Əl gigiyenası və ev şəraiti
İnfeksiyaların çoxu əllər vasitəsilə yayılır. Buna görə düzgün əl gigiyenası leykoz müalicəsi zamanı özünüzü qorumağın ən sadə və ən effektiv yoludur. Bu mövzuda əlləri necə və nə vaxt yumaq, evi necə təhlükəsiz saxlamaq, ev heyvanları, bitkilər, təmir işləri və şəxsi gigiyena ilə bağlı nəyə diqqət etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Gün ərzində əllərimiz qapı dəstəklərinə, telefonlara, pula, masalara toxunur və mikrobları toplayır. Sonra bu mikroblar gözə, buruna, ağıza, qidaya və ya kateterə keçə bilər. Təmiz əllər bu zənciri qırır.
Sabun mikrobları öldürməkdən çox, onları dəridən “qoparır”, su isə yuyub aparır. Buna görə vacib olan vaxt və texnikadır: təxminən 20 saniyə, yəni “Ad günün mübarək” mahnısını iki dəfə oxumaq qədər, əlin bütün hissələrini ovuşdurmaq.
Evdən çıxanda həmişə yanınızda kiçik spirtli antiseptik olsun. O, su və sabun olmadıqda əlverişlidir. Amma əllər görünən dərəcədə çirklidirsə və ya bəzi mikroblar (məsələn, ishal törədən bəziləri) şübhəsi varsa, sabun və su daha yaxşıdır.
Ev sizin təhlükəsiz sığınacağınızdır. Onu steril etmək lazım deyil — bu mümkün də deyil. Kifayətdir ki, təmiz, havalandırılan olsun, tez-tez toxunulan yerlər müntəzəm silinsin, xəstə ailə üzvləri isə mümkün qədər məsafə saxlasın.
Bəzi işlər neytropeniya dövründə müvəqqəti başqasına həvalə edilməlidir: pişik tualetini təmizləmək, quş qəfəsini və ya akvariumu təmizləmək, torpaq və gübrə ilə işləmək, təmir və tozlu işlər. Bu, sevdiyiniz şeylərdən imtina demək deyil — yalnız ən həssas dövrdə ehtiyatdır.
03Elmi izah
Əl gigiyenası səhiyyədə infeksiyaların qarşısını almağın əsas tədbiri sayılır. ÜST-ün texnikasına görə sabunla yuma prosesi bütövlükdə təxminən 40–60 saniyə, spirtli antiseptiklə ovuşdurma isə 20–30 saniyə çəkir; CDC evdə əlləri sabunla ən azı 20 saniyə ovuşdurmağı tövsiyə edir. Spirtli antiseptiklərdə spirt ən azı 60% olmalıdır. Onlar bir çox bakteriya və virusa qarşı effektivdir, amma Clostridioides difficile sporları, norovirus və bəzi parazitlərə qarşı daha zəifdir — belə hallarda sabun və su üstünlük təşkil edir.
Ev mühiti: tez-tez toxunulan səthlərin (qapı dəstəkləri, açarlar, pultlar, telefonlar, kran və tualet) adi təmizləyici ilə müntəzəm təmizlənməsi kifayətdir; ağartıcı və dezinfeksiyaedicilərdən istehsalçının göstərişinə uyğun, havalandırma ilə istifadə edilir. Nəmləndiricilər və kondisionerlər müntəzəm təmizlənməlidir, çünki nəmlikdə mikroblar və kif çoxala bilər. Evdə kif ləkələri varsa, onları başqası təmizləməlidir.
Göbələk sporları: Aspergillus kimi kiflər torpaqda, çürüyən bitkilərdə, tikinti və təmir tozunda yayılır. Uzunmüddətli dərin neytropeniyası olan insanlarda (məsələn, kəskin leykozun induksiya müalicəsində və ya transplantasiyadan sonra) sporların nəfəsə alınması ağır ağciyər infeksiyasına səbəb ola bilər. Buna görə bu dövrdə torpaq, kompost, saman, təmir tozu və tikinti sahələrindən uzaq durmaq tövsiyə olunur; bəzi mərkəzlər palatada canlı çiçək və torpaqlı bitkiləri də məhdudlaşdırır.
Ev heyvanları emosional dəstək üçün dəyərlidir və adətən saxlanıla bilər. Lakin pişik nəcisi (toksoplazma), quş nəcisi, sürünənlər və suda-quruda yaşayanlar (salmonella), akvarium suyu (mikobakteriyalar) risk mənbəyidir. CDC immun sistemi zəif olan insanlara gəmiricilər, sürünənlər, suda-quruda yaşayanlar və ev quşları ilə birbaşa təmasdan çəkinməyi, digər heyvanlarla təmasdan sonra isə əlləri yumağı tövsiyə edir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Əl və ev gigiyenasına baxmayaraq infeksiya ola bilər. Dərhal zəng edin, əgər: temperatur 38 °C və ya daha yüksəkdirsə; kateter yerində qızartı, şişkinlik, ağrı və ya axıntı varsa; heyvan dişləməsi və ya dərin cızıq olubsa (xüsusən neytropeniya zamanı); dəridə sürətlə yayılan qızartı, yara və ya irin görünürsə; ishal, qusma və ya ağızda ağrılı yaralar yaranıbsa.
Əlləri necə düzgün yumaq lazımdır?
Əlləri axar su ilə isladın → sabun çəkin → ovucları bir-birinə sürtün → bir əlin ovucu ilə digərinin üstünü, barmaqları bir-birinə keçirərək → barmaqarası → barmaqların arxası → baş barmaqları dairəvi hərəkətlə → barmaq uclarını və dırnaqları ovucda → biləklər → yaxşı yaxalayın → təmiz, fərdi dəsmal və ya birdəfəlik salfetlə qurulayın → mümkünsə kranı salfetlə bağlayın. Bütün bu proses təxminən 20 saniyəlik ovuşdurma daxil olmaqla 40–60 saniyə çəkir.
Evdə nəyə diqqət etməli?
Tez-tez toxunulan səthləri müntəzəm silin. Hər kəsin öz dəsmalı, diş fırçası və qabı olsun. Yataq dəstini və dəsmalları müntəzəm, isti suda yuyun. Otağı havalandırın. Xəstə ailə üzvləri mümkünsə ayrı otaqda qalsın və maska taxsın. Soyuducunu və mətbəxi təmiz saxlayın. Kif və rütubətlə mübarizə aparın. Təmir işlərini mümkünsə müalicədən əvvəl və ya sonra planlaşdırın.
Ev heyvanları, bitkilər və bağ işləri
Ev heyvanınızı saxlaya bilərsiniz, amma: pişik tualetini, quş qəfəsini və akvariumu başqası təmizləsin; heyvanın sizi yalamasına, xüsusən üzünüzü və yaraları yalamasına imkan verməyin; heyvanın peyvəndlərini və baytar yoxlamasını vaxtında edin; müalicə dövründə yeni heyvan, xüsusən bala heyvan almayın. Torpaqla işləyirsinizsə, əlcək taxın və sonra əlləri yuyun; neytropeniya zamanı bağ işlərindən və kompostdan çəkinin.
Şəxsi gigiyena: ağız, dəri, kateter
Gündə bir neçə dəfə yumşaq diş fırçası ilə dişlərinizi fırçalayın, spirtsiz ağız yaxalayıcısı istifadə edin. Hər gün duş qəbul edin, dərini nəmləndirin, çatlardan qoruyun. Üzqırxmada elektrik ülgüc istifadə edin. Dırnaqları kəsərkən ehtiyatlı olun, dırnaqətrafı dərini kəsməyin. Kateterə yalnız təmiz əllə toxunun və qulluq qaydalarına əməl edin. Tampon, rektal termometr və şamlardan çəkinin.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
Mənim neytropeniya dövrümdə evdə hansı əlavə məhdudiyyətlər lazımdır? Ev heyvanımı saxlaya bilərəmmi və nəyə diqqət etməliyəm? Evdə təmir etmək olarmı? Bağda işləmək olarmı və nə vaxt? Kateterimə necə qulluq etməliyəm? Hansı ağız yaxalayıcısı mənə uyğundur? Ailəm üçün hansı qaydalar vacibdir?
05Mikrob zəncirini qırmaq
Mikroblar adətən bir neçə addımla yayılır. Hər addımda zənciri qırmaq mümkündür.
06Evdə gündəlik fəaliyyətlər: nə etmək olar və nəyə diqqət etmək lazımdır
| Fəaliyyət | Neytropeniya zamanı | Tövsiyə |
|---|---|---|
| Pişik tualetini təmizləmək | Etməyin | Başqası təmizləsin; mümkün deyilsə, əlcək, maska və sonra əl yuma |
| Quş qəfəsi, akvarium | Etməyin | Başqası təmizləsin |
| Bağ işləri, torpaq, kompost | Çəkinin | Sonradan əlcəklə və əl yuma ilə |
| Təmir, toz, tikinti | Uzaq durun | Mümkünsə müalicədən əvvəl və ya sonra planlaşdırın |
| Ev təmizliyi | Yüngül təmizlik mümkündür | Kif, zibil və tozlu işləri başqasına həvalə edin |
| Mətbəx işləri | Mümkündür | Qida təhlükəsizliyi qaydalarına əməl edin |
| Canlı çiçəklər və torpaqlı bitkilər | Komandanızdan soruşun | Suyu başqası dəyişsin; bəzi mərkəzlər məhdudlaşdırır |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Sizin üçün hansı məhdudiyyətlərin lazım olduğunu hematologiya komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Əl gigiyenası
- Əlləri sabun və su ilə yumaq və ya spirtli antiseptiklə təmizləmək.
- Spirtli antiseptik
- Tərkibində ən azı 60% spirt olan əl təmizləyicisi.
- Tez-tez toxunulan səthlər
- Qapı dəstəkləri, açarlar, telefonlar, kranlar kimi hamının toxunduğu yerlər.
- Aspergillus
- Torpaqda, tozda və çürüyən bitkilərdə yayılan kif göbələyi.
- Toksoplazmoz
- Pişik nəcisi və ya çiy ət vasitəsilə keçə bilən parazitar infeksiya.
- Salmonella
- Sürünənlər, quşlar və çiy qida vasitəsilə yayılan bakteriya.
- Kateter
- Dərman və qan analizi üçün venaya qoyulan boru; infeksiyaya həssas yerdir.
- Mukozit
- Ağız selikli qişasının zədələnməsi; ağız gigiyenası vacibdir.
- Zoonoz
- Heyvanlardan insana keçən infeksiya.
- Neytropeniya
- Neytrofillərin azalması; infeksiyaya həssaslığın əsas səbəbi.
08Əsas fikirlər
- Əl gigiyenası ən sadə və ən effektiv qorunmadır.
- Sabunla ən azı 20 saniyə ovuşdurun.
- Antiseptikdə spirt ən azı 60% olmalıdır.
- Ailə və qonaqlar da əllərini yumalıdır.
- Evi steril etmək lazım deyil, təmiz saxlamaq kifayətdir.
- Heyvan tualeti, qəfəs və akvariumu başqası təmizləsin.
- Neytropeniya zamanı torpaq və təmir tozundan uzaq durun.
- Konkret məhdudiyyətləri hematologiya komandanız deyəcək.
09Tez-tez verilən suallar
Antibakterial sabun adi sabundan yaxşıdırmı?
Evdə istifadə üçün antibakterial sabunun adi sabundan üstün olduğu sübut edilməyib. Əsas olan düzgün texnika və kifayət qədər vaxtdır.
Əllərim tez-tez yumaqdan quruyur və çatlayır. Nə etməli?
Ətirsiz nəmləndirici krem istifadə edin, xüsusən axşam. Çatlar mikroblar üçün qapı ola bilər, buna görə dərini qorumaq vacibdir. Çatlar ağrılıdırsa və ya qızarırsa, komandanıza deyin.
Evdə hər şeyi dezinfeksiya etməliyəmmi?
Xeyr. Adi təmizlik və tez-tez toxunulan səthlərin müntəzəm silinməsi kifayətdir. Həddən artıq kimyəvi maddə tənəffüs yollarını qıcıqlandıra bilər. Evi yaxşı havalandırın.
Pişiyim var. Onu vermək lazımdırmı?
Adətən yox. Sadəcə pişik tualetini başqası təmizləsin, pişiyin sizi cızmasına və dişləməsinə imkan verməyin, ona çiy ət verməyin və onu evdə saxlamağa çalışın. Cızıq və dişləmələri dərhal yuyun və komandanıza bildirin.
Ev təmiri planlaşdırmışdıq. Təxirə salmaq lazımdırmı?
Böyük təmir və tozlu işlər, xüsusən neytropeniya dövründə, göbələk sporları səbəbindən risklidir. Mümkünsə onları müalicədən əvvəl və ya sonra planlaşdırın. Qaçılmazdırsa, təmir zamanı başqa yerdə qalmağı komandanızla müzakirə edin.
Ailə üzvləri evdə maska taxmalıdırmı?
Sağlam ailə üzvlərinin evdə daim maska taxması adətən lazım deyil. Amma onlarda öskürək, zökəm və ya qızdırma varsa, maska taxmaq, əlləri tez-tez yumaq və məsafə saxlamaq vacibdir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Evdə gigiyena ilə bağlı ən vacib qaydalar hansılardır?
Ev heyvanlarımla təmasda nəyə diqqət etməliyəm?
Ailə üzvlərim xəstələnəndə nə etməliyik?
Evdə hansı işləri hələlik başqalarına həvalə etməliyəm?
12Mənbələr
- World Health Organization (WHO). World Hand Hygiene Day
- World Health Organization (WHO). Hand hygiene
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Hand Sanitizer Guidelines and Recommendations
- NHS. How to wash your hands
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing Infections in Cancer Patients
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Information for Patients Who Are Getting Chemotherapy
- American Cancer Society. Preventing Infections in People with Cancer
- Blood Cancer UK. Preventing infection
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). People at Increased Risk for Illness from Animals
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Pets and the immunocompromised person
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Aspergillosis Basics
- Macmillan Cancer Support. Infection