Hüceyrə nədir?
Bədənin ən kiçik canlı “kərpici” ilə sakit tanışlıq: hüceyrə nədən ibarətdir, nə edəcəyini haradan bilir və bunu anlamaq leykozu anlamağa necə kömək edir.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Hüceyrəni kiçik, lakin çox mütəşəkkil bir şəhər kimi təsəvvür edin. Şəhərin divarı və darvazaları var — bu, hüceyrə membranıdır: nəyin içəri girəcəyinə və nəyin çıxacağına o qərar verir. Divarın üzərində “qapı zəngləri” — reseptorlar var; qonşu hüceyrələr və hormonlar bu zənglərə basaraq hüceyrəyə xəbər göndərir.
Şəhərin mərkəzində böyük bir arxiv-kitabxana dayanır — bu, nüvədir. Orada bütün şəhərin tikinti və iş təlimatları saxlanılır; bu təlimatlar DNT adlı uzun molekulda yazılıb. Kitabxanadan kitab çıxarılmır: lazım olan səhifənin surəti çıxarılır və emalatxanalara göndərilir.
Şəhərdə elektrik stansiyaları (mitoxondrilər) qidadan enerji hazırlayır, emalatxanalar (ribosomlar) təlimatlara əsasən zülal “yığır”, təkrar emal mərkəzləri (lizosomlar) isə köhnəlmiş hissələri sökür və zibili təmizləyir. Hüceyrənin gördüyü işlərin demək olar ki, hamısını zülallar yerinə yetirir.
Bədəndəki hüceyrələrin demək olar ki, hamısında eyni DNT var, amma hər hüceyrə “kitabın” yalnız özünə lazım olan fəsillərini oxuyur. Ona görə sinir hüceyrəsi siqnal ötürür, əzələ hüceyrəsi yığılır, qırmızı qan hüceyrəsi isə oksigen daşıyır. Bu ixtisaslaşmaya diferensiasiya (yetişmə) deyilir.
Hüceyrələrin də öz həyat dövrü var: yaranır, işləyir, lazım olanda bölünür və vaxtı çatanda səssizcə məhv olaraq yenilərinə yer açır. Qan hüceyrələri xüsusilə tez yenilənir. Leykoz zamanı sümük iliyindəki gənc qan hüceyrəsinin təlimatlarında səhv yaranır: o, dayanmadan bölünür, yetişmir və vaxtında ölmür. Hüceyrənin normal necə işlədiyini bilmək bu səhvin nə demək olduğunu daha aydın göstərir.
03Elmi izah
Hüceyrə canlıların əsas struktur və funksional vahididir. İnsan hüceyrələri eukariot hüceyrələrdir: onların DNT-si membranla əhatə olunmuş nüvədə saxlanılır. Hüceyrəni xaricdən iki qatlı lipid təbəqədən ibarət plazmatik membran əhatə edir; onun içində daşıyıcı zülallar, kanallar və reseptorlar yerləşir. Membranın daxilində sitoplazma — sitozol mayesi, hüceyrə skeleti (sitoskelet) və orqanoidlər var.
Əsas orqanoidlər: qidadan alınan enerjini hüceyrənin istifadə etdiyi formaya (ATF) çevirən mitoxondrilər (onların öz kiçik DNT-si də var); zülal sintez edən ribosomlar; zülalları və lipidləri emal edib “qablaşdıran” endoplazmatik şəbəkə və Holci aparatı; köhnəlmiş komponentləri parçalayan lizosomlar. Nüvə nüvə qişası ilə əhatələnib və hüceyrənin böyüməsi, yetişməsi, bölünməsi və ölümü barədə “göstərişlər” mərkəzidir.
İnsanın DNT-si təxminən 3 milyard “hərf”dən (əsas cütlüyündən) ibarətdir və 46 xromosoma bölünüb. Zülal kodlaşdıran genlərin sayı təxminən 20 minə yaxındır. Genin məlumatı əvvəlcə RNT-yə köçürülür (transkripsiya), sonra ribosomda zülala çevrilir (translyasiya). Hansı genlərin oxunacağını xüsusi tənzimləyici zülallar və DNT üzərindəki kimyəvi “etiketlər” (epigenetik tənzimləmə) müəyyən edir — diferensiasiya da məhz bu seçici oxunuşa əsaslanır.
Hüceyrələr bir-biri ilə siqnal molekulları vasitəsilə “danışır”. Böyümə faktoru reseptora bağlanır, hüceyrənin içində zülallar zənciri (məsələn, kinazalar) bir-birini ardıcıl aktivləşdirir və nəticədə nüvədə müəyyən genlər işə düşür. Qan yaranmasında bu cür siqnallara misal olaraq eritropoetin (EPO), trombopoetin və qranulosit koloniya-stimullaşdırıcı faktoru (G-CSF) göstərmək olar. Normal toxumada bölünmə, yetişmə və proqramlaşdırılmış hüceyrə ölümü (apoptoz) arasında dəqiq tarazlıq var; xərçəng, o cümlədən leykoz, bu tarazlığın genetik dəyişikliklər nəticəsində pozulmasıdır.
04Bədəndə nə baş verir?
Membran və siqnallar
Hər hüceyrə ətrafını “dinləyir”. Membranın üzərindəki reseptorlar hormonları, böyümə faktorlarını və qonşu hüceyrələrin siqnallarını tanıyır. Siqnal gələndə hüceyrə daxilində bir növ xəbər zənciri başlayır və bu xəbər nüvəyə çatdırılır: “bölün”, “gözlə”, “yetiş” və ya “həyatını bitir”. Bəzi leykozlarda məhz bu zəncirin bir halqası daim “açıq” qalır — məsələn, xroniki mieloid leykozda BCR::ABL1 zülalı.
Nüvə — təlimat mərkəzi
Nüvədəki DNT xromosomlar şəklində qablaşdırılıb. Hüceyrə bölünməzdən əvvəl bütün DNT-sini dəqiq surətləyir ki, hər yeni hüceyrə tam təlimat dəsti alsın. Surətləmə zamanı səhvlər olur, lakin hüceyrənin onları tapıb düzəldən “redaktə” sistemləri var. Düzəlməyən səhvlər mutasiyaya çevrilə bilər.
Enerji və istehsal
Mitoxondrilər hüceyrəyə enerji verir, ribosomlar isə zülal istehsal edir. Zülallar fermentlər, daşıyıcılar, anticisimlər, siqnal molekulları və hüceyrə skeletinin hissələri kimi çalışır. Məsələn, qırmızı qan hüceyrəsindəki hemoqlobin oksigen daşıyan zülaldır, B-limfositlərin hazırladığı anticisimlər isə mikrobları tanıyan zülallardır.
Qan hüceyrələri də hüceyrədir
Qan hüceyrələri sümük iliyində yaranan ixtisaslaşmış hüceyrələrdir. Yetkin qırmızı qan hüceyrəsinin nüvəsi yoxdur — o, sadəcə hemoqlobinlə dolu çevik bir “kisəcik”dir. Ağ qan hüceyrələrinin isə nüvəsi var və onlar infeksiyaya qarşı mübarizə aparır. Trombositlər isə əslində tam hüceyrə deyil, iri ilik hüceyrəsinin (meqakariositin) qopan kiçik hissəcikləridir.
05Hüceyrə necə “qərar verir”?
Sağlam hüceyrənin davranışı siqnaldan başlayıb konkret hərəkətlə bitən zəncirə bənzəyir. Leykozda bu zəncirin halqalarından biri pozulur.
06Hüceyrənin əsas hissələri
| Hissə | Nə edir? | Sadə bənzətmə | Leykozla əlaqəsi |
|---|---|---|---|
| Hüceyrə membranı | Hüceyrəni əhatə edir, maddələrin keçişini idarə edir | Şəhər divarı və darvazalar | Üzərindəki CD markerləri leykoz növünü təyin etməyə kömək edir |
| Reseptorlar | Xarici siqnalları tanıyır | Qapı zəngi | Bəzi hədəfli dərmanlar məhz reseptorlara və ya siqnal zəncirinə təsir edir |
| Sitoplazma | Orqanoidlərin yerləşdiyi jeleyəbənzər mühit | Şəhərin küçələri | Mikroskop altında hüceyrənin görünüşü (məsələn, qranullar) diaqnoza kömək edir |
| Nüvə | DNT-ni saxlayır, hüceyrənin işini idarə edir | Arxiv-kitabxana | Blastların iri nüvəsi mikroskopda tanınan əlamətlərdəndir |
| DNT və xromosomlar | Bütün təlimatları saxlayır | Kitablar və səhifələr | Leykoz DNT-də qazanılmış dəyişikliklərlə başlayır |
| Mitoxondrilər | Qidadan enerji istehsal edir | Elektrik stansiyası | Bəzi dərmanlar hüceyrənin enerji və həyatda qalma yollarına təsir edir |
| Ribosomlar | Zülal sintez edir | Emalatxana | Anormal genlərdən anormal zülallar hazırlanır |
* Cədvəl sadələşdirilmiş icmaldır. Məsələn, CD markerləri və hədəfli müalicələr haqqında ayrıca mövzularda daha ətraflı danışılır.
07Əsas terminlər
- Hüceyrə
- Canlı orqanizmin ən kiçik struktur və funksional vahidi.
- Membran
- Hüceyrəni əhatə edən, nəyin içəri girib-çıxacağını idarə edən nazik örtük.
- Sitoplazma
- Membranın içində, nüvədən kənarda olan jeleyəbənzər maye və orqanoidlər.
- Orqanoid
- Hüceyrənin içində müəyyən iş görən kiçik “orqan” (məsələn, mitoxondri).
- Nüvə
- DNT-nin saxlandığı və hüceyrənin işinin idarə olunduğu mərkəz.
- DNT
- Hüceyrənin bütün təlimatlarını daşıyan uzun molekul.
- Zülal
- Genlərin təlimatı ilə hazırlanan və hüceyrədə işlərin çoxunu görən molekul.
- Reseptor
- Hüceyrə səthində və ya içində siqnal molekulunu tanıyıb ona cavab verən zülal.
- Diferensiasiya
- Hüceyrənin ixtisaslaşaraq müəyyən iş görən formaya yetişməsi.
- Apoptoz
- Hüceyrənin nəzarətli, “planlı” ölümü; zədəli və köhnə hüceyrələrdən qurtulmağın yolu.
08Əsas fikirlər
- Hüceyrə bədənin ən kiçik canlı vahididir; insan bədəni trilyonlarla hüceyrədən ibarətdir.
- Membran hüceyrəni qoruyur və siqnalları qəbul edir; nüvə təlimatları (DNT-ni) saxlayır.
- Genlər zülal hazırlamaq üçün təlimatdır; hüceyrədəki işlərin çoxunu zülallar görür.
- Eyni DNT-yə malik hüceyrələr fərqli genləri oxuyaraq fərqli işlərə ixtisaslaşır.
- Sağlam hüceyrə yalnız lazım olanda bölünür, yetişir və vaxtında ölür.
- Qan hüceyrələri sümük iliyində yaranır və çox tez yenilənir.
- Leykoz qan yaradan hüceyrədə bölünmə, yetişmə və ölüm arasındakı tarazlıq pozulduqda başlayır.
- Bu əsasları bilmək həkimin izahlarını və analiz nəticələrini anlamağı asanlaşdırır.
09Tez-tez verilən suallar
Bədəndə neçə hüceyrə var?
Dəqiq say insandan insana dəyişir, lakin etibarlı mənbələr insan bədəninin trilyonlarla hüceyrədən ibarət olduğunu bildirir. Onların çox böyük hissəsi qan hüceyrələridir, xüsusən də qırmızı qan hüceyrələri.
Bütün hüceyrələrdə eyni DNT varmı?
Demək olar ki, bəli: bədənin hüceyrələrinin əksəriyyəti eyni DNT dəstini daşıyır. Fərq ondadır ki, hər hüceyrə növü fərqli genləri “açır” və ya “bağlayır”. İstisnalar da var: məsələn, yetkin qırmızı qan hüceyrələrinin nüvəsi və buna görə də nüvə DNT-si yoxdur. Leykoz hüceyrələrində isə sonradan qazanılmış əlavə DNT dəyişiklikləri olur.
Hüceyrə niyə ölməlidir? Bu pis deyilmi?
Xeyr, planlı hüceyrə ölümü (apoptoz) sağlamlıq üçün vacibdir. O, köhnə, lazımsız və ya DNT-si zədələnmiş hüceyrələrdən qurtulmağa və toxumanın tarazlığını qorumağa kömək edir. Leykoz hüceyrələrinin problemlərindən biri məhz vaxtında ölməməsidir.
Leykoz hüceyrəsi normal hüceyrədən nə ilə fərqlənir?
Leykoz hüceyrəsi normal qan hüceyrəsindən törəyir, lakin onun DNT-sində dəyişikliklər var. Bu dəyişikliklər nəticəsində o, siqnallara uyğun davranmır: həddindən artıq bölünür, çox vaxt yetişmir və normal müddətdən uzun yaşayır. Həkimlər bu fərqləri mikroskop, flow sitometriya və genetik testlərlə müəyyən edir.
Hüceyrələr haqqında bilmək mənə nə üçün lazımdır?
Müalicə zamanı “blast”, “CD marker”, “mutasiya”, “hüceyrə dövrü” kimi sözləri tez-tez eşidəcəksiniz. Hüceyrənin necə işlədiyini bilmək bu sözləri anlamağı, həkiminizə daha dəqiq suallar verməyi və qorxunu azaltmağı asanlaşdırır. Sizin vəziyyətinizə aid konkret izahı isə yalnız müalicə komandanız verə bilər.
Qidalar və ya əlavələr hüceyrələri “gücləndirib” leykozu sağalda bilərmi?
Balanslı qidalanma bədənin ümumi vəziyyəti üçün vacibdir, lakin heç bir qida, ot və ya qida əlavəsi leykoz hüceyrələrini “düzəltmir” və müalicəni əvəz etmir. Bəzi əlavələr dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər, ona görə istənilən əlavəni əvvəlcə həkiminizlə müzakirə edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Leykoz hüceyrələri sağlam hüceyrələrdən nə ilə fərqlənir?
Müalicə sağlam hüceyrələrimə necə təsir edəcək?
Bədənimdə hansı hüceyrələr müalicədən sonra ən tez bərpa olunur?
Hüceyrə səviyyəsində baş verənləri izah edən etibarlı mənbə tövsiyə edə bilərsinizmi?
12Mənbələr
- MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). What is a cell?
- MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). What are proteins and what do they do?
- MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). How do cells divide?
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary of Genomic and Genetic Terms: Cell
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary: Nucleus
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary: Mitochondria
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary: Cell Membrane (Plasma Membrane)
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary: Ribosome
- National Cancer Institute (NCI). What Is Cancer?
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: cell
- American Society of Hematology (ASH). Blood Basics