Hədəfli müalicə
Son iyirmi ildə leykozun müalicəsində ən böyük dəyişikliklərdən biri hədəfli dərmanların yaranması oldu. Onlar bütün bölünən hüceyrələri deyil, leykoz hüceyrəsinin xüsusi “zəif nöqtəsini” — onun böyüməsini idarə edən anormal zülalı — hədəf alır. Bu mövzuda hədəfli müalicənin necə işlədiyini, hansı leykozlarda istifadə olunduğunu və nələrə diqqət etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Təsəvvür edin ki, leykoz hüceyrəsinin içində daim “böyü, bölün!” əmri verən sınmış bir açar var. Hədəfli dərman həmin açarı söndürür və ya bloklayır.
Kimyaterapiya sürətlə bölünən bütün hüceyrələrə təsir etdiyi halda, hədəfli dərmanlar əsasən müəyyən hədəfi daşıyan hüceyrələrə təsir edir. Buna görə sağlam hüceyrələrə təsir çox vaxt daha azdır, amma tamamilə yox deyil.
Hədəfli müalicə yalnız hədəf olduqda işləyir. Ona görə diaqnoz zamanı aparılan genetik və molekulyar testlər çox vacibdir — onlar hansı dərmanın uyğun olduğunu göstərir.
Ən məşhur nümunə CML-dir. BCR::ABL1 zülalını bloklayan tabletlər bu xəstəliyi çox insanda uzun illər nəzarətdə saxlanılan xroniki vəziyyətə çevirib.
Hədəfli dərmanlar tək və ya kimyaterapiya ilə birlikdə verilə bilər. Tabletləri həkimin göstərdiyi kimi, müntəzəm qəbul etmək müalicənin uğuru üçün çox vacibdir.
03Elmi izah
Əsas prinsip: NCI-yə görə hədəfli müalicə xərçəng hüceyrələrinin böyüməsinə, bölünməsinə və yayılmasına kömək edən zülallara təsir edir. Bu dərmanlar əsasən iki növdür: hüceyrənin içinə girə bilən kiçik molekullu dərmanlar və hüceyrə səthindəki hədəflərə yapışan monoklonal antikorlar. Xərçəng hüceyrələri zaman keçdikcə bu dərmanlara qarşı davamlılıq qazana bilər.
CML: IRIS tədqiqatında (2003) tirozin kinaz inhibitoru imatinib yeni diaqnoz qoyulmuş xroniki faza CML-də interferon və sitarabinlə müqayisədə daha yüksək cavab göstərdi. ACS-ə görə indi imatinib, dasatinib, nilotinib, bosutinib, ponatinib və asiminib istifadə olunur. ELN-in 2020-ci il tövsiyələrinə görə uzun müddət dərin molekulyar cavabı olan bəzi insanlar ciddi nəzarət şərtləri ilə dərmanı dayandırmağa cəhd edə bilər (müalicəsiz remissiya) — bunu yalnız həkim nəzarəti altında etmək olar.
AML və APL: RATIFY tədqiqatında (2017) FLT3 mutasiyalı AML-də kimyaterapiyaya midostaurinin əlavə olunması ümumi sağqalmanı yaxşılaşdırdı. VIALE-A tədqiqatında (2020) intensiv müalicəyə uyğun olmayan insanlarda azasitidinə venetoklaksın əlavə olunması sağqalmanı artırdı. APL-də tretinoin (ATRA) və arsen trioksid leykoz hüceyrələrinin yetişməsinə səbəb olur; 2013-cü il tədqiqatında bu birləşmə aşağı və orta riskli APL-də kimyaterapiya ilə müqayisədə ən azı eyni dərəcədə effektiv idi.
ALL və CLL: ACS-ə görə Filadelfiya xromosomu müsbət ALL-də tirozin kinaz inhibitorları müalicəyə əlavə olunur. CLL-də BTK inhibitorları (ibrutinib, akalabrutinib, zanubrutinib, pirtobrutinib) və BCL-2 inhibitoru venetoklaks geniş istifadə olunur və bir çox hallarda kimyaterapiyanı əvəz edib.
04Bədəndə nə baş verir?
Hədəfi necə tapırlar?
Diaqnoz zamanı sümük iliyi və ya qan nümunəsində sitogenetik və molekulyar testlər aparılır: BCR::ABL1, FLT3, IDH1, IDH2, NPM1 və başqa dəyişikliklər axtarılır. Bəzi nəticələr bir neçə gün ərzində hazır olur ki, hədəfli dərman müalicənin əvvəlindən əlavə edilə bilsin. Residiv zamanı testlər təkrarlana bilər, çünki leykozun genetikası dəyişə bilər.
Tabletləri necə qəbul etməli?
Hədəfli dərmanların çoxunu evdə, özünüz qəbul edirsiniz. Bu, rahatdır, amma məsuliyyət tələb edir: dərmanı hər gün eyni vaxtda, həkimin dediyi kimi (yeməklə və ya acqarına) qəbul edin. Dozanı buraxsanız, növbəti addımı komandanızdan öyrənin — iki dozanı birlikdə qəbul etməyin. Dərmanı özünüz dayandırmayın.
Qarşılıqlı təsirlər
Bəzi hədəfli dərmanlar greypfrut, bəzi antibiotiklər, göbələk əleyhinə dərmanlar, mədə turşuluğunu azaldan dərmanlar və bitki preparatları ilə qarşılıqlı təsirə girir. Bu, dərmanın qanda səviyyəsini dəyişə bilər. Yeni dərman başlamazdan əvvəl həmişə hematoloqunuz və ya əczaçınızla məsləhətləşin.
Yan təsirlər fərqlidir
ACS-ə görə hədəfli dərmanların yan təsirləri dərmandan asılıdır: dəri səpgiləri, ishal, qaraciyər göstəricilərinin dəyişməsi, qan təzyiqinin artması, ürək ritminin pozulması, ödem və ya qanaxmaya meyil ola bilər. Bəzi dərmanlar diferensiasiya sindromu və ya şiş lizisi sindromu yarada bilər, ona görə başlanğıcda xüsusi nəzarət tələb olunur.
Davamlılıq yaranarsa
Bəzən leykoz hüceyrələrində hədəf zülalda yeni mutasiya yaranır və dərman işləməyi dayandırır. Bu zaman həkim mutasiyanı yoxlayıb başqa dərmana keçə bilər. Məsələn, CML-də bəzi mutasiyalar yalnız müəyyən inhibitorlara həssasdır. Müntəzəm molekulyar nəzarət bu dəyişikliyi vaxtında görməyə kömək edir.
05Hədəfli dərman necə işləyir?
Genetik testdən nəzarətə qədər dörd addım.
06Leykozda hədəflər və dərman nümunələri (sadələşdirilmiş)
| Hədəf | Dərman nümunələri | Harada istifadə olunur |
|---|---|---|
| BCR::ABL1 | İmatinib, dasatinib, nilotinib, bosutinib, ponatinib, asiminib | CML, Filadelfiya müsbət ALL |
| FLT3 | Midostaurin, gilteritinib, kvizartinib | FLT3 mutasiyalı AML |
| IDH1 / IDH2 | İvosidenib, olutasidenib / enasidenib | IDH mutasiyalı AML |
| BCL-2 | Venetoklaks | AML (azasitidin və ya desitabinlə), CLL |
| BTK | İbrutinib, akalabrutinib, zanubrutinib, pirtobrutinib | CLL |
| PML::RARA | Tretinoin (ATRA), arsen trioksid | APL |
| Menin | Revumenib kimi yeni dərmanlar | Müəyyən genetik dəyişiklikləri olan kəskin leykozlar |
* Cədvəl tam deyil və təsdiqlənmiş dərmanlar ölkədən ölkəyə fərqlənir. Sizə hansı dərmanın uyğun olduğunu yalnız hematoloji komandanız test nəticələrinə əsasən müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Hədəfli müalicə
- Leykoz hüceyrəsinin müəyyən zülalına və ya siqnal yoluna təsir edən dərman.
- Tirozin kinaz inhibitoru
- Hüceyrədə “böyü” siqnalı ötürən kinaz fermentlərini bloklayan dərman.
- BCR::ABL1
- CML-də Filadelfiya xromosomunun yaratdığı birləşmiş gen.
- FLT3
- AML-də tez-tez mutasiyaya uğrayan böyümə reseptoru geni.
- IDH1 / IDH2
- Mutasiyası hüceyrə yetişməsini pozan ferment genləri.
- BCL-2
- Hüceyrənin ölməsinin qarşısını alan zülal.
- BTK
- B-limfositlərin yaşaması üçün vacib siqnal zülalı.
- Diferensiasiya sindromu
- Leykoz hüceyrələri sürətlə yetişəndə yaranan ciddi reaksiya.
- Müalicəsiz remissiya
- CML-də dərmanı dayandırdıqdan sonra ciddi nəzarətlə remissiyanın qalması.
- Davamlılıq
- Leykozun dərmana cavab verməməsi, çox vaxt yeni mutasiyaya görə.
08Əsas fikirlər
- Hədəfli dərmanlar leykoz hüceyrəsinin xüsusi zülalını bloklayır.
- Onlar yalnız hədəf olduqda işləyir.
- Hədəfi genetik və molekulyar testlər göstərir.
- CML-də tabletlər xəstəliyi uzun müddət nəzarətdə saxlayır.
- AML, APL, ALL və CLL-də də hədəfli dərmanlar var.
- Tabletləri müntəzəm və düzgün qəbul etmək vacibdir.
- Qarşılıqlı təsirlərə görə yeni dərmanları həkimlə razılaşdırın.
- Yan təsirlər kimyaterapiyadan fərqlidir, amma olur.
09Tez-tez verilən suallar
Hədəfli müalicə kimyaterapiyadan daha yaxşıdırmı?
Daha yaxşı və ya pis deyil — fərqlidir. Bəzi leykozlarda hədəfli dərmanlar əsas müalicədir, bəzilərində kimyaterapiyaya əlavə olunur, bəzilərində isə uyğun hədəf yoxdur. Sizin üçün ən uyğun yanaşmanı hematoloqunuz seçir.
Tableti nə qədər müddət qəbul etməliyəm?
Bu, dərmandan və leykozdan asılıdır. CML-də çox vaxt illərlə, bəzi hallarda isə müəyyən müddətlə qəbul edilir. Müddəti yalnız həkiminiz müəyyən edir.
Özümü yaxşı hiss edirəm. Dərmanı dayandıra bilərəmmi?
Xeyr, həkiminizlə danışmadan dayandırmayın. Özünü yaxşı hiss etmək leykozun yox olduğu demək deyil. CML-də dərmanı dayandırmaq yalnız xüsusi şərtlərlə və ciddi nəzarətlə mümkündür.
Dozanı unutsam nə etməliyəm?
Dərmanınız üçün komandanızın verdiyi təlimata əməl edin. Ümumi qayda olaraq buraxılmış dozanı “tamamlamaq” üçün iki dozanı birlikdə qəbul etmək olmaz. Şübhə olduqda əczaçı və ya tibb bacısına zəng edin.
Hədəfli dərmanlar saç tökülməsinə səbəb olurmu?
Çox vaxt kimyaterapiyadakı kimi güclü saç tökülməsi olmur, amma bəzi dərmanlar saçın incəlməsinə və ya dəri dəyişikliklərinə səbəb ola bilər. Hər dərmanın öz yan təsir profili var.
Hədəfli müalicə zamanı hamilə qalmaq olarmı?
Bir çox hədəfli dərman inkişaf edən döl üçün təhlükəli ola bilər. Etibarlı kontrasepsiya və hamiləlik planlarını mütləq hematoloqunuzla müzakirə edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Mənim üçün hədəfli dərman uyğundurmu və niyə?
Bu dərmanı necə və nə vaxt qəbul etməliyəm?
Hansı qidalar və dərmanlar onunla qarşılıqlı təsirə girə bilər?
Dərmanın işlədiyini necə biləcəyik?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Targeted Therapy for Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Drugs Approved for Leukemia
- National Cancer Institute (NCI). Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- American Cancer Society. Targeted Therapy
- American Cancer Society. Targeted Drug Therapy Side Effects
- American Cancer Society. Targeted Therapy Drugs for Acute Myeloid Leukemia (AML)
- American Cancer Society. Targeted Therapy Drugs for Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Targeted Therapy Drugs for CML
- American Cancer Society. Targeted Therapy Drugs for CLL
- Leukemia, 2020. European LeukemiaNet 2020 recommendations for treating chronic myeloid leukemia
- Blood (American Society of Hematology), 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
- New England Journal of Medicine, 2003. Imatinib compared with interferon and low-dose cytarabine for newly diagnosed chronic-phase chronic myeloid leukemia
- New England Journal of Medicine, 2013. Retinoic acid and arsenic trioxide for acute promyelocytic leukemia
- New England Journal of Medicine, 2017. Midostaurin plus Chemotherapy for Acute Myeloid Leukemia with a FLT3 Mutation
- New England Journal of Medicine, 2020. Azacitidine and Venetoclax in Previously Untreated Acute Myeloid Leukemia