← Geri
Diaqnostika və müayinələr

CML: əlamətlər, fazalar və diaqnoz

Xroniki mieloid leykoz çox vaxt yavaş inkişaf edir və bir çox insanda heç bir əlamət vermədən, adi qan analizində təsadüfən aşkarlanır. Bu mövzuda CML-in əlamətlərini, təcili hallarını, xəstəliyin fazalarını, diaqnozun hansı testlərlə qoyulduğunu və nəticələrin təxminən nə demək olduğunu izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~6 dəq
Tünd göy fonda şəffaf insan gövdəsi siluetinin sol yuxarı hissəsində yumşaq qırmızı işıqla parlayan böyümüş dalaq; ona doğru axan sıx, ağımtıl hüceyrə axını.
Şəkil 1.Konsepsiya: CML-də ilik həddən artıq çox ağ qan hüceyrəsi hazırlayır, dalaq böyüyür.

01Qısa cavab

CML-də sümük iliyi həddən artıq çox, lakin əsasən işlək ağ qan hüceyrəsi (qranulosit) hazırlayır. Səbəb Filadelfiya xromosomu və onun yaratdığı BCR::ABL1 genidir. Bir çox insanda əlamət olmur; olduqda bunlar yorğunluq, arıqlama, gecə tərləmələri, sol qabırğaaltında ağırlıq və ya ağrı (dalağın böyüməsi), tez doyma ola bilər. Qəfil güclü qarın ağrısı, qanaxma, yüksək qızdırma və ya nəfəs darlığı təcili müraciət tələb edir. Diaqnoz ümumi qan analizi və yaxma, BCR::ABL1 üçün FISH və kəmiyyət RT-PCR, sümük iliyi aspirasiyası və karyotiplə qoyulur. Blastların faizi və digər göstəricilər fazanı — xroniki, akselerasiya və ya blast — müəyyən edir. Əksər insanlar xroniki fazada diaqnoz alır və hədəfli dərmanlarla uzun, dolğun həyat yaşayır. Nəticələri hematoloqunuzla müzakirə edin.

02Sadə izah

CML-də bir kök hüceyrədə iki xromosom — 9-cu və 22-ci — öz parçalarını dəyişir. Qısalmış 22-ci xromosoma Filadelfiya xromosomu deyilir. Bu dəyişiklik BCR::ABL1 adlı yeni gen yaradır və o, hüceyrəyə daim “çoxal” siqnalı göndərən zülal hazırlayır. Nəticədə ilik həddən artıq çox ağ qan hüceyrəsi istehsal edir.

Kəskin leykozlardan fərqli olaraq, CML-in ilk mərhələsində bu hüceyrələrin çoxu yetişir və işləyir. Buna görə xəstəlik uzun müddət sakit gedə bilər. Bir çox insan CML-dən başqa səbəbə görə edilən qan analizində leykositlərin yüksək çıxmasından sonra xəbər tutur.

Əlamətlər olduqda adətən tədricən yaranır: yorğunluq, zəiflik, iştahsızlıq və arıqlama, gecə tərləmələri, bəzən qızdırma. Dalaq böyüdükcə sol qabırğaaltında ağırlıq, az yeyəndə tez doyma, bəzən isə sol çiyinə yayılan ağrı hiss olunur. Bəzən sümük ağrısı, asan göyərmə və ya solğunluq da olur.

CML-in üç fazası var. Xroniki faza — ən erkən və ən sakit mərhələ; insanların böyük əksəriyyəti bu fazada diaqnoz alır. Akselerasiya fazası — xəstəlik daha aktivləşir. Blast fazası — kəskin leykoza bənzəyir. Müasir hədəfli müalicə ilə xroniki fazadan sonrakı fazalara keçid əvvəlkindən xeyli nadir olub.

Diaqnoz üçün ən vacib sual budur: hüceyrələrdə BCR::ABL1 varmı? Bu, qanda aparılan genetik testlərlə yoxlanılır. Sümük iliyi müayinəsi isə fazanı dəqiqləşdirmək və əlavə xromosom dəyişikliklərini görmək üçün edilir. Nəticələr müalicə seçiminə və sonrakı nəzarətə istiqamət verir.

03Elmi izah

Ümumi qan analizində tipik mənzərə: leykositoz — çox vaxt yüksək dərəcədə — bütün yetişmə mərhələlərindəki qranulositlərlə (mielositlər, metamielositlər, neytrofillər; “sola sürüşmə”), bazofiliya və tez-tez eozinofiliya; trombositlər çox vaxt normal və ya yüksəkdir, yüngül anemiya ola bilər. Yaxmada blastlar adətən azdır. Fiziki müayinədə dalağın ölçüsü (qabırğa qövsündən neçə santimetr aşağı olduğu) qeyd edilir, çünki o, risk hesablamalarına daxildir. Qan biokimyasında LDH və sidik turşusu yüksələ bilər.

Genetik təsdiq: FISH BCR::ABL1 birləşməsini göstərir; kəmiyyət RT-PCR (qPCR) həm diaqnozu təsdiqləyir, həm də transkript növünü (adətən e13a2 və ya e14a2 — p210 zülalı; nadir hallarda e1a2 və digər atipik növlər) müəyyən edir. Transkript növünün bilinməsi vacibdir, çünki müalicə boyunca BCR::ABL1 səviyyəsi beynəlxalq şkala (IS) üzrə məhz bu testlə izlənir. ELN-2020 diaqnoz zamanı sümük iliyi aspirasiyasını tələb edir: blast və bazofil faizi fazanı ayırmaq üçün, karyotip isə Filadelfiya-müsbət hüceyrələrdə əlavə xromosom dəyişikliklərini (ACA) görmək üçün lazımdır.

Fazalar fərqli sistemlərdə bir qədər fərqli təyin olunur. ELN-2020: akselerasiya fazası — qanda və ya ilikdə blastlar 15–29%, bazofillər ≥20%, müalicə ilə əlaqəsi olmayan davamlı trombositopeniya, yüksək riskli ACA və s.; blast fazası — blastlar ≥30% və ya ilikdənkənar blast infiltrasiyası. ICC-2022 akselerasiya fazasını saxlayır (blastlar 10–19%) və blast fazasını ≥20% blastla təyin edir. ÜST-2022 isə akselerasiya fazasını ayrıca faza kimi götürüb, əvəzində xroniki fazada yüksək risk əlamətlərini vurğulayır; blast fazası ≥20% blast, ilikdənkənar blast proliferasiyası və ya qanda/ilikdə limfoblastların artması ilə müəyyən edilir. Blast fazası mieloid və ya limfoid ola bilər və bunu flow sitometriya göstərir.

Risk qiymətləndirməsi: ELN-2020 diaqnoz zamanı ELTS balının istifadəsini tövsiyə edir; o, yaş, dalağın ölçüsü, trombosit sayı və qanda blast faizinə əsaslanır (Sokal balı da hələ geniş istifadə olunur). Müalicədən əvvəl ürək, qaraciyər, böyrək funksiyası, lipidlər və qlükoza, EKQ, hepatit B skrininqi (tirozin kinaz inhibitorları ilə reaktivasiya riski) və lazım olduqda hamiləlik testi yoxlanılır. Müalicəyə başlandıqdan sonra ELN-2020 BCR::ABL1 (IS) üçün orientir hədəflər verir: 3 ayda ≤10%, 6 ayda ≤1%, 12 ayda ≤0,1% (böyük molekulyar cavab, MMR). Bu hədəflər fərdi vəziyyətə görə həkiminizlə birlikdə şərh olunur.

04Bədəndə nə baş verir?

Təcili yardım tələb edən əlamətlər

Dərhal həkimə müraciət edin və ya təcili yardım çağırın, əgər: sol qabırğaaltında və ya sol çiyində qəfil güclü ağrı yaranıbsa (dalaqda qan dövranının pozulması və ya nadir hallarda zədələnmə); qanaxma dayanmırsa və ya çoxlu göyərmə, petexiya əmələ gəlibsə; qızdırma 38 °C və daha yüksəkdirsə, titrəmə varsa; nəfəs darlığı, güclü baş ağrısı, görmə pozğunluğu və ya çaşqınlıq varsa (çox yüksək leykosit sayında leykostaz əlaməti ola bilər); kişilərdə ağrılı, keçməyən ereksiya yaranıbsa — bu da nadir, lakin təcili haldır. Sümük ağrısı, qızdırma və tərləmənin qəfil güclənməsi xəstəliyin sürətlənməsinə işarə edə bilər — komandaya tez bildirin.

Testlər hansı ardıcıllıqla aparılır?

Adətən: təsadüfən və ya əlamətlərə görə edilən ümumi qan analizi → qan yaxması və müayinə (dalağın ölçüsü) → BCR::ABL1 üçün FISH və/və ya kəmiyyət RT-PCR (qandan) → sümük iliyi aspirasiyası (blast və bazofil faizi, karyotip), çox vaxt biopsiya ilə → faza və ELTS risk balı → müalicədən əvvəlki testlər (EKQ, biokimya, hepatit B). Bir çox insanda diaqnoz bir-iki həftə ərzində tam aydınlaşır.

Tünd fonda iki parlayan xromosom; onların uc hissələri narıncı və firuzəyi işıq zolaqları ilə bir-birinə keçir, birləşmə nöqtəsində isti qızılı parıltı.
Şəkil 2.Filadelfiya xromosomu: 9-cu və 22-ci xromosomların parçaları yer dəyişir və BCR::ABL1 geni yaranır.

Nəticələr təxminən nə deməkdir?

BCR::ABL1-in aşkarlanması CML diaqnozunu təsdiqləyir. Blast faizi azdırsa və akselerasiya əlamətləri yoxdursa, bu, xroniki fazadır — ən çox rast gəlinən və ən yaxşı proqnozlu vəziyyət. ELTS balı aşağı, aralıq və ya yüksək risk göstərir və dərman seçiminə təsir edə bilər. Transkript növü sizin gələcək nəzarət testlərinizin “açarıdır”.

Fazalar: nə üçün vacibdir?

Faza müalicənin məqsədini və intensivliyini müəyyən edir. Xroniki fazada adətən gündəlik həb şəklində tirozin kinaz inhibitoru təyin olunur və insanlar çox vaxt işləməyə və adi həyatlarını davam etdirməyə qadirdirlər. Akselerasiya və blast fazalarında müalicə daha intensiv olur və kök hüceyrə transplantasiyası müzakirə edilə bilər.

Soldan sağa uzanan sakit işıq cığırı: solda sakit, seyrək hüceyrələr və firuzəyi işıq, ortada daha sıx hüceyrələr, sağda isə kəsik xətt kimi solğun, uzaq bir sahə.
Şəkil 3.CML-in üç fazası: xroniki fazadan akselerasiya və blast fazasına keçid — müasir müalicə ilə nadir hal.

Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar

Mənim CML-im hansı fazadadır və bu, hansı meyarlara əsasən müəyyən edildi? BCR::ABL1 transkript növüm hansıdır? Karyotipdə əlavə xromosom dəyişiklikləri varmı? ELTS (və ya Sokal) risk balım nədir? Hansı dərman mənim üçün uyğundur və niyə? BCR::ABL1 nə qədər tez-tez yoxlanılacaq və hədəflər nədir? Digər dərmanlarım və qidalar müalicəyə təsir edirmi? Hamiləlik planlaşdırsam, nə etməliyəm?

Uzun yolun başlanğıcı

CML diaqnozu çox vaxt uzun müddət davam edən müalicə və nəzarət deməkdir. Bu, əvvəlcə ağır görünə bilər, amma bir çox insan üçün CML müasir dərmanlarla nəzarət altında saxlanılan xroniki vəziyyətə çevrilib. Müntəzəm testlər, dərmanın vaxtında qəbulu və komandaya açıq ünsiyyət bu yolun əsas dayaqlarıdır.

05CML: qan analizindən fazaya

CML diaqnozu adətən dörd addımda formalaşır.

Qan analizi — Yüksək leykositlər, bazofiliya, sola sürüşmə.1Qan analiziYüksək leykositlər, bazofiliya, sola sürüşmə.
BCR::ABL1 — FISH və kəmiyyət RT-PCR; transkript növü.2BCR::ABL1FISH və kəmiyyət RT-PCR; transkript növü.
Sümük iliyi — Blast və bazofil faizi; karyotip, ACA.3Sümük iliyiBlast və bazofil faizi; karyotip, ACA.
Faza və risk — Xroniki / akselerasiya / blast; ELTS balı.4Faza və riskXroniki / akselerasiya / blast; ELTS balı.
Dalaq və simptomlarMüayinədə ölçülür, risk balına daxildir.
Hədəfli müalicəTirozin kinaz inhibitorları.
Molekulyar nəzarətBCR::ABL1 (IS) mütəmadi yoxlanılır.

06CML-in fazaları (sadələşdirilmiş, ELN-2020 əsasında)

FazaTipik tapıntılarAdətən nə deməkdir?
Xroniki fazaBlastlar <15%; akselerasiya əlamətləri yoxdur; çox vaxt əlamətsiz və ya yüngül əlamətlərƏn çox rast gəlinən faza; tirozin kinaz inhibitorları ilə çox yaxşı nəzarət
Akselerasiya fazasıBlastlar 15–29% və ya bazofillər ≥20%, davamlı trombositopeniya, yüksək riskli əlavə xromosom dəyişiklikləriXəstəlik aktivləşir; müalicə gücləndirilir, transplantasiya müzakirə oluna bilər
Blast fazasıBlastlar ≥30% (ÜST və ICC-də ≥20%) və ya ilikdənkənar blast ocaqlarıKəskin leykoza bənzəyir; intensiv müalicə və çox vaxt transplantasiya

* Faza meyarları ELN-2020, ICC-2022 və ÜST-2022 arasında bir qədər fərqlənir (ÜST-2022 akselerasiya fazasını ayrıca faza kimi götürüb). Öz nəticələrinizi hematoloqunuzla müzakirə edin.

07Əsas terminlər

Filadelfiya xromosomu
9-cu və 22-ci xromosomlar arasında t(9;22) mübadiləsi nəticəsində qısalmış 22-ci xromosom.
BCR::ABL1
CML-i yaradan birləşmə geni; daim aktiv tirozin kinaz zülalı hazırlayır.
Kəmiyyət RT-PCR
BCR::ABL1 səviyyəsini ölçən həssas test; müalicəyə cavabı izləmək üçün əsas üsul.
IS
Beynəlxalq şkala — müxtəlif laboratoriyaların BCR::ABL1 nəticələrini müqayisə etməyə imkan verir.
Bazofiliya
Qanda bazofillərin artması; CML üçün xarakterikdir.
ACA
Filadelfiya-müsbət hüceyrələrdə əlavə xromosom dəyişiklikləri.
ELTS balı
Yaş, dalaq ölçüsü, trombosit və blast faizinə əsaslanan risk balı.
Tirozin kinaz inhibitoru
BCR::ABL1 zülalını bloklayan hədəfli həb dərmanı.
MMR
Böyük molekulyar cavab — BCR::ABL1 ≤0,1% (IS).
Splenomeqaliya
Dalağın böyüməsi.

08Əsas fikirlər

  • CML çox vaxt əlamətsiz olur və adi qan analizində aşkarlanır.
  • Əlamətlər: yorğunluq, arıqlama, gecə tərləmələri, sol qabırğaaltında ağırlıq.
  • Qəfil güclü qarın ağrısı, qanaxma, yüksək qızdırma və ya nəfəs darlığı təcili haldır.
  • Diaqnoz BCR::ABL1 (Filadelfiya xromosomu) testi ilə təsdiqlənir.
  • Sümük iliyi fazanı və əlavə xromosom dəyişikliklərini göstərir.
  • Üç faza var: xroniki, akselerasiya və blast; əksər insanlar xroniki fazada diaqnoz alır.
  • ELTS balı riski qiymətləndirir, BCR::ABL1 (IS) müalicəyə cavabı izləyir.
  • Suallarınızı yazın və nəticələri hematoloqunuzla birlikdə müzakirə edin.

09Tez-tez verilən suallar

Heç bir şikayətim yoxdur. Həqiqətən müalicə lazımdırmı?

Bəli, adətən lazımdır. Əlamət olmasa belə, müalicəsiz CML zamanla daha ağır fazalara keçə bilər. Hədəfli dərmanlar bu riski xeyli azaldır və bir çox insan normal həyat tərzini davam etdirir.

Sümük iliyi müayinəsi mütləqdirmi, qan testi kifayət etmirmi?

BCR::ABL1 qanda aşkarlana bilər, amma fazanı dəqiq müəyyən etmək və əlavə xromosom dəyişikliklərini görmək üçün beynəlxalq tövsiyələr diaqnoz zamanı sümük iliyi aspirasiyasını məsləhət görür. Sonrakı nəzarət isə əsasən qan testləri ilə aparılır.

Transkript növü niyə vacibdir?

Sizin BCR::ABL1 genin hansı variantı olduğunu göstərir. Nəzarət testi məhz bu varianta uyğun qurulmalıdır. Atipik növlərdə bəzən xüsusi laboratoriya üsulları lazım olur.

CML kəskin leykoza çevrilə bilərmi?

Bu, blast fazası deməkdir. Müasir müalicə ilə və xüsusən yaxşı cavab olduqda bu, nadir hallarda baş verir. Müntəzəm BCR::ABL1 nəzarəti cavabın zəiflədiyini erkən görməyə və müalicəni vaxtında dəyişməyə kömək edir.

CML irsidirmi və ya ailəmə keçə bilərmi?

Xeyr. Filadelfiya xromosomu həyat boyu qazanılan dəyişiklikdir, valideyndən keçmir və uşaqlara ötürülmür. CML yoluxucu da deyil.

Hamiləlik planlaşdırıramsa, nə etməliyəm?

Bunu mümkün qədər erkən hematoloqunuzla müzakirə edin. Bəzi tirozin kinaz inhibitorları hamiləlikdə təhlükəli ola bilər. Planlaşdırılmış yanaşma ilə bir çox insan CML fonunda sağlam uşaq dünyaya gətirir.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. CML-im hansı fazadadır və bu necə müəyyən edildi?

  2. BCR::ABL1 nəticəm hansı beynəlxalq miqyasla ölçülür?

  3. Hansı nəticə müalicənin yaxşı işlədiyini göstərir?

  4. Faza dəyişərsə, bunu necə biləcəyik?

Suallarım

12Mənbələr

  1. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Chronic Myeloid Leukemia
  2. American Cancer Society. Tests for Chronic Myeloid Leukemia
  3. American Cancer Society. Phases of Chronic Myeloid Leukemia
  4. National Cancer Institute (NCI). Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
  5. National Cancer Institute (NCI). Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  6. Blood Cancer United (formerly The Leukemia & Lymphoma Society). Chronic myeloid leukemia (CML) signs and symptoms
  7. Blood Cancer United (formerly The Leukemia & Lymphoma Society). Diagnosing CML
  8. National Comprehensive Cancer Network (NCCN). NCCN Guidelines for Patients: Chronic Myeloid Leukemia
  9. NHS. Chronic myeloid leukaemia — Symptoms
  10. NHS. Chronic myeloid leukaemia — Tests and next steps
  11. Leukemia (Nature), 2020. European LeukemiaNet 2020 recommendations for treating chronic myeloid leukemia
  12. Annals of Oncology (ESMO), 2017. Chronic myeloid leukaemia: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up
  13. American Journal of Hematology, 2024. Chronic myeloid leukemia: 2025 update on diagnosis, therapy, and monitoring
  14. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Myeloid and Histiocytic/Dendritic Neoplasms
  15. Blood (American Society of Hematology), 2022. International Consensus Classification of Myeloid Neoplasms and Acute Leukemias
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →