← Geri
Diaqnostika və müayinələr

Digər genetik dəyişikliklər

Filadelfiya xromosomu leykozda ən məşhur genetik dəyişiklikdir, amma yeganə deyil. Hesabatlarda NPM1, FLT3, TP53, KMT2A, ETV6::RUNX1, del(17p) kimi adlar görünə bilər. Bu mövzuda ən çox rast gəlinən digər dəyişiklikləri, onların növlərini və müalicə üçün nə demək olduğunu sakit dillə izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~4 dəq
Tünd göy fonda şəffaf, parlayan kitab rəfləri; kitabların əksəriyyəti sakit mavi işıqla parlayır, bir neçəsi isə isti qırmızı və qızılı rənglə seçilir; yazı yoxdur.
Şəkil 1.Konsepsiya: genlər hüceyrənin kitabxanasıdır və bəzi səhifələr dəyişib.

01Qısa cavab

Leykoz hüceyrələrində genetik dəyişikliklər üç əsas formada olur: xromosomların yerdəyişməsi və birləşmə genləri (məsələn, AML-də RUNX1::RUNX1T1, CBFB::MYH11, PML::RARA, KMT2A dəyişiklikləri; ALL-da ETV6::RUNX1, TCF3::PBX1, KMT2A::AFF1), xromosomların sayının dəyişməsi (hiperdiploidiya, hipodiploidiya, monosomiya 7, trisomiya 12) və ayrı genlərdə nöqtəvi mutasiyalar (NPM1, FLT3, CEBPA, IDH1/IDH2, TP53, RUNX1, ASXL1 və s.). Bu dəyişikliklər üç sual üçün vacibdir: leykozun dəqiq alt növü (ÜST 2022 və ICC təsnifatları), risk qrupu (məsələn, AML üçün ELN 2022) və hədəfli dərmanların seçimi (FLT3, IDH1, IDH2 inhibitorları və başqaları). CLL-də del(17p) və TP53 mutasiyası, həmçinin IGHV mutasiya statusu müalicə seçiminə təsir edir. Bu dəyişikliklərin böyük əksəriyyəti somatikdir, yəni yalnız leykoz hüceyrələrində olur və irsən keçmir; nadir hallarda isə irsi meyl (məsələn, DDX41, RUNX1, CEBPA genlərində) aşkar edilir.

02Sadə izah

Genləri hüceyrənin təlimat kitabçası kimi təsəvvür edin. Leykozda bu kitabçada bəzi səhifələr dəyişib: bəziləri yer dəyişib, bəziləri əskik və ya artıqdır, bəzilərində isə bir hərf səhvi var.

Birləşmə geni iki xromosom parçası yer dəyişəndə yaranır: iki fərqli genin hissələri birləşir və yeni, səhv işləyən gen əmələ gəlir.

Nöqtəvi mutasiya bir gendə kiçik “yazı səhvidir”. NPM1, FLT3, TP53 kimi adlar məhz bu cür dəyişiklikləri göstərir.

Bəzi dəyişikliklər daha əlverişli, bəziləri daha mürəkkəb gedişlə əlaqəlidir, bəziləri isə xüsusi hədəfli dərmanın işləyəcəyini göstərir.

Bu dəyişikliklərin əksəriyyəti irsi deyil: onlar yalnız leykoz hüceyrələrində yaranır və uşaqlarınıza keçmir.

03Elmi izah

AML. ÜST 2022 və ICC təsnifatları bir çox AML növünü genetik dəyişikliyə görə adlandırır: RUNX1::RUNX1T1 [t(8;21)], CBFB::MYH11 [inv(16)], PML::RARA [t(15;17)], KMT2A dəyişiklikləri, NPM1 mutasiyası, CEBPA mutasiyası və s. ELN 2022 risk sistemində, məsələn, t(8;21), inv(16), FLT3-ITD olmadan NPM1 mutasiyası əlverişli; TP53 mutasiyası, mürəkkəb karyotip, monosomiya 7, bəzi KMT2A dəyişiklikləri və ASXL1, RUNX1 kimi genlərdə mutasiyalar isə əlverişsiz qrupa aid edilir.

ALL. ACS-ə görə B-ALL-da ETV6::RUNX1 və yüksək hiperdiploidiya (çoxlu əlavə xromosom) uşaqlarda daha əlverişli; KMT2A dəyişiklikləri, hipodiploidiya, iAMP21 və TCF3::HLF isə daha mürəkkəb gedişlə əlaqələndirilir. “Ph-bənzər” ALL-da Filadelfiya xromosomu olmasa da, oxşar siqnal dəyişiklikləri olur və bəzi hallarda hədəfli dərmanlar araşdırılır.

CLL. NCI-yə görə FISH ilə del(13q), trisomiya 12, del(11q) və del(17p), molekulyar testlə TP53 mutasiyası və IGHV mutasiya statusu yoxlanılır. del(17p) və ya TP53 mutasiyası olduqda kimyəvi-immunoterapiya adətən az effektivdir və hədəfli dərmanlara üstünlük verilir.

Somatik və irsi (germline). NCI izah edir ki, somatik dəyişikliklər həyat boyu ayrı hüceyrələrdə yaranır və irsən keçmir; germline dəyişikliklər isə bədənin bütün hüceyrələrində olur və ailədə ötürülə bilər. Leykozda germline meyl nadirdir, amma ailədə çoxlu qan xəstəliyi olanda və ya donor seçimi zamanı (qohum donor) vacib ola bilər.

04Bədəndə nə baş verir?

Üç növ dəyişiklik

Translokasiya və birləşmə genləri (iki xromosomun parçaları yer dəyişir), xromosom sayının dəyişməsi (əlavə və ya əskik xromosom) və nöqtəvi mutasiyalar (bir gendə kiçik dəyişiklik). Hər biri fərqli testlə aşkar edilir: karyotip, FISH, PCR və ya NGS.

Birləşmə genləri

İki xromosom qırılıb parçalarını dəyişəndə, iki fərqli genin hissələri yan-yana gəlir və yeni “hibrid” gen yaranır. Bu gen hüceyrəyə yanlış əmrlər verir: məsələn, yetişməni dayandırır və ya bölünməni sürətləndirir. Birləşmə genləri çox vaxt diaqnozun adına daxil edilir.

Tünd göy fonda iki fərqli rəngli şəffaf xromosom; onların uc parçaları qopub yer dəyişir və birləşmə nöqtəsində parlaq işıq yaranır.
Şəkil 2.Birləşmə geni: iki fərqli xromosomun parçaları birləşir.

Nöqtəvi mutasiyalar

Bir gendə bir və ya bir neçə “hərfin” dəyişməsi, ya da kiçik əlavə/itki. NGS paneli bir anda onlarla geni yoxlayır. Hesabatda gen adı, dəyişikliyin növü və variant allel tezliyi (VAF) — DNT-nin neçə faizində mutasiya olduğu — yazılır.

Tünd göy fonda uzun şəffaf DNT spiralı; pillələrdən yalnız biri isti qırmızı-qızılı rənglə parlayır, qalanları sakit mavidir.
Şəkil 3.Nöqtəvi mutasiya: DNT-də kiçik bir dəyişiklik.

Bu, müalicəni necə dəyişir?

Genetika risk qrupunu müəyyən edir: məsələn, AML-də əlverişsiz risk transplantasiya haqqında daha erkən düşünməyə səbəb ola bilər. Bəzi mutasiyalar konkret dərmanın hədəfidir: FLT3 inhibitorları, IDH1 və IDH2 inhibitorları, bəzi hallarda KMT2A və NPM1 dəyişikliklərində menin inhibitorları.

Ailə üçün nə deməkdir?

Əksər hallarda heç nə: dəyişiklik yalnız leykoz hüceyrələrindədir. Amma ailədə bir neçə nəfərdə qan xəstəliyi olubsa, həkim irsi meyli yoxlamaq üçün dəri və ya tük follikulu kimi leykoz olmayan toxumadan test və genetik məsləhət təklif edə bilər. Bu, qohumdan donor seçimi üçün də vacibdir.

05Genetik tapıntıdan qərara

Kiçik dəyişiklik — böyük məlumat.

Aşkar etmək — Karyotip, FISH, PCR və NGS.1Aşkar etməkKaryotip, FISH, PCR və NGS.
Adlandırmaq — Alt növ ÜST və ICC təsnifatı ilə.2AdlandırmaqAlt növ ÜST və ICC təsnifatı ilə.
Riski qiymətləndirmək — Əlverişli, aralıq və ya əlverişsiz.3Riski qiymətləndirməkƏlverişli, aralıq və ya əlverişsiz.
Dərman seçmək — Bəzi mutasiyalar hədəfli dərmanın açarıdır.4Dərman seçməkBəzi mutasiyalar hədəfli dərmanın açarıdır.
Dəqiq alt növDiaqnozun tam adı.
Risk qrupuMüalicənin intensivliyi.
Fərdi seçimHədəfli dərmanlar.

06Bəzi genetik dəyişikliklər və onların ümumi mənası

DəyişiklikHarada rast gəlinirÜmumi məna
RUNX1::RUNX1T1, CBFB::MYH11AMLAdətən əlverişli risk (ELN 2022)
NPM1 (FLT3-ITD olmadan)AMLAdətən əlverişli risk
FLT3 (ITD, TKD)AMLFLT3 inhibitorları üçün hədəf
IDH1, IDH2AMLIDH inhibitorları üçün hədəf
TP53, mürəkkəb karyotipAML, ALL, CLLDaha mürəkkəb gediş; xüsusi yanaşma
ETV6::RUNX1, yüksək hiperdiploidiyaUşaqlarda B-ALLAdətən əlverişli
KMT2A dəyişiklikləriAML, ALL (xüsusən körpələrdə)Çox vaxt yüksək risk; yeni hədəfli seçimlər araşdırılır
del(17p), IGHV mutasiyasızCLLMüalicə seçimini dəyişir

* Bu, sadələşdirilmiş ümumi cədvəldir. Bir dəyişikliyin sizin üçün mənası bütün nəticələrin birlikdə qiymətləndirilməsindən asılıdır və yalnız hematoloq tərəfindən izah edilə bilər.

07Əsas terminlər

Translokasiya
İki xromosomun parçalarının yer dəyişməsi.
Birləşmə geni
İki genin hissələrinin birləşməsindən yaranan yeni gen.
Nöqtəvi mutasiya
Gendə bir və ya bir neçə “hərfin” dəyişməsi.
Mürəkkəb karyotip
Eyni anda üç və ya daha çox xromosom dəyişikliyi.
Hiperdiploidiya
Hüceyrədə normadan çox xromosom olması.
NGS
Bir anda çoxlu geni oxuyan yeni nəsil sekvenləmə.
VAF
Variant allel tezliyi — DNT-nin neçə faizində mutasiyanın olduğu.
Somatik dəyişiklik
Həyat boyu qazanılan və irsən keçməyən dəyişiklik.
Germline dəyişiklik
Bütün hüceyrələrdə olan və ailədə ötürülə bilən dəyişiklik.

08Əsas fikirlər

  • Filadelfiya xromosomu yeganə vacib genetik dəyişiklik deyil.
  • Dəyişikliklər translokasiya, xromosom sayı və nöqtəvi mutasiya şəklində olur.
  • Genetika alt növü, risk qrupunu və hədəfli dərmanları müəyyən edir.
  • Bir gen tək başına proqnozu müəyyən etmir.
  • Əksər dəyişikliklər irsi deyil.
  • Ailədə çoxlu qan xəstəliyi varsa, həkimə deyin.
  • Genetik nəticələri həmişə hematoloqla müzakirə edin.

09Tez-tez verilən suallar

Hesabatda “TP53 mutasiyası” yazılıb. Bu nə deməkdir?

TP53 hüceyrəni zədələnmədən qoruyan vacib gendir. Onun mutasiyası leykozda daha mürəkkəb gedişlə və bəzi dərmanlara zəif cavabla əlaqələndirilir. Amma bu, müalicə imkanlarının olmadığı demək deyil — həkim sizin üçün uyğun yanaşmanı izah edəcək.

Niyə genetik nəticələr bu qədər gec gəlir?

Karyotip üçün hüceyrələrin laboratoriyada böyüdülməsi, NGS üçün isə mürəkkəb oxuma və təhlil lazımdır. Təcili lazım olan testlər (məsələn, FLT3, PML::RARA) çox vaxt daha tez aparılır.

Uşaqlarım da bu dəyişikliyi daşıyırmı?

Adətən yox: leykozdakı dəyişikliklərin əksəriyyəti yalnız leykoz hüceyrələrindədir. İrsi meyldən şübhə olarsa, həkim xüsusi test və genetik məsləhət təklif edəcək.

Müalicə zamanı genetika dəyişə bilərmi?

Bəli, leykoz hüceyrələri zamanla yeni dəyişikliklər qazana bilər, xüsusən residiv zamanı. Buna görə residivdə testlər çox vaxt təkrarlanır.

“VAF 40%” nə deməkdir?

Bu, nümunədəki DNT-nin təxminən 40%-ində mutasiyanın tapıldığını göstərir. Rəqəm leykoz hüceyrələrinin payından və başqa amillərdən asılıdır; mənasını həkiminiz izah edə bilər.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Hesabatda “TP53 mutasiyası” yazılıb. Bu nə deməkdir?

  2. Niyə genetik nəticələr bu qədər gec gəlir?

  3. Uşaqlarım da bu dəyişikliyi daşıyırmı?

  4. Müalicə zamanı genetika dəyişə bilərmi?

  5. “VAF 40%” nə deməkdir?

Suallarım

12Mənbələr

  1. American Cancer Society. How Is Acute Myeloid Leukemia Classified?
  2. American Cancer Society. Typing of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
  3. American Cancer Society. Genes and Cancer
  4. National Cancer Institute (NCI). The Genetics of Cancer
  5. National Cancer Institute (NCI). Biomarker Testing for Cancer Treatment
  6. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: germline mutation
  7. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: translocation
  8. MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). What is a gene variant and how do variants occur?
  9. MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). Can changes in the number or structure of chromosomes affect health and development?
  10. Blood (American Society of Hematology), 2022. Dohner H, et al. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
  11. Leukemia (journal), 2022. Khoury JD et al. The 5th edition of the WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Myeloid and Histiocytic/Dendritic Neoplasms
  12. Leukemia (journal), 2022. Alaggio R et al. The 5th edition of the WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Lymphoid Neoplasms
  13. National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →