← Geri
Müalicədən sonra və remissiya

Sümük iliyinə nəzarət

Leykoz sümük iliyində başlayır, ona görə remissiyanın ən dəqiq yoxlanışı da çox vaxt ilikdə aparılır. Amma remissiyada ilik müayinəsi nə qədər tez-tez lazımdır və nə vaxt qan analizi kifayət edir? Bu mövzuda nəzarət dövründə sümük iliyi müayinəsinin rolunu izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~3 dəq
Tünd göy fonda şəffaf çanaq sümüyünün kəsiyi, içində süngərəbənzər, isti işıqla parlayan sümük iliyi, insan görünmür.
Şəkil 1.Nümunə adətən çanaq sümüyünün arxa hissəsindən götürülür.

01Qısa cavab

Remissiya dövründə sümük iliyi müayinəsi (aspirasiya, bəzən biopsiya) bir neçə məqsədlə aparılır: müalicənin sonunda cavabı təsdiqləmək, plana görə MRD-ni ölçmək və qan analizində izah olunmayan dəyişiklik olduqda səbəbi tapmaq. Nümunə mikroskop altında (blastların faizi), axın sitometriyası ilə, sitogenetik və molekulyar testlərlə yoxlanılır. Bəzi AML növlərində ELN müalicədən sonrakı ilk illərdə MRD-ni müntəzəm, məsələn, təxminən hər 3 aydan bir yoxlamağı tövsiyə edir — ilikdə və ya daha tez-tez qanda. CML-də isə nəzarət əsasən qanda BCR::ABL1 testi ilə aparılır və ilik adətən yalnız xüsusi hallarda lazımdır. Prosedur yerli keyikləşdirmə ilə edilir və adətən 15–30 dəqiqə çəkir.

02Sadə izah

Sümük iliyi qan hüceyrələrinin “fabriki”dir — leykoz da orada başlayır.

Qan analizi ilikdən çıxan məhsulu göstərir, ilik müayinəsi isə fabrikin içini.

Remissiyada ilik müayinəsi müəyyən vaxtlarda və ya qan analizində dəyişiklik olanda edilir.

Bir nümunə bir neçə laboratoriyaya gedir: mikroskop, axın sitometriyası, xromosomlar, genlər.

Bəzi leykozlarda, məsələn CML-də, nəzarət üçün qan testi çox vaxt kifayət edir.

03Elmi izah

MRD qrafiki: ELN-in 2021-ci il MRD konsensusuna görə NPM1 mutasiyalı və CBF-AML-də müalicədən sonra MRD təxminən 2 il ərzində müntəzəm — sümük iliyində təxminən hər 3 aydan bir və ya qanda daha tez-tez — yoxlana bilər.

Remissiyanın təsdiqi: ELN 2022-yə görə tam remissiya üçün sümük iliyində blastların 5%-dən az olması tələb olunur; bunu yalnız ilik müayinəsi göstərə bilər.

CML: ELN 2020 tövsiyələrinə görə cavab əsasən qanda kəmiyyət BCR::ABL1 PZR testi ilə izlənir; ilik müayinəsi diaqnozda və cavab itəndə və ya xəstəlik irəlilədikdə lazım olur.

Prosedur: MedlinePlus-a görə aspirasiya və biopsiya adətən çanaq sümüyünün arxa hissəsindən, yerli keyikləşdirmə ilə aparılır; bir neçə gün yüngül ağrı ola bilər.

04Bədəndə nə baş verir?

Remissiyada ilik nə vaxt yoxlanılır?

Əsas hallar üçdür. Birincisi — müalicənin sonunda, cavabı və onun dərinliyini təsdiqləmək üçün. İkincisi — MRD planına görə müəyyən vaxtlarda. Üçüncüsü — qan analizində izah olunmayan dəyişiklik, qanda blastlar və ya residivə uyğun simptomlar olanda. Bəzi protokollarda ilik transplantasiyadan sonra da müntəzəm yoxlanılır.

Remissiyada ilik müayinələri müəyyən vaxtlarda, plana görə aparılır
Şəkil 3.Remissiyada ilik müayinələri müəyyən vaxtlarda, plana görə aparılır.

Bir nümunə — bir neçə test

Aspiratdan mikroskop üçün yaxmalar hazırlanır və blastların faizi hesablanır. Axın sitometriyası leykoz hüceyrələrinin “işarələrini” axtarır və MRD-ni ölçə bilər. Sitogenetika və FISH xromosomlara, PZR və NGS isə genlərə baxır. Biopsiya ilikdə hüceyrələrin nə qədər sıx olduğunu göstərir.

Tünd göy fonda bir kiçik nümunə şüşəsindən dörd işıq xətti ayrılır və mikroskop, rəngli nöqtələr, xromosomlar və DNT spiralına doğru gedir.
Şəkil 2.Bir ilik nümunəsi bir neçə laboratoriyaya — mikroskop, sitometriya və genetikaya gedir.

Nə vaxt qan kifayət edir?

Bəzi markerləri qanda da izləmək olar. CML-də BCR::ABL1 testi qanda aparılır. AML-də bəzi molekulyar markerlər də qanda ölçülə bilər, amma ilik nümunəsi adətən daha həssasdır. Ona görə həkimlər bəzən qan və ilik testlərini növbə ilə təyin edir.

Prosedur necə keçir?

Adətən yan və ya qarın üstə uzanırsınız. Dəri və sümük səthi keyikləşdirilir, sonra xüsusi iynə ilə az miqdarda maye ilik, lazım olsa, kiçik sümük parçası götürülür. Aspirasiya anında qısa, çəkici ağrı ola bilər. Bütün prosedur adətən 15–30 dəqiqə çəkir və evə həmin gün getmək olur.

Nəticə və gözləmə

Mikroskopla baxış bir neçə günə, axın sitometriyası bir neçə günə, genetik testlər isə bir-üç həftəyə hazır ola bilər. Gözləmək narahatedicidir — nəticəni nə vaxt və kimdən alacağınızı soruşun. Nəticələri qan analizləri və əvvəlki ilik müayinələri ilə birlikdə qiymətləndirmək lazımdır.

05İlik nəzarəti dörd addımda

Plana görə və ya ehtiyac olanda.

Göstəriş — Plan, MRD və ya qanda dəyişiklik.1GöstərişPlan, MRD və ya qanda dəyişiklik.
Nümunə — Yerli keyikləşdirmə ilə aspirasiya.2NümunəYerli keyikləşdirmə ilə aspirasiya.
Laboratoriya — Mikroskop, sitometriya, genetika.3LaboratoriyaMikroskop, sitometriya, genetika.
Nəticə — Qan analizləri ilə birlikdə şərh.4NəticəQan analizləri ilə birlikdə şərh.
Dəqiq mənzərəİlikdə nə baş verdiyi görünür.
Dərin yoxlamaMRD və genetika bir nümunədən.
QərarlarNövbəti addımlar aydınlaşır.

06Remissiyada ilik müayinəsinin səbəbləri (sadələşdirilmiş)

SəbəbNə yoxlanılırQeyd
Müalicənin sonuBlastlar, MRDRemissiyanın təsdiqi
MRD planıAxın sitometriyası və ya PZRBəzi AML və ALL növlərində müntəzəm
Transplantasiyadan sonraBlastlar, MRD, donor hüceyrələrinin payıProtokola görə
Qanda dəyişiklikSəbəbin axtarışıResidiv və ya başqa səbəb
CML-də cavab itəndəXromosomlar, mutasiyalarAdətən qan testi kifayətdir

* Hansı müayinənin nə vaxt ediləcəyini protokol və hematoloqunuz müəyyən edir.

07Əsas terminlər

Aspirasiya
İynə ilə maye sümük iliyinin götürülməsi.
Biopsiya
İlikli kiçik sümük parçasının götürülməsi.
Mielogramma
İlik hüceyrələrinin mikroskop altında sayılması.
Hüceyrəlilik
İlikdə hüceyrələrin nə qədər sıx olduğu.
Axın sitometriyası
Hüceyrələri səth “işarələrinə” görə tanıyan test.
Sitogenetika
Xromosomların müayinəsi.
Ximerizm
Transplantasiyadan sonra donor və öz hüceyrələrinin nisbəti.
MRD
Görünməyən az sayda leykoz hüceyrəsinin ölçülməsi.

08Əsas fikirlər

  • İlik müayinəsi remissiyanın ən dəqiq yoxlanışıdır.
  • Hər görüşdə edilmir — plana görə və ya ehtiyac olanda.
  • Bir nümunə bir neçə testə gedir.
  • Bəzi AML növlərində MRD müntəzəm yoxlanılır.
  • CML-də nəzarət əsasən qanda aparılır.
  • Prosedur yerli keyikləşdirmə ilə edilir.
  • Ağrıkəsici barədə soruşmaqdan çəkinməyin.
  • Nəticələr qan analizləri ilə birlikdə qiymətləndirilir.

09Tez-tez verilən suallar

Remissiyada ilik müayinəsi nə qədər tez-tez lazımdır?

Bu, leykozun növündən və protokoldan asılıdır. Bəzən yalnız müalicənin sonunda, bəzən ilk illərdə müntəzəm.

İlik əvəzinə qan analizi kifayət edə bilərmi?

Bəzi hallarda bəli, məsələn CML-də. Kəskin leykozlarda ilik çox vaxt daha həssasdır.

Prosedur çox ağrılıdırmı?

Keyikləşdirmədən sonra çox vaxt təzyiq hiss olunur, aspirasiya anında qısa ağrı ola bilər. Sakitləşdirici və ya ağrıkəsici barədə soruşun.

Nəticə nə vaxt hazır olur?

Mikroskop və sitometriya bir neçə günə, genetik testlər bir-üç həftəyə.

Prosedurdan sonra nə etməliyəm?

Sarğını adətən 24 saat quru saxlayın, ağır yük qaldırmayın. Qanaxma və ya qızdırma olarsa, zəng edin.

Nəticədə “nümunə kifayət deyil” yazılıb. Nə demək?

Bu, səhv deyil: ilik bəzən yaxşı götürülmür. Həkim təkrar müayinə və ya qan testi təklif edə bilər.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Remissiyada ilik müayinəsi nə qədər tez-tez lazımdır?

  2. İlik əvəzinə qan analizi kifayət edə bilərmi?

  3. Prosedur çox ağrılıdırmı?

  4. Nəticə nə vaxt hazır olur?

  5. Prosedurdan sonra nə etməliyəm?

  6. Nəticədə “nümunə kifayət deyil” yazılıb. Nə demək?

Suallarım

12Mənbələr

  1. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bone Marrow Tests
  2. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bone marrow aspiration
  3. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bone marrow biopsy
  4. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: bone marrow aspiration
  5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: minimal residual disease
  6. American Cancer Society. Tests for Acute Myeloid Leukemia (AML)
  7. American Cancer Society. Living as an Acute Myeloid Leukemia (AML) Survivor
  8. American Cancer Society. Living as an Acute Lymphocytic Leukemia Survivor
  9. Macmillan Cancer Support. Bone marrow biopsy
  10. Blood, 2021. Heuser M et al. 2021 Update on MRD in acute myeloid leukemia: a consensus document from the European LeukemiaNet MRD Working Party
  11. Blood, 2022. Döhner H et al. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
  12. Leukemia, 2020. Hochhaus A et al. European LeukemiaNet 2020 recommendations for treating chronic myeloid leukemia
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →