyən müddət sonra tövsiyə olunur, canlı peyvəndlərdən isə adətən çəkinmək lazımdır. Peyvənd planını mütləq komandanızla razılaşdırın.
İmmunoterapiya ilə saç tökülürmü?
Monoklonal antikorlar və CAR-T özləri adətən saç tökülməsinə səbəb olmur. Amma onlarla birlikdə verilən kimyaterapiya saç tökülməsinə səbəb ola bilər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
İmmunoterapiya və ya CAR-T mənim üçün nəzərdən keçirilirmi?
Bu müalicənin əsas riskləri hansılardır?
Müalicədən sonra hansı əlamətləri dərhal bildirməliyəm?
Bu müalicə harada və hansı şərtlərlə mümkündür?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Immunotherapy for Cancer
- National Cancer Institute (NCI). CAR T Cells: Engineering Immune Cells to Treat Cancer
- National Cancer Institute (NCI). T-cell Transfer Therapy
- National Cancer Institute (NCI). Monoclonal Antibodies
- National Cancer Institute (NCI). Side Effects of Immunotherapy
- American Cancer Society. What Is Immunotherapy?
- American Cancer Society. CAR T-cell Therapy and Its Side Effects
- American Cancer Society. Monoclonal Antibodies and Their Side Effects
- American Cancer Society. Immunotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Immunotherapy for CLL
- Cancer Research UK. CAR T-cell therapy
- New England Journal of Medicine, 2016. Inotuzumab Ozogamicin versus Standard Therapy for Acute Lymphoblastic Leukemia
- New England Journal of Medicine, 2017. Blinatumomab versus Chemotherapy for Advanced Acute Lymphoblastic Leukemia
- New England Journal of Medicine, 2018. Tisagenlecleucel in Children and Young Adults with B-Cell Lymphoblastic Leukemia
- Biology of Blood and Marrow Transplantation, 2019. ASTCT Consensus Grading for Cytokine Release Syndrome and Neurologic Toxicity Associated with Immune Effector Cells