Qida təhlükəsizliyi
İmmun sistem zəif olduqda qida ilə keçən mikroblar — məsələn, listeriya, salmonella və ya kampilobakter — sağlam insanlara nisbətən daha ağır xəstəliyə səbəb ola bilər. Yaxşı xəbər odur ki, sadə mətbəx qaydaları riski xeyli azaldır. Bu mövzuda təhlükəsiz qidanın dörd addımını, hansı qidalardan çəkinmək lazım olduğunu və “neytropenik pəhriz” haqqında müasir sübutları izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qida həm güc mənbəyi, həm də bəzən mikrobların “nəqliyyatıdır”. Sağlam insanda qida zəhərlənməsi çox vaxt bir neçə günlük ishal və qusma ilə keçir. İmmun sistem zəif olanda isə bu mikroblar qana keçə və ağır infeksiyaya səbəb ola bilər.
ÜST təhlükəsiz qida üçün beş sadə açar tövsiyə edir: təmiz saxlayın, çiy və bişmişi ayırın, tam bişirin, qidanı təhlükəsiz temperaturda saxlayın və təhlükəsiz su və məhsullardan istifadə edin. Bu qaydalar hər kəs üçün faydalıdır, müalicə alan insanlar üçün isə xüsusilə vacibdir.
Bəzi qidalar daha risklidir, çünki onlar ya çiy yeyilir, ya da mikroblar onlarda soyuducuda belə çoxala bilir. Məsələn, listeriya soyuqda da yaşayır və pasterizə olunmamış süd məhsullarında, soyuq kolbasa və hisə verilmiş balıqda rast gəlinə bilər. Belə qidaları ya tam qızdırmaq, ya da müvəqqəti olaraq menyudan çıxarmaq daha təhlükəsizdir.
Ev şəraitində hazırlanan bəzi ənənəvi məhsullar — məsələn, qaynadılmamış süddən hazırlanmış pendir, motal, qatıq və ya ayran — pasterizə olunmadığı üçün risk daşıya bilər. Qaynadılmış və ya pasterizə olunmuş süddən hazırlanan məhsullar daha təhlükəsizdir. Kababı və digər ət yeməklərini içi tam bişənə qədər hazırlayın.
Qida həm də həyatdan zövq və ailə ilə bağlılıqdır. Məqsəd qorxmaq deyil, ağıllı seçim etməkdir. Əksər sevdiyiniz yeməkləri düzgün hazırlanmaqla yeməyə davam edə bilərsiniz.
03Elmi izah
Əsas patogenlər: Listeria monocytogenes (pasterizə olunmamış süd və yumşaq pendirlər, soyuq kolbasa, soyudulmuş hisə verilmiş balıq, çiy cücərtilər), Salmonella (çiy yumurta, quş əti), Campylobacter (az bişmiş toyuq), şiga-toksin istehsal edən E. coli (az bişmiş qiymə, pasterizə olunmamış şirələr), norovirus və hepatit A (çirklənmiş məhsullar), Toxoplasma (az bişmiş ət). Listeriya soyuducu temperaturunda çoxala bildiyi üçün immun sistemi zəif insanlar üçün xüsusilə vacibdir və qan infeksiyası və ya meningitə səbəb ola bilər.
Təhlükəsiz daxili temperaturlar (qida termometri ilə ölçülür): bütün quş əti və qalıq yeməklərin yenidən qızdırılması — 74 °C; qiymə və yumurtalı yeməklər — 71 °C; mal, qoyun, donuz ətinin bütöv hissələri və balıq — 63 °C (bütöv ət üçün üç dəqiqə dincə qoymaqla). Soyuducu ≤4 °C, dondurucu ≤−18 °C olmalıdır. Tez xarab olan qida otaq temperaturunda iki saatdan, havanın temperaturu 32 °C-dən yüksək olduqda isə bir saatdan çox saxlanmamalıdır.
“Neytropenik pəhriz” haqqında sübutlar: ənənəvi olaraq neytropeniyada bütün çiy meyvə və tərəvəzlərin qadağan edildiyi sərt pəhriz tətbiq olunurdu. AML induksiya müalicəsi alan xəstələrdə aparılmış randomizə edilmiş tədqiqat (JCO, 2008) bişmiş və çiy qidaya icazə verilən pəhrizlər arasında əhəmiyyətli infeksiya fərqi tapmadı. Sonrakı sistematik icmal və meta-analiz (2019) də neytropenik pəhrizin infeksiyaları azaltmadığını göstərdi. Buna görə bir çox mərkəz indi sərt qadağalar əvəzinə təhlükəsiz qida hazırlığı qaydalarını tövsiyə edir.
Fərdi fərqlər: allogen transplantasiyadan sonra, qraft-versus-host xəstəliyində və ya çox dərin uzunmüddətli neytropeniyada mərkəzlər daha sərt qaydalar (məsələn, restoran yeməklərindən və ya bufetlərdən müvəqqəti imtina) tətbiq edə bilər. Mukozit, ürəkbulanma və iştahsızlıq zamanı qida seçimi də dəyişir. Bitki çayları, əlavələr və “sağlamlıq” içkiləri həm mikrob mənbəyi ola, həm də dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər; onları komandanızla razılaşdırın.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Dərhal hematologiya komandanıza zəng edin, əgər: temperatur 38 °C və ya daha yüksəkdirsə; gün ərzində 4 və ya daha çox dəfə sulu ishal varsa; qusma səbəbindən maye və ya dərmanları saxlaya bilmirsinizsə; nəcisdə qan varsa; qarında güclü ağrı, susuzluq əlamətləri (ağız quruluğu, az sidik, başgicəllənmə) varsa; boyun sərtliyi, güclü baş ağrısı və ya çaşqınlıq yaranıbsa.
Təhlükəsiz qidanın dörd addımı
Təmizlik: qida hazırlamazdan əvvəl və çiy ətə toxunduqdan sonra əlləri yuyun; taxtaları, bıçaqları və səthləri isti su və sabunla təmizləyin. Ayırma: çiy ət, toyuq və balıq üçün ayrı taxta istifadə edin, soyuducuda onları aşağı rəfdə, bağlı qabda saxlayın. Bişirmə: əti içi tam bişənə qədər hazırlayın, mümkünsə qida termometrindən istifadə edin. Soyutma: qalıqları iki saat ərzində soyuducuya qoyun və bir-iki gün ərzində istifadə edin; dondurulmuş qidanı soyuducuda əridin.
Hansı qidalardan çəkinmək lazımdır?
Çiy və ya az bişmiş ət, toyuq, qiymə (məsələn, qanlı steyk, az bişmiş kabab); çiy və ya az bişmiş balıq və dəniz məhsulları (suşi, çiy istiridyə); çiy və ya axar sarılı yumurta və onlardan hazırlanan souslar; pasterizə olunmamış süd, pendir, qatıq, ayran və şirələr; çiy cücərtilər; qızdırılmamış soyuq kolbasa və sosiskalar; soyudulmuş hisə verilmiş balıq; yuyulmamış meyvə-tərəvəz; açıq bufet və küçə yeməkləri, uzun müddət otaqda qalmış qida.
Təhlükəsiz alternativlər
Tam bişmiş ət və toyuq; tam bişmiş balıq; bərk bişmiş yumurta; pasterizə olunmuş süd və ondan hazırlanan pendir, qatıq; buxarlanana qədər qızdırılmış kolbasa; bişmiş cücərtilər; yaxşı yuyulmuş və ya qabığı soyulmuş meyvə-tərəvəz; qablaşdırılmış pasterizə olunmuş şirələr. Qida məhsulunun son istifadə tarixinə və qablaşdırmanın bütövlüyünə baxın.
Su və içkilər
Kran suyunun keyfiyyətinə əmin deyilsinizsə, qaynadılmış və ya qapalı butulka suyu için. Buzun da təhlükəsiz sudan hazırlandığına əmin olun. Quyu və bulaq suyunu yoxlanılmamış halda içməyin. Pasterizə olunmamış şirə və kvas kimi içkilərdən çəkinin. Bitki çayları və “immunitet” içkilərini komandanızla müzakirə edin.
Həkiminizə və ya dietoloqa verə biləcəyiniz suallar
Mənə hər hansı xüsusi pəhriz lazımdırmı, yoxsa təhlükəsiz qida qaydaları kifayətdir? Çiy meyvə və tərəvəz yeyə bilərəmmi? Restoranda yemək olarmı və nə vaxt? Evdə hazırlanan pendir və qatıq haqqında nə deyirsiniz? Kran suyu mənim üçün təhlükəsizdirmi? Hansı əlavə və bitki çaylarından çəkinməliyəm? İştahım olmayanda nə etməliyəm?
05Mağazadan boşqaba qədər: təhlükəsiz yol
Qida təhlükəsizliyi alış-verişdən başlayır və süfrədə bitir.
06Riskli qidalar və təhlükəsiz alternativlər
| Qida qrupu | Çəkinmək tövsiyə olunur | Daha təhlükəsiz seçim |
|---|---|---|
| Ət və toyuq | Çiy, az bişmiş, qanlı ət; az bişmiş kabab | İçi tam bişmiş ət (toyuq 74 °C, qiymə 71 °C) |
| Balıq və dəniz məhsulları | Suşi, çiy istiridyə, soyudulmuş hisə verilmiş balıq | Tam bişmiş balıq; konservləşdirilmiş balıq |
| Yumurta | Çiy və ya axar sarılı yumurta, çiy yumurtalı souslar | Sarısı və ağı bərkiyənə qədər bişmiş yumurta |
| Süd məhsulları | Pasterizə olunmamış süd, evdə çiy süddən hazırlanan pendir, qatıq, ayran | Pasterizə olunmuş və ya qaynadılmış süddən hazırlanan məhsullar |
| Meyvə-tərəvəz | Yuyulmamış məhsullar, çiy cücərtilər, əzilmiş və çürümüş hissələr | Axar suda yaxşı yuyulmuş və ya qabığı soyulmuş məhsullar; bişmiş cücərtilər |
| Kolbasa məmulatları | Soyuq kolbasa, sosiska, paştet | Buxarlanana qədər qızdırılmış məhsullar |
| Su və içkilər | Yoxlanılmamış quyu suyu, pasterizə olunmamış şirələr | Qaynadılmış və ya butulka suyu; pasterizə olunmuş şirələr |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Transplantasiyadan sonra və ya xüsusi hallarda qaydalar daha sərt ola bilər — hematologiya komandanız və dietoloqunuz sizə deyəcək.
07Əsas terminlər
- Qida zəhərlənməsi
- Mikrob və ya onun toksini ilə çirklənmiş qidadan yaranan xəstəlik.
- Listeriya
- Soyuqda da çoxala bilən, immun sistemi zəif insanlar üçün təhlükəli bakteriya.
- Salmonella
- Çiy yumurta və quş əti ilə keçə bilən bakteriya.
- Pasterizasiya
- Mikrobları öldürmək üçün süd və şirələrin qızdırılması.
- Çarpaz çirklənmə
- Mikrobların çiy qidadan hazır qidaya, əllərə və ya səthlərə keçməsi.
- Daxili temperatur
- Qidanın ən qalın hissəsinin termometrlə ölçülən temperaturu.
- Neytropenik pəhriz
- Neytropeniyada çiy qidaları məhdudlaşdıran sərt pəhriz; faydası sübut olunmayıb.
- Təhlükəli temperatur zonası
- Təxminən 5–60 °C; mikroblar bu aralıqda sürətlə çoxalır.
- Dietoloq
- Qidalanma üzrə mütəxəssis; fərdi qida planı hazırlamağa kömək edir.
- Toksoplazma
- Az bişmiş ət və pişik nəcisi ilə keçə bilən parazit.
08Əsas fikirlər
- Dörd addım: təmizlə, ayır, bişir, soyut.
- Əti, toyuğu, balığı və yumurtanı tam bişirin.
- Pasterizə olunmamış süd məhsullarından çəkinin.
- Soyuq kolbasa və sosiskaları buxarlanana qədər qızdırın.
- Meyvə-tərəvəzi axar suda yaxşı yuyun.
- Qalıqları iki saat ərzində soyuducuya qoyun.
- Sərt neytropenik pəhrizin faydası sübut olunmayıb.
- Fərdi qaydaları komandanız və dietoloq müəyyən edir.
09Tez-tez verilən suallar
Çiy meyvə və tərəvəz yeyə bilərəmmi?
Bir çox mərkəz yaxşı yuyulmuş və ya qabığı soyulmuş meyvə-tərəvəzə icazə verir, çünki sərt qadağaların faydası sübut olunmayıb. Amma transplantasiyadan sonra və ya çox dərin neytropeniyada qaydalar fərqli ola bilər. Komandanızdan soruşun.
Restoranda yemək olarmı?
Çox vaxt bəli, ehtiyatla: təzə bişmiş, isti yeməklər seçin, bufet, salat barları və küçə yeməklərindən çəkinin, əti tam bişmiş istəyin. Transplantasiyadan sonra bir müddət restoranlardan çəkinmək tövsiyə oluna bilər.
Evdə hazırlanan qatıq və pendir yemək olarmı?
Qaynadılmış və ya pasterizə olunmuş süddən, təmiz şəraitdə hazırlanıbsa, risk daha azdır. Çiy süddən hazırlanan pendir və qatıqdan isə müalicə dövründə çəkinmək daha təhlükəsizdir.
Probiotik qəbul etmək olarmı?
Probiotiklər canlı mikroblardır və immun sistemi çox zəif olan insanlarda nadir hallarda qana keçib infeksiyaya səbəb ola bilər. Probiotik əlavələri qəbul etməzdən əvvəl komandanızla danışın.
Bal yemək olarmı?
Pasterizə olunmuş, qablaşdırılmış bal adətən təhlükəsiz sayılır. Emal olunmamış çiy baldan bəzi mərkəzlər müalicə dövründə çəkinməyi tövsiyə edir. Komandanızın qaydalarına əməl edin.
Qida ilə bağlı narahatlıq iştahımı azaldır. Nə etməli?
Qidalanma müalicədə çox vacibdir. Qadağalar siyahısına deyil, təhlükəsiz sevimli yeməklərə fokuslanın. Dietoloqla danışmaq, kiçik porsiyalar və sevdiyiniz yeməklərin təhlükəsiz variantları kömək edə bilər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hazırkı qan göstəricilərimlə hansı qidalardan çəkinməliyəm?
Çiy meyvə və tərəvəz yeyə bilərəmmi və necə yumalıyam?
Kənardan gətirilən yeməklər təhlükəsizdirmi?
Bu qida qaydalarına nə vaxta qədər riayət etməliyəm?
12Mənbələr
- World Health Organization (WHO). Five keys to safer food manual
- World Health Organization (WHO). Food safety — fact sheet
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Safer Food Choices for People With Weakened Immune Systems
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Foods That Can Cause Food Poisoning
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Preventing Listeria Infection
- FoodSafety.gov (U.S. Department of Health and Human Services). People at Risk: Those with Weakened Immune Systems
- FoodSafety.gov (U.S. Department of Health and Human Services). Cook to a Safe Minimum Internal Temperature
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Food Safety for Older Adults and People with Cancer, Diabetes, HIV/AIDS, Organ Transplants, and Autoimmune Diseases
- Journal of Clinical Oncology, 2008. Randomized Comparison of Cooked and Noncooked Diets in Patients Undergoing Remission Induction Therapy for Acute Myeloid Leukemia
- BMJ Supportive & Palliative Care, 2019. Neutropenic diets to prevent cancer infections: updated systematic review and meta-analysis
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Food Safety During Cancer Treatment
- American Cancer Society. Preventing Infections in People with Cancer
- Blood Cancer UK. Preventing infection