Ev, geyim və yataq gigiyenası
Müalicə zamanı ev sizin əsas istirahət və bərpa yerinizdir. Neytrofillər aşağı olanda evdə sadə, amma düzgün gigiyena qaydaları infeksiya riskini azaldır. Bu mövzuda yataq dəsti, dəsmallar, geyim, otağın təmizliyi, vanna otağı, rütubət və kif, kimyaterapiyadan sonra çirkli paltarların yuyulması barədə praktik məsləhətlər toplanıb. Ev steril olmamalıdır — təmiz, quru və havası dəyişən olmalıdır.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Neytrofillər aşağı olanda bədən mikroblarla zəif mübarizə aparır. Amma infeksiyaların çoxu evdəki “çirk”dən yox, insanın öz dərisi, ağzı və bağırsağındakı mikroblardan başlayır. Ona görə ev gigiyenası şəxsi gigiyena ilə birlikdə işləyir.
Ev steril olmamalıdır — bu, mümkün də deyil. Kifayətdir ki, təmiz, quru, havası dəyişən olsun, tez-tez toxunulan yerlər müntəzəm silinsin və xəstə ailə üzvləri mümkün qədər məsafə saxlasın.
Yataq dəsti və dəsmallar nəm və dəri hüceyrələri yığır. Onları müntəzəm dəyişmək, isti suda yumaq və yaxşı qurutmaq vacibdir. Hər kəsin öz dəsmalı olsun.
Geyim dərini qoruyur: təmiz, yumşaq, pambıq paltar dərini qıcıqlandırmır və tər çəkir. Kateter və ya port varsa, onu sıxmayan, rahat açılan geyim seçin.
Bəzi işlər neytropeniya dövründə başqasına verilməlidir: kifin təmizlənməsi, tozlu işlər və təmir, pişik tualeti və quş qəfəsinin təmizlənməsi, torpaqla iş. Bu, sevdiyiniz işlərdən imtina deyil — ən həssas dövrdə ehtiyatdır.
03Elmi izah
Ev mühiti: ACS və CDC-yə görə tez-tez toxunulan səthləri (qapı dəstəkləri, işıq açarları, pultlar, telefonlar, kranlar, tualet) adi təmizləyici ilə müntəzəm silmək kifayətdir; ağardıcı və dezinfeksiyaedicilər istehsalçının təlimatına uyğun və yaxşı havalandırma ilə istifadə olunur. Blood Cancer UK və Macmillan dəsmal, diş fırçası və şəxsi əşyaları paylaşmamağı, hər gün duş qəbul etməyi və mətbəx əski və süngərlərini tez-tez dəyişməyi tövsiyə edir.
Kif və göbələk sporları: CDC-yə görə Aspergillus kifi torpaqda, çürüyən bitkilərdə və tikinti tozunda geniş yayılıb və uzun, dərin neytropeniyası olan insanlarda ağciyər infeksiyasına səbəb ola bilər. ASCO və IDSA-nın 2018-ci il tövsiyələri neytropeniyası olan xəstələrə havada göbələk sporlarının çox olduğu mühitlərdə — tikinti və söküntü yerləri, intensiv bağçılıq — uzun müddət olmamağı tövsiyə edir. EPA-ya görə kifə qarşı əsas tədbir rütubəti idarə etməkdir: sızmaları aradan qaldırmaq, nəm yerləri 24–48 saat ərzində qurutmaq.
Transplantasiyadan sonra: kök hüceyrə transplantasiyası alanlar üçün beynəlxalq tövsiyələr (2009) ev heyvanları, bitkilər, bağçılıq və tikinti ilə bağlı daha ətraflı və sərt ehtiyat tədbirlərini təsvir edir. Bu tədbirlərin müddəti immunitetin bərpasından asılıdır və transplantasiya mərkəzi tərəfindən müəyyən edilir.
Kimyaterapiyadan sonra çamaşır: ACS və Cancer Research UK-a görə kimyaterapiya dərmanları müalicədən sonra bir neçə gün (çox vaxt ən azı 48 saat) bədən mayelərində ola bilər. Bu müddətdə mayelərlə çirklənmiş paltar və yataq dəsti əlcəklə götürülür, digər paltarlardan ayrı, paltaryuyan maşında yuyulur (Cancer Research UK ən uzun və isti rejimdə iki dəfə yumağı məsləhət görür); dərhal yuyulmayacaqsa, bağlı plastik torbada saxlanılır.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt dərhal zəng etmək lazımdır?
Ən yaxşı gigiyena ilə də infeksiya ola bilər. Hematologiya komandasına və ya təcili yardıma (103, 112) dərhal zəng edin, əgər: temperatur 38 °C və ya daha yüksəkdirsə; titrəmə, ani zəiflik varsa; kateter ətrafında qızartı, şiş, ağrı və ya axıntı varsa; dəridə sürətlə yayılan qızartı, yara və ya irin görünürsə; öskürək və nəfəs darlığı, xüsusən təmir və ya torpaqla təmasdan sonra başlayıbsa.
Yataq dəsti və yataq otağı
Yataq dəstini müntəzəm, məsələn, həftədə bir dəfə, gecə tərləməsindən, qızdırmadan və ya çirklənmədən sonra isə dərhal dəyişin. Parçanın etiketinə uyğun ən isti rejimdə yuyun və tam qurudun. Otağı hər gün havalandırın. Tozu nəm əski ilə silin; tozsoranı mümkünsə siz otaqda olmayanda başqası işlətsin.
Dəsmallar və vanna otağı
Hər kəsin öz dəsmalı, diş fırçası və stəkanı olsun. Dəsmalları tez-tez dəyişin, isti suda yuyun və nəm halda saxlamayın. Əllər üçün ayrıca dəsmal və ya kağız dəsmal istifadə edin. Tualeti, lavabonu və kranları müntəzəm təmizləyin. Vanna otağında kif görünərsə, onu başqası təmizləsin.
Geyim və dəri
Hər gün təmiz alt paltarı və paltar geyinin. Yumşaq, pambıq, rahat geyim seçin; kateter və ya port yerini sıxmasın. Ayaqları quru saxlayın, evdə ayaqqabı və ya terlik geyinin ki, ayaq zədələnməsin. Bəzi müalicələr dərini günə həssas edir — çöldə bədəni örtən geyim və papaq faydalıdır.
Təmizlik, rütubət və kif
Adi təmizləyici gündəlik təmizlik üçün kifayətdir. Ağardıcını heç vaxt ammonyak və ya turşu tərkibli vasitələrlə qarışdırmayın — zəhərli qaz yarana bilər. Kondisioner və nəmləndiriciləri təlimata uyğun təmizləyin. Sızmaları vaxtında aradan qaldırın, nəm yerləri tez qurudun. Təmiri mümkünsə müalicədən əvvələ və ya sonraya planlaşdırın.
Komandanıza verə biləcəyiniz suallar
Neytropeniya dövründə evdə hansı əlavə məhdudiyyətlər lazımdır? Otağımda bitki və ya gül saxlaya bilərəmmi? Ev heyvanım mənimlə qala bilərmi? Kimyaterapiyadan sonra neçə gün çamaşıra ehtiyatla yanaşmalıyıq? Transplantasiyadan sonra qaydalar necə dəyişəcək?
05Evdə qorunmanın təbəqələri
Bir-birini tamamlayan dörd sadə addım.
06Ev, geyim və yataq: praktik qaydalar (sadələşdirilmiş)
| Nə | Necə | Qeyd |
|---|---|---|
| Yataq dəsti | Müntəzəm dəyişmək, isti suda yumaq, tam qurutmaq | Tərləmə, qızdırma və ya çirklənmədən sonra dərhal |
| Dəsmallar | Hər kəsin öz dəsmalı, tez-tez dəyişmək | Nəm dəsmalı saxlamamaq |
| Geyim | Hər gün təmiz, yumşaq, pambıq | Kateter yerini sıxmayan |
| Səthlər | Qapı dəstəkləri, açarlar, telefonlar müntəzəm silinir | Adi təmizləyici kifayətdir |
| Kif və rütubət | Sızmaları aradan qaldırmaq, tez qurutmaq | Kifi başqası təmizləsin |
| Təmir, toz | Müalicədən əvvələ və ya sonraya planlaşdırmaq | Neytropeniya zamanı uzaq durmaq |
| Kimyaterapiyadan sonra çamaşır | Əlcəklə, ayrıca, maşında yumaq | Adətən ilk 48 saat; müddəti komanda deyir |
* Bu cədvəl ümumi məlumatdır. Sizə lazım olan məhdudiyyətləri, xüsusən transplantasiyadan sonra, hematologiya komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Neytropeniya
- Neytrofillərin azalması; infeksiya riski artır.
- Gigiyena
- Sağlamlığı qoruyan təmizlik qaydaları.
- Yüksək toxunuş səthləri
- Gün ərzində tez-tez toxunulan yerlər: dəstəklər, açarlar, telefonlar.
- Dezinfeksiyaedici
- Səthlərdə mikrobları öldürən vasitə.
- Kif
- Nəm yerlərdə böyüyən göbələk.
- Aspergillus
- Torpaq və tozda olan, ağciyər infeksiyası yarada bilən kif növü.
- Göbələk sporları
- Havada yayılan mikroskopik göbələk hissəcikləri.
- Bədən mayeləri
- Sidik, nəcis, qusuntu, qan, tər və s.
- Döşək qoruyucusu
- Döşəyi maye və çirkdən qoruyan örtük.
- Havalandırma
- Otağın havasının təzələnməsi.
08Əsas fikirlər
- Ev steril olmamalıdır — təmiz, quru və havası dəyişən olmalıdır.
- Hər kəsin öz dəsmalı və diş fırçası olsun.
- Yataq dəstini müntəzəm dəyişin və isti suda yuyun.
- Hər gün təmiz, yumşaq, rahat geyim geyinin.
- Kifi, tozlu işləri və heyvan tullantılarını başqası təmizləsin.
- Ağardıcını başqa təmizləyicilərlə qarışdırmayın.
- Kimyaterapiyadan sonra çirkli çamaşırı ayrıca yuyun.
- 38 °C və daha yüksək temperaturda dərhal zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Evdə hər şeyi dezinfeksiya etməliyəmmi?
Xeyr. Adi təmizlik və tez-tez toxunulan yerlərin müntəzəm silinməsi kifayətdir. Həddən artıq kimyəvi vasitə dərini və tənəffüs yollarını qıcıqlandıra bilər. Ən vacib addım yenə də əl gigiyenasıdır.
Paltarlarımı ailənin paltarı ilə birlikdə yumaq olarmı?
Adi paltarlar üçün bəli. Ayrıca yumaq yalnız kimyaterapiyadan sonrakı ilk günlərdə bədən mayeləri ilə çirklənmiş əşyalara aiddir.
Yataq dəstini nə qədər tez-tez dəyişməliyəm?
Ümumi qayda olaraq həftədə bir dəfə, gecə tərləməsi, qızdırma və ya çirklənmə olduqda isə dərhal. Komandanız neytropeniya dövründə daha tez-tez dəyişməyi məsləhət görə bilər.
Ütüləmək mikrobları öldürürmü?
İsti ütü və tam qurutma əlavə təmizlik verir, amma əsas məsələ paltarın təmiz yuyulması və nəm qalmamasıdır. Nəm paltar mikrob və kif üçün əlverişli mühitdir.
Otağımda gül saxlaya bilərəmmi?
Bu, mərkəzdən və müalicə mərhələsindən asılıdır. Bəzi mərkəzlər neytropeniya və ya transplantasiya dövründə təzə gül və dibçək bitkilərini məhdudlaşdırır. Vazanın suyunu başqası dəyişsin. Komandanızdan soruşun.
Evə qonaq gələndə nəyə diqqət etməli?
Yalnız sağlam insanlar gəlsin, gələndə əllərini yusunlar, ziyarətlər qısa olsun. Ətraflı qaydalar ziyarətçilər və ictimai yerlər mövzusunda izah olunur.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Yataq dəstlərini və paltarlarımı nə qədər tez-tez dəyişməliyəm?
Evdə təmizlik üçün hansı vasitələr uyğundur?
Ev heyvanları və ya bitkilər evdə qala bilərmi?
Duş qəbul edərkən kateterimi necə qorumalıyam?
12Mənbələr
- American Cancer Society. Preventing Infections in People With Cancer
- American Cancer Society. How to Keep Your Home Clean When Living With Cancer
- American Cancer Society. Chemotherapy Safety
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing Infections in Cancer Patients
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Aspergillosis
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Pets, Healthy People: Risk Factors
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- Blood Cancer UK. Preventing infection
- Macmillan Cancer Support. Infection and cancer
- Cancer Research UK. Chemotherapy safety at home
- U.S. Environmental Protection Agency (EPA). A Brief Guide to Mold, Moisture and Your Home
- Journal of Clinical Oncology, 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Biology of Blood and Marrow Transplantation, 2009. Guidelines for preventing infectious complications among hematopoietic cell transplantation recipients: a global perspective