Yan təsirlər
Leykoz müalicəsinin yan təsirləri çox insan üçün ən qorxulu hissədir. Amma yan təsirlər hər kəsdə eyni olmur, onların çoxu müvəqqətidir, bir çoxunun qarşısını almaq və ya yüngülləşdirmək mümkündür. Bu mövzuda ən çox rast gəlinən yan təsirləri, onların niyə yarandığını, nəyin kömək etdiyini və hansı əlamətlərdə dərhal həkimə müraciət etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Leykoz dərmanları sürətlə bölünən hüceyrələrə təsir edir. Sağlam sürətlə bölünən hüceyrələr — sümük iliyi, ağız və bağırsaq selikli qişası, saç kökləri — də zərər görür. Yan təsirlərin çoxu buradan gəlir.
Yan təsirlər hər kəsdə fərqlidir. Eyni müalicəni alan iki insandan biri çox az, digəri daha çox yan təsir hiss edə bilər. Başqasının təcrübəsi sizin yolunuzu əks etdirməyə bilər.
Bir çox yan təsirin qarşısını almaq mümkündür: ürəkbulanma əleyhinə dərmanlar, ağız baxımı, infeksiya profilaktikası. Ona görə problemi gizlətməyin — erkən desəniz, kömək etmək daha asandır.
Bəzi əlamətlər təcilidir: qızdırma, titrəmə, nəfəs darlığı, sinə ağrısı, dayanmayan qanaxma, çaşqınlıq və ya maye içə bilməmək. Belə hallarda gözləməyin — dərhal komandanıza və ya təcili yardıma müraciət edin.
Müalicə bitdikdən sonra da bəzi təsirlər — məsələn, ürəyə, fertilliyə və ya uşaqlarda böyüməyə — illər sonra görünə bilər. Buna gecikmiş təsirlər deyilir və onlar üçün uzunmüddətli nəzarət planı olur.
03Elmi izah
Ümumi prinsiplər: NCI-yə görə yan təsirlər müalicə sağlam toxumalara və orqanlara təsir etdikdə yaranır; onlar müalicənin növündən, dozasından və insanın ümumi sağlamlığından asılıdır və çoxu müalicə bitdikdən sonra keçir. ACS-ə görə kimyaterapiyanın ən çox rast gəlinən yan təsirləri yorğunluq, saç tökülməsi, asan göyərmə və qanaxma, infeksiya, anemiya, ürəkbulanma və qusma, iştah dəyişiklikləri, ağız və boğaz yaraları, ishal və ya qəbizlik və sinir problemləridir.
Ürəkbulanma, ağız, saç: ASCO-nun 2020-ci il tövsiyələrinə görə ürəkbulanmanın qarşısını almaq üçün dərmanların seçimi kimyaterapiyanın ürəkbulandırıcı riskinə əsaslanır və qabaqcadan verilir. NCI ağız yaralarının qarşısını almaq üçün müntəzəm yumşaq ağız baxımını tövsiyə edir. NCI-yə görə saç tökülməsi adətən müvəqqətidir və müalicə bitdikdən sonra saç yenidən çıxır, bəzən fərqli rəngdə və ya teksturada.
Dərmana xas təsirlər: NCI-yə görə bəzi dərmanlar, məsələn vinkristin, periferik sinirlərə təsir edərək əl və ayaqlarda keyimə, karıncalanma və ağrıya, həmçinin qəbizliyə səbəb ola bilər. Antrasiklinlərin ürəyə təsiri izlənilir, kortikosteroidlər əhval, yuxu, iştah və qan şəkərini dəyişə bilər. NCI “kimya beyni” adlanan yaddaş və diqqət problemlərini də təsvir edir.
Fertillik və gecikmiş təsirlər: NCI-yə görə bəzi müalicələr qadınlarda və kişilərdə fertilliyə təsir edə bilər, ona görə qoruma üsulları müalicədən əvvəl müzakirə olunmalıdır. ACS və NCI-yə görə gecikmiş təsirlərə ürək problemləri, ikinci xərçənglər, hormon və böyümə problemləri, sümük və öyrənmə problemləri aid ola bilər. Children’s Oncology Group uşaqlıqda xərçəng müalicəsi almış insanlar üçün uzunmüddətli nəzarət tövsiyələri hazırlayır.
04Bədəndə nə baş verir?
Yorğunluq
Yorğunluq ən çox rast gəlinən yan təsirdir və istirahətlə tam keçməyə bilər. Anemiya, pis yuxu, stress və qidalanma onu gücləndirir. Gün ərzində qısa istirahətlər, mümkün olduqca yüngül fiziki fəaliyyət (məsələn, gəzinti) və işləri bölüşdürmək kömək edir. Ani və güclü halsızlıq, nəfəs darlığı və ya ürək döyüntüsü olarsa, komandaya deyin.
Saç tökülməsi
Bəzi leykoz dərmanları saç tökülməsinə səbəb olur, adətən müalicə başlayandan bir neçə həftə sonra. Qısa saç, yumşaq baş örtüyü və günəşdən qorunma kömək edə bilər. Saç adətən müalicə bitdikdən sonra yenidən çıxır. Bu dəyişiklik emosional cəhətdən çətin ola bilər — bu barədə danışmaq normaldır.
Ağız və həzm
Ağız yaraları, dad dəyişikliyi, ishal və ya qəbizlik tez-tez olur. Yumşaq diş fırçası, spirtsiz yaxalayıcılar, yumşaq və mülayim qidalar, bol maye kömək edir. Güclü ağrı yeməyə mane olursa, gündə bir neçə dəfə ishal olursa və ya bir neçə gün qəbizlik davam edirsə, komandanıza deyin — bunlar üçün dərmanlar var.
Sinirlər, əhval və düşüncə
Əl və ayaqlarda keyimə və ya karıncalanma, düymə bağlamaqda çətinlik, yeriş dəyişikliyi olarsa, həkimə deyin — bəzən dərmanın dozası və ya cədvəli dəyişdirilir. Diqqət və yaddaş problemləri, narahatlıq və kədər də tez-tez olur. Psixoloji dəstək, yuxu gigiyenası və gündəlik planlar kömək edə bilər.
Müalicədən sonra
Müalicə bitdikdən sonra da müntəzəm müayinələr davam edir: həm leykozun qayıtmaması, həm də gecikmiş təsirlərin vaxtında aşkarlanması üçün. Aldığınız dərmanların və müalicələrin xülasəsini saxlayın və gələcəkdə istənilən həkimə göstərin. Uşaqlarda böyümə, öyrənmə və hormon inkişafı xüsusi diqqətlə izlənilir.
05Yan təsirlər necə yaranır?
Dərmandan yan təsirə və ona qarşı kömək qədər dörd addım.
06Tez-tez rast gəlinən yan təsirlər (sadələşdirilmiş)
| Yan təsir | Nə kömək edir | Dərhal müraciət edin, əgər |
|---|---|---|
| İnfeksiya riski | Əl gigiyenası, qida təhlükəsizliyi, profilaktik dərmanlar | Qızdırma, titrəmə, özünü birdən pis hiss etmə |
| Qanaxma, göyərmə | Yumşaq diş fırçası, zədədən qorunma, trombosit köçürməsi | Dayanmayan qanaxma, qanlı qusma və ya nəcis, güclü baş ağrısı |
| Ürəkbulanma, qusma | Qabaqcadan antiemetiklər, kiçik porsiyalar | Maye saxlaya bilməmək, susuzlaşma əlamətləri |
| Ağız yaraları | Müntəzəm yumşaq ağız baxımı, spirtsiz yaxalayıcı | Yemək və içməyə mane olan ağrı |
| Yorğunluq | Qısa istirahətlər, yüngül fəaliyyət | Nəfəs darlığı, sinə ağrısı, huşunu itirmə |
| Sinir problemləri | Erkən bildirmə, ehtiyatlı yeriş | Yeriməkdə və ya əl hərəkətlərində kəskin çətinlik |
| Saç tökülməsi | Yumşaq baş örtüyü, günəşdən qorunma | Adətən təcili deyil — emosional dəstək istəyin |
* Hansı yan təsirlərin gözlənildiyini və hansı əlamətlərdə zəng etməli olduğunuzu komandanızdan yazılı şəkildə alın. Yan təsirləri necə idarə etmək lazım olduğuna yalnız hematoloji komandanız qərar verir.
07Əsas terminlər
- Yan təsir
- Müalicənin sağlam hüceyrələrə və orqanlara təsirindən yaranan problem.
- Neytropeniya
- İnfeksiyalarla mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Mukozit
- Ağız və həzm yolunun selikli qişasının iltihabı və yaraları.
- Alopesiya
- Saç tökülməsi.
- Periferik neyropatiya
- Əl və ayaqlarda keyimə, karıncalanma və ağrı.
- Antiemetik
- Ürəkbulanma və qusmaya qarşı dərman.
- Kimya beyni
- Müalicə zamanı və sonra yaddaş və diqqət problemləri.
- Fertillik
- Uşaq sahibi olmaq qabiliyyəti.
- Gecikmiş təsir
- Müalicədən aylar və ya illər sonra görünən problem.
- Uzunmüddətli nəzarət
- Müalicədən sonra müntəzəm müayinələr planı.
08Əsas fikirlər
- Yan təsirlər sağlam sürətlə bölünən hüceyrələrin zədələnməsindən yaranır.
- Hər kəsdə fərqli olur.
- Çoxu müvəqqətidir.
- Bir çoxunun qarşısını almaq və ya yüngülləşdirmək olar.
- Qızdırma və titrəmə təcili əlamətlərdir.
- Yeni əlaməti gizlətməyin — erkən bildirin.
- Fertilliyi müalicədən əvvəl müzakirə edin.
- Müalicədən sonra da uzunmüddətli nəzarət lazımdır.
09Tez-tez verilən suallar
Yan təsir yoxdursa, müalicə işləmir deməkdir?
Xeyr. Yan təsirlərin olub-olmaması və ya gücü müalicənin effektivliyini göstərmir. Cavab yalnız qan və sümük iliyi testləri ilə qiymətləndirilir.
Yan təsirlərə görə müalicə dayandırıla bilərmi?
Bəzən komanda dozanı dəyişə, fasilə verə və ya dərmanı əvəz edə bilər. Amma bunu yalnız həkim qərar verir — özünüz dərmanı dayandırmayın və ya dozanı dəyişməyin.
Ürəkbulanma dərmanları kömək etmirsə, nə etməli?
Komandanıza deyin. Fərqli təsir mexanizmli bir çox dərman var və onları birləşdirmək mümkündür. Ürəkbulanmaya dözmək lazım deyil.
Xalq təbabəti və ya əlavələr yan təsirləri azalda bilərmi?
Bəzi bitki preparatları və əlavələr leykoz dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girə, qanaxma riskini artıra və ya qaraciyərə zərər verə bilər. Hər hansı vasitəni başlamazdan əvvəl hematoloqunuzla məsləhətləşin.
Nə vaxt işə və ya məktəbə qayıda biləcəyəm?
Bu, müalicənin mərhələsindən, qan göstəricilərindən və özünüzü necə hiss etdiyinizdən asılıdır. Bəzi insanlar daha yüngül mərhələlərdə qismən qayıdır. Bu barədə komandanızla danışın.
Gecikmiş təsirlər mütləq olacaqmı?
Xeyr. Gecikmiş təsirlər hər kəsdə olmur və onların riski alınan müalicədən asılıdır. Müntəzəm nəzarət onları erkən tapmağa və müalicə etməyə kömək edir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Mənim müalicəmdə hansı yan təsirlər daha çox gözlənilir?
Ürəkbulanma, ağrı və ya ishal üçün hansı dərmanlar var?
Hansı yan təsirlər təcilidir və dərhal zəng tələb edir?
Yan təsirləri qeyd etmək üçün gündəlik aparmalıyammı?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Side Effects of Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Nausea and Vomiting and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Hair Loss (Alopecia) and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Mouth and Throat Problems and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Fatigue and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Nerve Problems (Peripheral Neuropathy) and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Memory or Concentration Problems and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Diarrhea and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Female Fertility and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Male Fertility and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Late Effects of Cancer Treatment
- American Cancer Society. Chemotherapy Side Effects
- American Cancer Society. Long-term and Late Effects of Cancer
- Children’s Oncology Group. Survivorship
- Journal of Clinical Oncology, 2020. Antiemetics: ASCO Guideline Update