Kök hüceyrələr və qan yaranması
Bütün qan hüceyrələri bir “ana” hüceyrədən başlayır. Bu mövzuda qanın necə yarandığını, kök hüceyrənin nə üçün xüsusi olduğunu və leykozun bu yolun harasında başladığını izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qan yaranmasını böyük bir ailə ağacı kimi təsəvvür edin. Ağacın kökündə kök hüceyrə dayanır. O, bir tərəfdən özünün yeni surətlərini yaradır ki, “ailə” heç vaxt tükənməsin, digər tərəfdən isə müxtəlif “övladlara” — qan hüceyrələrinin növlərinə başlanğıc verir.
Kökdən iki böyük budaq ayrılır. Mieloid budaq qırmızı qan hüceyrələrini, trombositləri və ağ qan hüceyrələrinin bir hissəsini (neytrofilləri, monositləri, eozinofilləri, bazofilləri) verir. Limfoid budaq isə immun sistemin “kəşfiyyatçılarını” — B-limfositləri, T-limfositləri və NK-hüceyrələri yaradır.
Hər budaq boyunca hüceyrələr uşaqlıqdan yetkinliyə doğru böyüyür. Ən gənc mərhələdəki hüceyrələrə blast deyilir. Normalda blastlar tezliklə yetişir və işlək hüceyrəyə çevrilir; ona görə sağlam insanın sümük iliyində blastlar azdır, qanında isə adətən olmur.
Bədən bu “zavodun” sürətini ehtiyaca görə tənzimləyir. Məsələn, qanda oksigen azalanda böyrəklər eritropoetin hormonunu artırır və ilik daha çox qırmızı qan hüceyrəsi hazırlayır; infeksiya zamanı isə neytrofil istehsalı sürətlənir. Sümük iliyi hər gün milyardlarla yeni qan hüceyrəsi yaradır.
Leykoz zamanı ailə ağacının gənc budaqlarından birində bir hüceyrənin DNT-si dəyişir. Bu hüceyrənin “övladları” yetişmir, amma dayanmadan çoxalır. Hansı budaqda başladığına görə leykoz mieloid və ya limfoid adlanır. Kök hüceyrələrin xüsusi gücü isə başqa bir səbəbdən də vacibdir: kök hüceyrə transplantasiyası məhz onların iliyi yenidən “əkə” bilmə qabiliyyətinə əsaslanır.
03Elmi izah
Hematopoez — qanyaradıcı kök hüceyrədən (HSC) bütün qan hüceyrəsi növlərinin yaranma prosesidir. HSC-lər iliyin hüceyrələrinin çox kiçik bir hissəsini təşkil edir. Onlar iki xüsusiyyəti ilə tanınır: özünüyeniləmə (bölünərkən ən azı bir kök hüceyrə surətini saxlamaq) və multipotentlik (bütün qan xətlərinə başlanğıc verə bilmək). Kök hüceyrələrin çoxu əksər vaxt “sakit” (bölünmədən) qalır; bu, onları həm qoruyur, həm də ehtiyat rolunu oynayır.
HSC-dən çoxpotensiyalı sələflər, sonra isə daha məhdud imkanlı sələflər yaranır: mieloid kök (sələf) hüceyrə eritrositlərə, trombositləri verən meqakariositlərə, qranulositlərə və monositlərə; limfoid kök (sələf) hüceyrə B-, T- və NK-hüceyrələrə çevrilir. Hər mərhələdə hüceyrələr çoxalır və tədricən bölünmə qabiliyyətini itirib ixtisaslaşır — gənc blast mərhələsindən yetkin hüceyrəyə doğru.
Bu proses böyümə faktorları (sitokinlər) ilə idarə olunur: eritropoetin (əsasən böyrəklərdə hazırlanır) qırmızı xətti, trombopoetin trombositləri, qranulosit koloniya-stimullaşdırıcı faktoru (G-CSF) neytrofilləri, interleykinlər isə limfoid hüceyrələri stimullaşdırır. Bunlardan əlavə, sümük iliyinin “yuvası” (niş) — stromal hüceyrələr, damarlar və hüceyrəarası maddə — kök hüceyrələrə siqnal verir və onların sakit qalmasını və ya işə düşməsini tənzimləyir. T-limfositlərin son yetişməsi timus vəzində baş verir.
Leykozlar bu iyerarxiyanın müxtəlif səviyyələrində baş verən qazanılmış genetik dəyişikliklərdən yaranır. Kəskin leykozlarda diferensiasiya blok olur və yetişməmiş blastlar toplanır; xroniki leykozlarda hüceyrələr daha çox yetişə bilir, lakin nəzarətsiz artır. Bəzi leykozlarda dəyişiklik kök hüceyrə və ya çox erkən sələf səviyyəsində yaranır (məsələn, CML-də BCR::ABL1). Normal HSC-lərin iliyi yenidən bərpa etmə qabiliyyəti isə allogen və autoloq kök hüceyrə transplantasiyasının bioloji əsasıdır; kök hüceyrələr sümük iliyindən, periferik qandan (xüsusi dərmanlarla qana “çıxarıldıqdan” sonra) və ya göbək ciyəsi qanından toplana bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Kök hüceyrənin “evi”
Kök hüceyrələr sümük iliyinin xüsusi guşələrində — nişlərdə yaşayır. Burada onları dəstək hüceyrələri, kiçik qan damarları və siqnal molekulları əhatə edir. Bu mühit kök hüceyrəyə nə vaxt sakit qalmaq, nə vaxt bölünmək lazım olduğunu “deyir”. Leykoz hüceyrələri çoxaldıqca bu mühiti də pozur.
İki budaq, çoxlu övlad
Kök hüceyrədən mieloid və limfoid xətlər ayrılır. Hər xətt daxilində hüceyrə bir neçə mərhələdən keçir: blast, sonra ara formalar və nəhayət yetkin hüceyrə. Məsələn, neytrofil mieloblastdan başlayır; qırmızı qan hüceyrəsi isə yetişmənin sonunda nüvəsini itirir və qana çıxmazdan əvvəl ilikdə təxminən bir həftə yetişir.
Qana çıxış
Yetkin hüceyrələr sümük iliyindən qana keçir və öz işlərini görür: eritrositlər oksigen daşıyır, trombositlər qanaxmanı dayandırır, ağ qan hüceyrələri infeksiya ilə mübarizə aparır. Onların ömrü fərqlidir — bəzi neytrofillər bir gündən az, eritrositlər isə təxminən 120 gün yaşayır — ona görə də istehsal heç vaxt dayanmır.
Leykoz yolun harasında başlayır?
Leykoz adətən gənc qan hüceyrəsində və ya sələfdə yaranır. Dəyişiklik mieloid xəttə aiddirsə, mieloid leykoz (AML, CML); limfoid xəttə aiddirsə, limfoid leykoz (ALL, CLL) yaranır. Leykoz hüceyrələri iliyi doldurduqca normal kök hüceyrələr və sələflər kifayət qədər sağlam hüceyrə hazırlaya bilmir.
05Kök hüceyrədən qana qədər
Sağlam qan yaranması dörd əsas addımda baş verir və nəticədə qanın üç əsas işini təmin edir.
06Qan hüceyrələrinin “ailə ağacı”
| Hüceyrə | Xətt | Əsas işi | Harada yetişir |
|---|---|---|---|
| Eritrosit (qırmızı qan hüceyrəsi) | Mieloid | Oksigen və karbon qazı daşıyır | Sümük iliyi |
| Trombosit | Mieloid | Qan laxtasının yaranmasına kömək edir | İlikdə meqakariositdən qopur |
| Neytrofil | Mieloid | Bakteriya və göbələklərə qarşı ilk müdafiə | Sümük iliyi |
| Eozinofil, bazofil | Mieloid | Allergik reaksiyalar, parazitlərə qarşı müdafiə | Sümük iliyi |
| Monosit / makrofaq | Mieloid | Mikrobları və ölü hüceyrələri “udur”, immun cavabı istiqamətləndirir | İlikdə yaranır, toxumada makrofaqa çevrilir |
| B-limfosit | Limfoid | Anticisim hazırlayır | Sümük iliyi, sonra limfa düyünləri |
| T-limfosit | Limfoid | İnfeksiyalı hüceyrələri tanıyır, immun cavabı idarə edir | İlikdə başlayır, timusda yetişir |
| NK-hüceyrə | Limfoid | Virusla yoluxmuş və bəzi şiş hüceyrələrini məhv edir | Sümük iliyi |
* Sxem sadələşdirilib: real iyerarxiyada daha çox ara mərhələ var və elmi baxışlar yeni tədqiqatlarla dəqiqləşir.
07Əsas terminlər
- Hematopoez
- Qan hüceyrələrinin yaranması prosesi.
- Qanyaradıcı kök hüceyrə
- Özünü yeniləyə bilən və bütün qan hüceyrəsi növlərinə başlanğıc verən hüceyrə.
- Özünüyeniləmə
- Kök hüceyrənin bölünərkən öz surətini saxlaması.
- Sələf hüceyrə
- Kök hüceyrədən yaranmış, lakin daha məhdud xətlərə çevrilə bilən gənc hüceyrə.
- Mieloid xətt
- Eritrositləri, trombositləri, qranulositləri və monositləri verən inkişaf yolu.
- Limfoid xətt
- B-, T- və NK-hüceyrələri verən inkişaf yolu.
- Blast
- Ən gənc, yetişməmiş qan hüceyrəsi mərhələsi.
- Böyümə faktoru
- Hüceyrənin bölünməsini və yetişməsini stimullaşdıran siqnal molekulu (məsələn, eritropoetin).
- Niş
- Sümük iliyində kök hüceyrələrin yaşadığı və onları tənzimləyən mikromühit.
- Kök hüceyrə transplantasiyası
- Sağlam kök hüceyrələrin köçürülməsi ilə qan yaranmasının bərpası.
08Əsas fikirlər
- Bütün qan hüceyrələri sümük iliyindəki qanyaradıcı kök hüceyrədən başlayır.
- Kök hüceyrə həm özünü yeniləyə, həm də müxtəlif qan hüceyrələrinə çevrilə bilir.
- İki əsas xətt var: mieloid (eritrosit, trombosit, qranulosit, monosit) və limfoid (B, T, NK).
- Hüceyrələr blast mərhələsindən başlayaraq addım-addım yetişir və sonra qana çıxır.
- Bədən qan istehsalını eritropoetin kimi böyümə faktorları ilə tənzimləyir.
- Leykoz bu yolun gənc mərhələsində DNT dəyişikliyi ilə başlayır; xəttə görə mieloid və ya limfoid adlanır.
- Kök hüceyrələrin iliyi bərpa etmə qabiliyyəti transplantasiyanın əsasını təşkil edir.
09Tez-tez verilən suallar
Qanyaradıcı kök hüceyrə ilə embrion kök hüceyrəsi eyni şeydirmi?
Xeyr. Qanyaradıcı kök hüceyrələr yetkin insanın sümük iliyində olan və yalnız qan hüceyrələrinə çevrilə bilən “ixtisaslaşmış” kök hüceyrələrdir. Embrion kök hüceyrələri isə bədənin demək olar ki, istənilən hüceyrəsinə çevrilə bilər. Leykoz müalicəsində söhbət qanyaradıcı kök hüceyrələrdən gedir.
Leykoz kök hüceyrədə başlayırsa, bütün kök hüceyrələrim xəstədirmi?
Adətən yox. Leykoz bir hüceyrədə yaranan dəyişiklikdən törəyən klondur. İlikdə normal kök hüceyrələr də qalır, lakin leykoz hüceyrələri onları sıxışdırır və normal qan yaranmasını zəiflədir. Müalicə leykoz klonunu azaltdıqda normal hüceyrələr çox vaxt yenidən işə düşür və qan göstəriciləri bərpa olunur.
Sağlam blastlar da olurmu?
Bəli. Blastlar qan hüceyrələrinin normal gənc mərhələsidir və sağlam sümük iliyində az miqdarda həmişə var. Problem blastların həddindən artıq çox olması, yetişməməsi və ya qanda çoxlu görünməsidir. Rəqəmlərin nə demək olduğunu həkiminiz analizinizlə birlikdə izah edəcək.
Qan hüceyrələrinin istehsalını qida və ya vitaminlərlə sürətləndirmək olarmı?
Dəmir, B12 vitamini və fol turşusu kimi maddələr normal qan yaranması üçün lazımdır və onların çatışmazlığı qanazlığına səbəb ola bilər. Lakin leykoz zamanı qan göstəricilərinin aşağı olması əsasən iliyin leykoz hüceyrələri ilə dolması və ya müalicənin təsiri ilə bağlıdır; bunu qida ilə “düzəltmək” olmur. Hər hansı vitamin və ya əlavəni həkiminizlə razılaşdırın.
Kök hüceyrə transplantasiyası hər leykozlu insana lazımdırmı?
Xeyr. Transplantasiya yalnız müəyyən hallarda — leykozun növündən, genetik xüsusiyyətlərindən, müalicəyə cavabdan və insanın ümumi vəziyyətindən asılı olaraq — tövsiyə olunur. Bir çox insan transplantasiyasız müalicə olunur. Bu qərarı hematoloqunuz sizinlə birlikdə verir.
Kök hüceyrələr qandan necə toplanır?
Kök hüceyrələr əsasən sümük iliyində olur, lakin xüsusi dərmanlarla onları qana “çıxarmaq” və aferez adlanan prosedurla qandan toplamaq mümkündür. Bundan başqa, bəzi hallarda sümük iliyinin özündən və ya göbək ciyəsi qanından da istifadə olunur. Hansı mənbənin seçiləcəyini transplantasiya komandası müəyyən edir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Leykoz kök hüceyrələrdən, yoxsa daha yetkin hüceyrələrdən başlayıb?
Məndə kök hüceyrə transplantasiyası nəzərdən keçirilirmi?
Müalicədən sonra sümük iliyimin yenidən qan yaratması nə qədər çəkə bilər?
Qan yaranmasının bərpasını hansı analizlərlə izləyəcəyik?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: hematopoietic stem cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: myeloid stem cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: lymphoid stem cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: blast
- National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Stem Cell Transplants in Cancer Treatment
- American Cancer Society. What Is Acute Myeloid Leukemia (AML)? — normal bone marrow, blood and lymph tissue
- American Society of Hematology (ASH). Blood Basics
- Cleveland Clinic. Bone Marrow: What It Is & Function
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Blood
- National Human Genome Research Institute (NHGRI). Talking Glossary: Stem Cell