← Geri
Leykozu anla

Xromosomlar

DNT hüceyrədə səliqəsiz bir yığın kimi deyil, xromosom adlanan “cildlərə” bükülmüş halda saxlanır. Leykozda bu cildlərdə baş verən qırılmalar və yerdəyişmələr çox vaxt diaqnozun, risk qrupunun və hətta müalicənin açarı olur.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~5 dəq
Tünd göy fonda üzən, X formalı bir neçə şəffaf, parlayan xromosom; birindən nazik işıqlı DNT sapı açılır, arxada zəif qan hüceyrələri.
Şəkil 1.Konsepsiya: DNT hüceyrədə 23 cüt xromosoma — bədənin təlimat ensiklopediyasının cildlərinə — bükülür.

01Qısa cavab

Xromosomlar DNT-nin xüsusi zülalların ətrafına sıx bükülmüş formasıdır. İnsan hüceyrəsində adətən 46 xromosom — 23 cüt olur: 22 cüt autosom və bir cüt cinsiyyət xromosomu (XX və ya XY). Leykoz hüceyrələrində xromosomlar qırıla, parçalarını dəyişə (translokasiya), itə və ya artıq nüsxədə ola bilər. Məsələn, CML-də 9-cu və 22-ci xromosomlar parça dəyişir və “Filadelfiya xromosomu” yaranır. Bu dəyişiklikləri karyotip və FISH kimi testlər göstərir. Onlar leykozun alt növünü, risk qrupunu və bəzi hallarda hədəfli müalicənin mümkünlüyünü müəyyənləşdirir.

02Sadə izah

DNT-ni bir-birinə bağlanmış çox uzun bir sap kimi təsəvvür edin — bir hüceyrədəki DNT-ni açsaq, uzunluğu təxminən iki metr olardı. Bu sapın dolaşmaması üçün hüceyrə onu makaralara sarıyır və yığcam paketlərə — xromosomlara — çevirir. Xromosomları bir ensiklopediyanın cildləri kimi də düşünmək olar.

İnsanda adətən 46 xromosom, yəni 23 cüt olur. Hər cütün biri anadan, biri atadan gəlir. 22 cüt hər kəsdə eynidir və nömrələnir (1-dən 22-yə qədər, təxminən böyükdən kiçiyə), 23-cü cüt isə cinsiyyəti müəyyən edir: qadınlarda XX, kişilərdə XY.

Leykoz hüceyrəsində bu cildlərdə “cildləmə xətaları” ola bilər. Bir cildin parçası qopub başqa cildə yapışa bilər — buna translokasiya deyilir. Bəzən bir parça itir (delesiya), bəzən isə bütöv bir cild artıq nüsxədə olur və ya tamamilə itir.

Ən məşhur nümunə Filadelfiya xromosomudur: 9-cu və 22-ci xromosomlar parça dəyişir və qırılma yerində iki gen birləşib yeni, “hibrid” gen — BCR::ABL1 — yaradır. Bu gen hüceyrəni fasiləsiz bölünməyə vadar edən zülal hazırlayır. Filadelfiya xromosomu CML-in demək olar ki, hamısında və böyüklərdə ALL-in bir hissəsində tapılır. Onu bloklayan dərmanlar müalicəni kökündən dəyişdi.

Bu dəyişikliklər insana doğuşdan keçməyib — onlar yalnız leykoz hüceyrələrində yaranıb. Onları tapmaq üçün həkimlər ilik və ya qan nümunəsində xromosomlara baxırlar. Nəticə leykozun dəqiq adını, risk qrupunu və müalicə seçimini müəyyən etməyə kömək edir.

03Elmi izah

Hər xromosom histon zülallarının ətrafına sarınmış DNT-dən (xromatin) ibarətdir. Xromosomun daralmış hissəsi — sentromer — onu qısa (p) və uzun (q) qollara bölür; uclarda qoruyucu telomerlər yerləşir. Hüceyrə bölünməsindən əvvəl hər xromosom surətini çıxarır, metafaza mərhələsində isə xromosomlar ən sıx formada olur və mikroskopda görünür. Sitogenetik yazılışda məsələn “t(9;22)(q34;q11)” translokasiyanın 9-cu xromosomun q34 və 22-ci xromosomun q11 bölgələri arasında olduğunu bildirir; “del(5q)” 5-ci xromosomun uzun qolunun bir hissəsinin itdiyini, “+8” əlavə 8-ci xromosomu, “−7” isə 7-ci xromosomun itməsini göstərir.

Leykozda xromosom dəyişiklikləri iki əsas yolla təsir göstərir. Balanslaşdırılmış translokasiya və inversiyalar iki geni birləşdirərək füzyon gen yaradır (BCR::ABL1, PML::RARA, RUNX1::RUNX1T1, CBFB::MYH11, ETV6::RUNX1, KMT2A füzyonları) və ya bir geni güclü tənzimləyicinin yanına gətirərək onun fəallığını artırır. Rəqəm dəyişiklikləri və delesiyalar (məs., hiperdiploidiya, hipodiploidiya, −7, del(5q), del(17p)) isə gen dozasını dəyişir və ya TP53 kimi keşikçi genləri itirir.

Bu dəyişikliklər təsnifatın əsasını təşkil edir. AML-də t(15;17), t(8;21), inv(16)/t(16;16) müəyyənedici anomaliyalardır və onlar olduqda diaqnoz 20%-dən az blastla da qoyula bilər; t(8;21) və inv(16) adətən əlverişli, kompleks karyotip (bir neçə anomaliya), −7 və bəzi başqa dəyişikliklər isə daha az əlverişli qrupa aid edilir (ELN-2022). Uşaq B-ALL-də yüksək hiperdiploidiya (51–65 xromosom) və ETV6::RUNX1 adətən əlverişli, BCR::ABL1, KMT2A::AFF1 və hipodiploidiya (<44 xromosom) isə daha az əlverişli hesab olunur. CLL-də FISH ilə del(13q), +12, del(11q) və del(17p) axtarılır: təcrid olunmuş del(13q) əlverişli, del(17p) isə müalicə seçiminə təsir edən yüksək risk əlamətidir.

Əsas testlər: karyotip (G-boyama ilə bütün xromosomlara baxış; bölünən hüceyrələr tələb edir, adətən ən azı 20 metafaza analiz olunur), FISH (flüoresent zondlarla konkret dəyişikliklərin axtarışı; bölünməyən hüceyrələrdə də işləyir və daha tez nəticə verir) və molekulyar üsullar (RT-PCR, NGS, bəzi mərkəzlərdə optik genom xəritələnməsi). APL şübhəsində PML::RARA-nın təcili təsdiqi xüsusilə vacibdir.

04Bədəndə nə baş verir?

Translokasiya: iki xromosomun parça dəyişməsi

Hüceyrə bölünərkən iki xromosom qırılır və parçalar yer dəyişir. Qırılma yerində iki gen birləşib yeni füzyon gen yarada bilər. Filadelfiya xromosomu (BCR::ABL1) və APL-dəki PML::RARA belə yaranır. Bu füzyonlar həm diaqnoz üçün “barmaq izi”, həm də müalicə hədəfidir.

İki şəffaf xromosom; biri firuzəyi, digəri qızılı işıqla parlayır, onların uc parçaları qarşılıqlı yer dəyişib və birləşmə yerində isti işıq nöqtəsi görünür.
Şəkil 2.Translokasiya: iki xromosom qırılır və parçalarını dəyişir — qırılma yerində yeni füzyon gen yarana bilər.

Artıq və ya əskik xromosomlar

Bəzi leykoz hüceyrələrində xromosomların sayı dəyişir. Uşaq ALL-də çoxlu əlavə xromosomun olması (yüksək hiperdiploidiya) adətən yaxşı əlamətdir. Xromosomların azalması (hipodiploidiya) və ya 7-ci xromosomun itməsi kimi dəyişikliklər isə daha intensiv müalicə tələb edə bilər.

Karyotip və FISH necə fərqlənir?

Karyotip bütün xromosomların “ümumi fotosudur”: say və böyük quruluş dəyişikliklərini göstərir, amma bölünən hüceyrələr tələb edir və bir neçə gün-həftə çəkə bilər. FISH isə konkret dəyişikliyi flüoresent “işıqlarla” axtarır, daha tez nəticə verir, amma yalnız axtarılanı tapır.

Qaranlıq fonda bir neçə yuvarlaq, zəif mavi hüceyrə nüvəsi; hər birinin içində kiçik parlaq qırmızı və yaşıl işıq nöqtələri, bəziləri birləşərək sarımtıl nöqtə əmələ gətirir.
Şəkil 3.FISH testi konkret xromosom dəyişikliklərini hüceyrə nüvəsində parlayan işıq nöqtələri kimi göstərir.

Nəticə mənə nə deyir?

Xromosom tapıntıları leykozun alt növünü, risk qrupunu və bəzi hallarda hədəfli dərmanın uyğunluğunu göstərir. Tək bir tapıntı hər şeyi müəyyən etmir — həkim onu digər testlər, müalicəyə cavab və MRD ilə birlikdə qiymətləndirir.

05Xromosomdan müalicə qərarına

Xromosom dəyişikliyi dörd addımda həkimin qərarına təsir edir.

Xromosomlar — DNT 23 cüt “cildə” bükülüb.1XromosomlarDNT 23 cüt “cildə” bükülüb.
Dəyişiklik — Qırılma, parça dəyişmə, itki və ya artıq nüsxə.2DəyişiklikQırılma, parça dəyişmə, itki və ya artıq nüsxə.
Gen təsiri — Füzyon gen yaranır və ya gen dozası dəyişir.3Gen təsiriFüzyon gen yaranır və ya gen dozası dəyişir.
Test — Karyotip, FISH və ya molekulyar test dəyişikliyi göstərir.4TestKaryotip, FISH və ya molekulyar test dəyişikliyi göstərir.
Dəqiq diaqnozBəzi dəyişikliklər leykozun alt növünü birbaşa müəyyən edir.
Risk qrupuMüalicənin intensivliyi və transplantasiya ehtiyacı planlaşdırılır.
Hədəfli müalicəMəs., Filadelfiya xromosomunda tirozin kinaza inhibitorları.

06Leykozda tez-tez rast gəlinən xromosom dəyişiklikləri

DəyişiklikHarada rast gəlinir?Nə baş verir?Adətən nə deməkdir?
t(9;22) — Filadelfiya xromosomuCML; bəzi ALL (böyüklərdə daha çox)BCR::ABL1 füzyon geniHədəfli dərmanlar (TKİ) işləyir
t(15;17)APLPML::RARA füzyon geniXüsusi müalicəyə çox yaxşı cavab
t(8;21), inv(16)AMLRUNX1::RUNX1T1, CBFB::MYH11Adətən əlverişli
Yüksək hiperdiploidiya (51–65 xromosom)Uşaq B-ALLƏlavə xromosomlarAdətən əlverişli
t(12;21)Uşaq B-ALLETV6::RUNX1 füzyon geniAdətən əlverişli
KMT2A (11q23) yenidənqurmalarıKörpə ALL-i, AMLKMT2A füzyonlarıÇox vaxt daha az əlverişli
Hipodiploidiya (<44 xromosom)ALLXromosom itkisiDaha az əlverişli
Kompleks karyotip, −7, del(5q)AML, MDSÇoxsaylı itkilər və dəyişikliklərDaha az əlverişli
Təcrid olunmuş del(13q)CLL13-cü xromosomun parçasının itməsiAdətən əlverişli
del(17p)CLL və başqalarıTP53 geninin itməsiYüksək risk; müalicə seçiminə təsir edir

* Proqnoz tək bir tapıntıdan deyil, bütün xüsusiyyətlərin, yaşın, müalicəyə cavabın və MRD-nin məcmusundan asılıdır. Yeni dərmanlar bəzi dəyişikliklərin əhəmiyyətini dəyişir. Nəticələrinizi həkiminizlə müzakirə edin.

07Əsas terminlər

Xromosom
Zülallar ətrafına sıx bükülmüş DNT “cildi”.
Karyotip
Hüceyrədəki bütün xromosomların sayı və görünüşü; həm də bunu göstərən test.
Autosom
1–22 nömrəli, cinsiyyətlə bağlı olmayan xromosomlar.
Sentromer
Xromosomu qısa (p) və uzun (q) qollara bölən daralma.
Translokasiya
İki xromosomun parçalarının yer dəyişməsi.
Delesiya
Xromosomun bir hissəsinin itməsi.
İnversiya
Xromosom parçasının qopub tərsinə yenidən birləşməsi.
Füzyon gen
İki fərqli genin birləşməsindən yaranan yeni gen.
FISH
Flüoresent zondlarla konkret xromosom dəyişikliklərini axtaran test.
Filadelfiya xromosomu
t(9;22) nəticəsində yaranan qısalmış 22-ci xromosom; BCR::ABL1 daşıyır.

08Əsas fikirlər

  • Xromosomlar DNT-nin yığcam paketləridir; insanda adətən 46 (23 cüt) olur.
  • Leykoz hüceyrələrində xromosomlar qırıla, parça dəyişə, itə və ya artıq nüsxədə ola bilər.
  • Translokasiya iki geni birləşdirib füzyon gen yarada bilər (məs., BCR::ABL1).
  • Bu dəyişikliklər adətən yalnız leykoz hüceyrələrindədir və irsi deyil.
  • Karyotip ümumi mənzərəni, FISH konkret dəyişiklikləri göstərir.
  • Xromosom tapıntıları diaqnoza, risk qrupuna və müalicə seçiminə təsir edir.
  • Filadelfiya xromosomuna qarşı hədəfli dərmanlar müasir leykoz müalicəsinin ən böyük uğurlarından biridir.

09Tez-tez verilən suallar

Leykoz hüceyrələrindəki xromosom dəyişikliyi irsidirmi?

Adətən xeyr. Bu dəyişikliklər həyat boyu, yalnız qanyaradıcı hüceyrələrdə yaranır və bədənin digər hüceyrələrində olmur. Ona görə övladlara keçmir. Bir istisna — Daun sindromu kimi doğuşdan olan xromosom vəziyyətləridir; onlar leykoz riskini artıra bilər.

Nəticələr nə üçün bu qədər gec gəlir?

Karyotip üçün hüceyrələr laboratoriyada bir müddət becərilməli, sonra xromosomlar tək-tək analiz olunmalıdır — bu, bir neçə gün, bəzən daha çox çəkir. FISH və bəzi molekulyar testlər daha tez olur. Təcili hallarda (məs., APL şübhəsi) həkimlər ən vacib testləri prioritet edirlər.

Karyotipim “normal” çıxıb. Bu, yaxşıdır, yoxsa pis?

AML-də normal karyotip tez-tez rast gəlinir və adətən orta risk qrupuna aiddir; son qərar isə molekulyar testlərin nəticələrindən (məs., NPM1, FLT3, CEBPA) asılıdır. Yəni “normal karyotip” tək başına nə yaxşı, nə pis xəbərdir — o, mənzərənin bir hissəsidir.

Müalicədən sonra xromosom testləri təkrarlanırmı?

Bəzən bəli. Diaqnozda tapılan dəyişikliyin yox olub-olmadığını yoxlamaq müalicəyə cavabı qiymətləndirməyə kömək edir. Məsələn, CML-də BCR::ABL1 səviyyəsi müntəzəm olaraq molekulyar testlə izlənir.

Nəticədə “46,XY” və ya “46,XX” yazılıb. Bu nə deməkdir?

Bu, analiz olunan hüceyrələrdə 46 xromosomun olduğunu və cinsiyyət xromosomlarını (XY — kişi, XX — qadın) göstərir. Əgər bundan sonra başqa işarələr yoxdursa, analiz olunan hüceyrələrdə görünən xromosom dəyişikliyi tapılmayıb. Hər halda nəticəni həkiminizlə müzakirə edin.

Filadelfiya xromosomu varsa, bu, ağır xəbərdir?

Bu gün Filadelfiya xromosomu həm də bir “imkandır”: onu bloklayan dərmanlar var. CML-də bu dərmanlar sayəsində əksər insanlar uzun və fəal həyat yaşayır. Filadelfiya-müsbət ALL-də isə bu dərmanlar müalicəyə əlavə olunur və nəticələri xeyli yaxşılaşdırıb.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Karyotip və ya FISH testində hansı xromosom dəyişiklikləri tapılıb?

  2. Bu dəyişiklik məni hansı risk qrupuna aid edir?

  3. Bu xromosom dəyişikliyi irsidirmi və ailəmə təsir edirmi?

  4. Müalicə zamanı bu dəyişikliyi yenidən yoxlayacaqsınızmı?

Suallarım

12Mənbələr

  1. MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). What is a chromosome?
  2. MedlinePlus Genetics (U.S. National Library of Medicine). Can changes in the number or structure of chromosomes affect health and development?
  3. National Human Genome Research Institute (NHGRI). Chromosomes Fact Sheet
  4. National Human Genome Research Institute (NHGRI). Translocation — Talking Glossary
  5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: Philadelphia chromosome
  6. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  7. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  8. National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
  9. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
  10. American Cancer Society. How Is Acute Myeloid Leukemia Classified?
  11. American Cancer Society. Typing of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
  12. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. The 5th edition of the World Health Organization Classification of Haematolymphoid Tumours: Myeloid and Histiocytic/Dendritic Neoplasms
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →