Müalicə zamanı təhlükəsiz hərəkət: nə vaxt olar, nə vaxt olmaz
Müalicə zamanı uzun müddət uzanmaq əzələləri, ürəyi və əhvalı zəiflədir. Yüngül, müntəzəm hərəkət isə yorğunluğu azaltmağa və gücü qorumağa kömək edə bilər. Amma elə günlər var ki, bədən dincəlmək istəyir və hərəkət zərər verə bilər. Bu mövzuda nə vaxt hərəkət etmək olar, nə vaxt dayanmaq lazımdır və evdə bunu necə təhlükəsiz etmək olar — onu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Uzun yataq rejimi əzələləri tez zəiflədir. Hər gün bir az hərəkət etmək gücün bir hissəsini qorumağa kömək edir.
Tədqiqatlar göstərir ki, müalicə zamanı yüngül-orta hərəkət yorğunluğu azalda və əhvalı yaxşılaşdıra bilər. Bu, müalicəni əvəz etmir, onu tamamlayır.
Danışıq testi: hərəkət edərkən cümlə ilə danışa bilirsinizsə, temp uyğundur. Nəfəsiniz kəsilirsə, yavaşlayın.
Trombositlər qanın laxtalanmasına kömək edir. Onlar az olanda zərbə və yıxılma qançır və qanaxmaya səbəb ola bilər, ona görə hərəkət daha ehtiyatlı seçilir.
Hemoqlobin aşağı olanda (anemiya) bədən az oksigen alır. Bu zaman ürək döyüntüsü, başgicəllənmə və nəfəs darlığı tez yaranır — bu, dayanmaq siqnalıdır.
03Elmi izah
Beynəlxalq tövsiyələr: ACSM 2019 konsensusu xərçəng müalicəsi zamanı və sonra hərəkətin təhlükəsiz olduğunu və yorğunluq, narahatlıq, həyat keyfiyyəti üçün faydalı olduğunu göstərir; əsas prinsip — fərdi yanaşma və tədricən artırmaq.
ASCO 2022: müalicə zamanı aerob və güc məşqləri yorğunluğu azaltmaq və fiziki funksiyanı qorumaq üçün tövsiyə olunur, lakin intensivlik vəziyyətə uyğunlaşdırılmalıdır.
Qan xərçəngləri: Cochrane icmalına (2019) görə hematoloji xəstəliklərdə aerob hərəkət həyat keyfiyyətini və yorğunluğu bir qədər yaxşılaşdıra bilər və ciddi zərər artımı görünmür; dəlil keyfiyyəti orta-aşağıdır.
Qanaxma riski: NCI trombositlər aşağı olanda kontakt idmandan və zədə riski olan fəaliyyətdən çəkinməyi məsləhət görür. Konkret hədləri müalicə komandası müəyyən edir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt hərəkət etmək olar?
Özünüzü nisbətən yaxşı hiss etdiyiniz, qızdırma olmayan, komandanın məhdudiyyət qoymadığı günlərdə. Gün ərzində ən çox enerjinizin olduğu vaxtı seçin. Hətta palatada və ya evdə bir neçə dəqiqəlik gəzinti də sayılır. Yorğun günlərdə hərəkəti azaltmaq normaldır.
Nə vaxt dayanmaq və ya məşq etməmək lazımdır?
Qızdırma və ya titrətmə; sinə ağrısı, ürəyin qeyri-adi döyüntüsü; sakit vəziyyətdə nəfəs darlığı; başgicəllənmə və ya huşunu itirmə hissi; yeni sümük və ya oynaq ağrısı; burun, diş əti qanaxması, yeni qançırlar; qusma və ya ishal ilə susuzluq; ayaqda qəfil şişkinlik və ağrı. Belə günlərdə dincəlin və komandanıza deyin.
Aşağı trombositlər və anemiya
Trombositlər aşağı olanda ağır yük qaldırmayın, sıçramayın, kontakt idman və yıxılma riski olan hərəkətlər etməyin, gərginləşərək nəfəsi saxlamayın. Anemiya zamanı tempi azaldın və tez-tez dincəlin. Hansı hədlərdə nə etmək olar, bunu analizlərinizə görə komandanız deyir.
Neytropeniya, kateter və digər hallar
Neytropeniya zamanı izdihamlı idman zallarından və ictimai hovuzlardan çəkinin, açıq havada sakit yerlərdə gəzin. Mərkəzi venoz kateter və ya PICC varsa, üzmək və həmin qolla ağır məşqlər barədə komandadan soruşun. Neyropatiya (ayaqlarda keyimə) yıxılma riskini artırır — dayaqdan istifadə edin.
Evdə təhlükəsiz məkan
Döşəmədə xalça kənarları, kabellər və əşyalar olmasın. Sabit, söykənəcəkli stul, yaxında divar və ya masa olsun. Rahat, sürüşməyən ayaqqabı geyinin. Gecə işıq yandırın. Yanınızda telefon saxlayın. Su için, isti otaqda məşq etməyin.
Sadə başlanğıc
Oturaraq ayaq biləyini fırlatmaq, dizləri qaldırmaq, çiyinləri yumşaq fırlatmaq; stuldan qalxıb oturmaq; dəhlizdə yavaş gəzinti. Gündə bir neçə dəfə qısa hərəkət uzun bir məşqdən daha asan ola bilər. Fizioterapevt sizə uyğun proqram qura bilər.
05Hərəkətdən əvvəl dörd sual
Hər dəfə özünüzə qısa yoxlama edin.
06Hərəkət: vəziyyətə görə (sadələşdirilmiş)
| Vəziyyət | Nə etmək olar | Nədən çəkinmək |
|---|---|---|
| Özünü yaxşı hiss edirsən | Gəzinti, yüngül güc məşqi | Qəfil çox yüklənmə |
| Qızdırma, titrətmə | Dincəlmək, komandaya zəng | İstənilən məşq |
| Aşağı trombositlər | Yavaş gəzinti, oturaraq hərəkət | Ağır yük, sıçrayış, kontakt idman |
| Anemiya, yorğunluq | Qısa hərəkət, tez-tez fasilə | Nəfəs kəsilənə qədər məşq |
| Neytropeniya | Açıq havada sakit gəzinti | İzdihamlı zal, ictimai hovuz |
| Ayaqlarda keyimə | Dayaqla balans məşqi | Sürüşkən və qaranlıq yerlər |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Konkret hədləri və proqramı komandanız və fizioterapevt müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Danışıq testi
- Hərəkət edərkən danışa bilmək — tempin uyğun olduğunu göstərir.
- Trombositlər
- Qanın laxtalanmasına kömək edən hüceyrələr.
- Anemiya
- Hemoqlobinin azalması; yorğunluq və nəfəs darlığı verir.
- Neytropeniya
- İnfeksiyalarla mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Neyropatiya
- Əl və ayaqlarda keyimə, karıxma; bəzi dərmanların təsiri.
- Aerob hərəkət
- Gəzinti kimi ürək və ağciyəri işlədən hərəkət.
- Güc məşqi
- Əzələləri gücləndirən hərəkət, məsələn stuldan qalxmaq.
- Fizioterapevt
- Hərəkət və bərpa üzrə mütəxəssis.
08Əsas fikirlər
- Yüngül hərəkət əksər insanlar üçün faydalıdır.
- Az başla, yavaş artır, bədəni dinlə.
- Qızdırma olanda məşq etməyin.
- Aşağı trombositlərdə ağır yük və sıçrayış olmaz.
- Anemiya zamanı tez-tez dincəlin.
- Neytropeniya zamanı izdihamlı zallardan çəkinin.
- Evdə məkanı yıxılmadan qoruyun.
- Proqramı komanda və fizioterapevtlə qurun.
09Tez-tez verilən suallar
Yorğunam, dincəlmək daha yaxşı deyilmi?
Qısa dincəlmə vacibdir, amma uzun müddət hərəkətsizlik yorğunluğu artıra bilər. Çox vaxt bir neçə dəqiqəlik yüngül gəzinti enerjini bir qədər bərpa edir. Çox pis hiss edirsinizsə, dincəlin və komandanıza deyin.
Xəstəxanada hərəkət etmək olarmı?
Adətən hə — palatada və dəhlizdə yavaş gəzinti, yataqda ayaq hərəkətləri. Kateterlər və infuziyalar barədə tibb bacısından soruşun.
Trombositlər hansı səviyyədə olanda məşq etmək olar?
Bunu analizlərinizə və vəziyyətinizə görə komandanız deyir. Ümumi qayda: göstəricilər nə qədər aşağıdırsa, hərəkət bir o qədər yüngül və təhlükəsiz olmalıdır.
İdman zalına gedə bilərəmmi?
Neytropeniya zamanı izdihamlı zallar infeksiya riski yaradır. Göstəricilər bərpa olunduqdan sonra sakit saatlarda, avadanlığı silərək getmək barədə komandanızla danışın.
Üzmək olarmı?
Mərkəzi kateter varsa və ya neytropeniya zamanı adətən olmaz. Bu barədə komandanızdan soruşun.
Hərəkət leykozu müalicə edirmi?
Xeyr. Hərəkət müalicəni əvəz etmir. O, gücü, əhvalı və gündəlik həyatı dəstəkləyə bilər.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Yorğunam, dincəlmək daha yaxşı deyilmi?
Xəstəxanada hərəkət etmək olarmı?
Trombositlər hansı səviyyədə olanda məşq etmək olar?
İdman zalına gedə bilərəmmi?
Üzmək olarmı?
Hərəkət leykozu müalicə edirmi?
12Mənbələr
- Medicine & Science in Sports & Exercise, 2019. Exercise Guidelines for Cancer Survivors: Consensus Statement from International Multidisciplinary Roundtable
- Journal of Clinical Oncology, 2022. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline
- Cochrane Database of Systematic Reviews, 2019. Aerobic physical exercise for adult patients with haematological malignancies
- American Cancer Society. Physical Activity When You Have Cancer
- Cancer Research UK. Exercise guidelines for people with cancer
- National Cancer Institute (NCI). Bleeding and Bruising and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Anemia and Cancer Treatment
- National Cancer Institute (NCI). Fatigue and Cancer Treatment
- NHS. Falls
- NHS. Balance exercises
- World Health Organization (WHO). WHO guidelines on physical activity and sedentary behaviour
- NHS. Physiotherapy