Kimyaterapiya
Kimyaterapiya leykozun müalicəsində ən köhnə və hələ də ən vacib üsullardan biridir. Onun adı çox vaxt qorxu yaradır, amma necə işlədiyini, necə verildiyini və nə gözləmək lazım olduğunu bilmək bu qorxunu azaldır. Bu mövzuda kimyaterapiyanı sadə dillə izah edirik — dozalar və fərdi sxemlər olmadan, çünki onları yalnız hematoloji komandanız müəyyən edir.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Bədənimizdə hüceyrələr daim bölünür və yenilənir. Leykoz hüceyrələri isə nəzarətsiz və çox sürətlə bölünür. Kimyaterapiya dərmanları hüceyrə bölünməsinin müxtəlif mərhələlərinə təsir edərək bu hüceyrələri məhv edir.
Problem ondadır ki, bəzi sağlam hüceyrələr də sürətlə bölünür: sümük iliyindəki qan hüceyrələri, ağız və bağırsaq selikli qişası, saç kökləri. Buna görə kimyaterapiya zamanı qan göstəriciləri aşağı düşür, ağızda yaralar və ya saç tökülməsi ola bilər.
Leykozda adətən bir neçə dərman birlikdə verilir. Onlar hüceyrəyə fərqli yollarla təsir etdiyi üçün birlikdə daha güclü işləyir və leykozun dərmana davamlı olma ehtimalı azalır.
Müalicə dövrlərlə aparılır: bir neçə gün dərman, sonra bir neçə həftə fasilə. Fasilə vaxtı sağlam hüceyrələr — xüsusən sümük iliyi — bərpa olunur.
Kimyaterapiyanın dozası insanın boyu, çəkisi, analizləri və ümumi vəziyyətinə görə dəqiq hesablanır. Bunu yalnız həkim və klinik əczaçı edir — dozanı heç vaxt özünüz dəyişməyin.
03Elmi izah
Təsir mexanizmi: NCI-yə görə kimyaterapiya sürətlə böyüyən və bölünən xərçəng hüceyrələrinin böyüməsini dayandırır və ya ləngidir, lakin eyni zamanda ağız, bağırsaq selikli qişası və saç kökləri kimi sürətlə bölünən sağlam hüceyrələrə də təsir göstərə bilər. Müalicə adətən dövrlərlə verilir ki, sağlam hüceyrələr fasilədə bərpa olunsun.
AML-də: ACS-ə görə intensiv müalicəyə dözə bilən insanlarda induksiya çox vaxt sitarabinin bir antrasiklinlə (daunorubisin və ya idarubisin) birləşməsindən ibarətdir; bu sxem “7+3” adı ilə tanınır. Konsolidasiyada tez-tez sitarabin kursları verilir. İntensiv müalicəyə uyğun olmayan insanlarda azasitidin və ya desitabin kimi daha yüngül dərmanlar, çox vaxt hədəfli dərmanlarla birlikdə istifadə olunur.
ALL-də: ACS-ə görə müalicə bir neçə dərmanın birləşməsidir: vinkristin, kortikosteroidlər (prednizon və ya deksametazon), antrasiklinlər, asparaginaza, siklofosfamid, metotreksat, 6-merkaptopurin və sitarabin. Leykoz hüceyrələri beyin və onurğa beyni mayesində “gizlənə” bildiyi üçün dərmanlar birbaşa onurğa beyni mayesinə (intratekal) də yeridilir.
Verilmə yolları: ACS və Cancer Research UK-ya görə kimyaterapiya venaya (damcı və ya iynə), ağızdan tablet və ya kapsul, dəri altına və ya əzələyə iynə, həmçinin lomboz punksiya ilə onurğa beyni mayesinə verilə bilər. Tez-tez və uzun müddət venadaxili müalicə lazım olduqda mərkəzi venoz kateter, PICC və ya port qoyulur.
04Bədəndə nə baş verir?
Müalicə günü necə keçir?
Adətən əvvəlcə qan analizi götürülür, həkim nəticələrə baxır və müalicənin verilməsinə icazə verir. Sonra ürəkbulanmanın qarşısını alan dərmanlar verilir və kimyaterapiya damcı və ya iynə ilə yeridilir. Bu, bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər, bəzən isə gecə-gündüz fasiləsiz davam edə bilər. İnduksiya kimi intensiv mərhələlər çox vaxt xəstəxanada keçirilir.
Qan göstəriciləri niyə düşür?
Kimyaterapiya sümük iliyindəki sağlam qan hüceyrələrinin istehsalını da müvəqqəti azaldır. Göstəricilər adətən kursdan müəyyən müddət sonra ən aşağı səviyyəyə düşür, sonra bərpa olunur. Bu dövrdə infeksiya, qanaxma və yorğunluq riski artır — ona görə müntəzəm qan analizi aparılır və lazım olduqda köçürmə edilir.
Nə vaxt təcili zəng etməli?
Qızdırma, titrəmə, nəfəs darlığı, dayanmayan qanaxma, maye içə bilməyəcək qədər qusma və ya ishal, çaşqınlıq və ya kəskin ağrı olduqda dərhal komandanıza və ya təcili yardıma müraciət edin. Neytropeniya zamanı qızdırma təcili vəziyyətdir. Hansı temperaturda zəng etməli olduğunuzu komandanızdan əvvəlcədən öyrənin.
Evdə təhlükəsizlik
Kimyaterapiya dərmanları müəyyən müddət bədən mayelərində qala bilər. Komandanız ailəniz üçün sadə tədbirləri izah edəcək, məsələn tualetdən sonra qapağı bağlayıb su buraxmaq və çirklənmiş paltarı ayrıca yumaq. Tablet şəklində dərmanları uşaqlardan uzaq saxlayın və onları əzməyin və ya bölməyin, əgər həkim belə deməyibsə.
Başqa dərmanlar və hamiləlik
Bəzi dərmanlar, vitaminlər və bitki preparatları kimyaterapiyanın təsirini dəyişə bilər — qəbul etdiyiniz hər şeyi komandanıza deyin. Kimyaterapiya inkişaf edən dölə zərər verə bilər, ona görə müalicə zamanı etibarlı kontrasepsiya vacibdir. Gələcəkdə uşaq sahibi olmaq istəyirsinizsə, bunu müalicədən əvvəl müzakirə edin.
05Kimyaterapiya necə işləyir?
Dərmanın yeridilməsindən bərpaya qədər dörd addım.
06Leykozda istifadə olunan kimyaterapiya qrupları (sadələşdirilmiş)
| Qrup | Nümunələr | Necə təsir edir |
|---|---|---|
| Antimetabolitlər | Sitarabin, metotreksat, 6-merkaptopurin, fludarabin | DNT-nin “tikinti bloklarını” təqlid edib onun qurulmasını pozur |
| Antrasiklinlər | Daunorubisin, idarubisin, doksorubisin | DNT-yə zərər verir və onun açılmasını əngəlləyir |
| Vinka alkaloidləri | Vinkristin | Hüceyrənin bölünmə “iplərini” (mikroborucuqlar) dayandırır |
| Alkilləşdirici dərmanlar | Siklofosfamid, bendamustin | DNT zəncirlərini bir-birinə “tikir” |
| Fermentlər | Asparaginaza | Leykoz hüceyrələrini lazım olan amin turşusundan məhrum edir |
| Kortikosteroidlər | Prednizon, deksametazon | Limfoid leykoz hüceyrələrini məhv edir |
| Hipometilləşdirici dərmanlar | Azasitidin, desitabin | Genlərin “açar-söndürən” işarələrini dəyişir |
* Hansı dərmanların, hansı dozada və ardıcıllıqla veriləcəyini yalnız hematoloji komandanız müəyyən edir. Cədvəl tam siyahı deyil.
07Əsas terminlər
- Kimyaterapiya
- Sürətlə bölünən hüceyrələri məhv edən dərmanlarla müalicə.
- Dövr (kurs)
- Müalicə günləri və ardınca gələn bərpa fasiləsi.
- Kombinasiyalı müalicə
- Fərqli yollarla təsir edən bir neçə dərmanın birlikdə verilməsi.
- Venadaxili (IV)
- Dərmanın birbaşa venaya yeridilməsi.
- İntratekal
- Dərmanın lomboz punksiya ilə onurğa beyni mayesinə yeridilməsi.
- Antrasiklin
- DNT-yə təsir edən, ürəyə təsiri izlənilən dərman qrupu.
- Nadir
- Kursdan sonra qan göstəricilərinin ən aşağı nöqtəsi.
- Neytropeniya
- İnfeksiyalarla mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Ekstravazasiya
- Dərmanın venadan kənara, ətraf toxumaya sızması.
- Klinik əczaçı
- Dozaları və dərman qarşılıqlı təsirlərini yoxlayan mütəxəssis.
08Əsas fikirlər
- Kimyaterapiya sürətlə bölünən hüceyrələri hədəf alır.
- Leykozda adətən bir neçə dərman birlikdə verilir.
- Müalicə dövrlərlə, bərpa fasilələri ilə aparılır.
- Dərmanlar venaya, ağızdan, iynə ilə və ya onurğa beyni mayesinə verilə bilər.
- Qan göstəriciləri müvəqqəti düşür.
- Qızdırma neytropeniya zamanı təcili vəziyyətdir.
- Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları komandaya deyin.
- Dozanı yalnız həkim müəyyən edir və dəyişir.
09Tez-tez verilən suallar
Kimyaterapiya ağrılıdırmı?
Dərmanın yeridilməsi adətən ağrısızdır. Amma damcı zamanı iynə yerində yanma, ağrı və ya şişkinlik hiss etsəniz, dərhal tibb bacısına deyin — bu, dərmanın venadan kənara sızmasının əlaməti ola bilər.
Saçım mütləq töküləcəkmi?
Hər kəsdə və hər dərmanda yox. Bəzi leykoz dərmanları saç tökülməsinə səbəb olur, bəziləri olmur. Saç tökülsə belə, adətən müalicə bitdikdən sonra yenidən çıxır.
Kimyaterapiya zamanı işləyə və ya məktəbə gedə bilərəmmi?
Bu, müalicənin intensivliyindən və özünüzü necə hiss etdiyinizdən asılıdır. İntensiv mərhələlərdə çox vaxt bu mümkün olmur, daha yüngül mərhələlərdə isə bəzən mümkündür. İnfeksiya riskini də nəzərə alaraq komandanızla danışın.
Kimyaterapiya zamanı nə yeyə bilərəm?
Balanslı qidalanma və kifayət qədər maye vacibdir. Neytropeniya zamanı qida təhlükəsizliyinə xüsusi diqqət lazımdır. Hər hansı pəhriz və ya əlavə vitamin başlamazdan əvvəl komandanızla məsləhətləşin.
Kimyaterapiya işləyirmi, bunu necə biləcəyəm?
Müalicəyə cavab qan analizi və tez-tez sümük iliyi müayinəsi ilə yoxlanılır. Özünüzü necə hiss etməyiniz həmişə dəqiq göstərici deyil — nəticələri hematoloqunuzla müzakirə edin.
Kimyaterapiyadan sonra uşaq sahibi ola bilərəmmi?
Bəzi kimyaterapiya dərmanları fertilliyə təsir edə bilər. Müalicədən əvvəl sperma və ya yumurta hüceyrələrinin saxlanması kimi imkanları müzakirə etmək vacibdir. Bu barədə komandanızdan mümkün qədər tez soruşun.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hansı kimyaterapiya protokolunu alacağam və neçə kurs olacaq?
Ən çox gözlənilən yan təsirlər hansılardır?
Kurslar arasında evdə qala biləcəyəmmi?
Kimyaterapiya zamanı hansı dərmanlardan və əlavələrdən çəkinməliyəm?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Chemotherapy to Treat Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- American Cancer Society. Chemotherapy
- American Cancer Society. Chemo Infusions or Injections
- American Cancer Society. Chemotherapy Side Effects
- American Cancer Society. Chemotherapy for Acute Myeloid Leukemia (AML)
- American Cancer Society. Chemotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia
- Cancer Research UK. Chemotherapy
- Cancer Research UK. How you have chemotherapy
- Cancer Research UK. Side effects of chemotherapy
- NHS (UK). Chemotherapy
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Types of chemotherapy
- Macmillan Cancer Support. Chemotherapy — what it is, types, treatment and side effects