Balıq və dəniz məhsulları: təhlükəsiz seçim
Balıq zülal, omeqa-3 yağları və D vitamini ilə zəngindir və müalicə zamanı yaxşı seçim ola bilər. Amma çiy və az bişmiş balıq, bəzi hisə verilmiş və duzlanmış məhsullar immuniteti zəif olan insan üçün risklidir. Bu mövzuda təzə balığı necə seçməyi, saxlamağı, bişirməyi və hansı məhsullardan hələlik çəkinməyi izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Balıq yüngül həzm olunan zülal, omeqa-3 yağları, D vitamini və yod mənbəyidir. İştah zəif olanda yumşaq bişmiş balıq yemək asan ola bilər.
Çiy balıqda və dəniz məhsullarında bakteriyalar, viruslar və parazitlər ola bilər. Sağlam insanlar bəzən suşini problemsiz yeyir, amma neytropeniya zamanı eyni məhsul ağır infeksiyaya səbəb ola bilər.
İstiridyə və midyə suyu süzərək qidalanır və mikrobları toplaya bilər. Ona görə onlar mütləq tam bişirilməlidir.
Listeriya soyuducuda belə çoxala bilir. Soyuq hisə verilmiş balıq (məsələn, nazik dilimlənmiş qızılbalıq) bişirilmədən yeyildiyindən immuniteti zəif olanlar üçün risklidir. İsti yeməkdə bişirilsə, təhlükəsizdir.
Konserv balıq (sardina, tuna, skumbriya) zavodda yüksək temperaturda emal olunduğu üçün təhlükəsiz və rahat seçimdir.
03Elmi izah
Bişmə temperaturu: FoodSafety.gov cədvəlinə görə üzgəcli balıq 63 °C (145 °F) və ya əti qeyri-şəffaf olub çəngəllə asanlıqla ayrılana qədər bişirilməlidir; krevet, omar, xərçəng və daraqlı ilbiz əti mirvari və ya ağ, qeyri-şəffaf olana qədər; midyə və istiridyə qabığı açılana qədər.
Zəif immunitet: CDC immuniteti zəif olanlara çiy və ya az bişmiş dəniz məhsullarından, soyuducuda saxlanılan hisə verilmiş balıqdan çəkinməyi, əvəzində qapalı, soyuducu tələb etməyən qablaşdırmada olan və ya bişmiş yeməyə qatılan hisə verilmiş balığı seçməyi məsləhət görür.
Seçim və saxlama: FDA-ya görə təzə balığın qoxusu təzə və yüngül olmalı, gözləri şəffaf və parlaq, əti elastik olmalıdır; balıq buz üzərində və ya soyuq vitrində satılmalıdır. Qabığı çatlamış və ya qırılmış dəniz məhsullarını almayın.
Ümumi sağlamlıq: NHS həftədə ən azı iki porsiya balıq (biri yağlı balıq) tövsiyə edir; köpək balığı, qılınc balığı və marlin kimi iri yırtıcı balıqlarda civə ola bildiyi üçün onları məhdudlaşdırmaq məsləhət görülür. Fərdi qidalanma planını dietoloq qurur.
04Bədəndə nə baş verir?
Təzə balığı necə seçməli?
Gözləri parlaq və qabarıq, qəlsəmələri qırmızı, əti barmaqla basanda geri qalxan, qoxusu təzə və yüngül olsun. Balıq buz üzərində və ya soyuq vitrində olmalıdır. Dondurulmuş balığın paketi bütöv olsun, üzərində çox buz kristalı olmasın. Etibarlı yerdən alın.
Saxlama və əritmə
Təzə balığı evə tez çatdırın, bağlı qabda soyuducunun ən soyuq yerində saxlayın və 1–2 gün ərzində bişirin və ya dondurun. Soyuducuda əridin, otaq temperaturunda yox. Çiy balığın suyu başqa qidalara damlamasın; çiy balıq üçün ayrıca taxta istifadə edin.
Bişirmə: necə biləcəyəm ki, hazırdır?
Balıq: əti şəffaflığını itirib ağ və ya açıq rəngə dönür və çəngəllə asanlıqla laylara ayrılır. Krevet və kalmar: boz-şəffafdan çəhrayı-ağ, qeyri-şəffaf rəngə keçir. Midyə və istiridyə: qabıq bişərkən açılır — açılmayanları atın. Sobada, buxarda, qazanda və ya tavada bişirmək olar.
Neytropeniya zamanı çəkinmək
Suşi və saşimi, sevice, çiy istiridyə, çiy və ya yüngül duzlanmış balıq (duzlu siyənək, ev üsulu duzlanmış balıq), soyuducuda saxlanılan soyuq hisə verilmiş balıq, qurudulmuş və qaxac balıq (vobla kimi), pasterizə olunmamış kürü. Bunlar bişirilmədən yeyilir. Göstəricilər bərpa olunandan sonra nəyin mümkün olduğunu komandanızdan soruşun.
Daha təhlükəsiz seçimlər
Sobada bişmiş və ya buxarda hazırlanmış balıq, balıq şorbası, kotlet və köftə (içi tam bişmiş), qaynadılmış krevet, tam bişmiş midyə, konserv balıq, isti hisə verilmiş və ya bişmiş yeməyə qatılmış hisə verilmiş balıq. Plovda və ya tərəvəzlə qızardılmış balıq da yaxşı seçimdir.
Balıq və dərmanlar
Balıq yağı və omeqa-3 kapsulları bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə və trombositlər az olanda qanaxma riskini artıra bilər. Hər hansı əlavəni qəbul etməzdən əvvəl komandanızla danışın. Qida kimi bişmiş balıq isə adətən problem yaratmır.
05Təhlükəsiz balıq dörd addımda
Təzə seç, soyuqda saxla, tam bişir, riskli məhsuldan çəkin.
06Balıq və dəniz məhsulları: neytropeniya zamanı (sadələşdirilmiş)
| Məhsul | Daha riskli | Daha təhlükəsiz |
|---|---|---|
| Balıq | Suşi, saşimi, sevice | Sobada, buxarda, qazanda tam bişmiş |
| Duzlu və hisə verilmiş | Duzlu siyənək, soyuq hisə qızılbalıq | İsti yeməkdə bişirilmiş, isti hisə |
| Qurudulmuş balıq | Vobla, qaxac balıq | Konserv balıq |
| Krevet, kalmar | Çiy və ya yarımbişmiş | Ağ-çəhrayı, qeyri-şəffaf olana qədər bişmiş |
| Midyə, istiridyə | Çiy istiridyə, açılmamış qabıq | Qabığı açılana qədər bişmiş |
| Kürü | Pasterizə olunmamış | Komandanızla razılaşdırın |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Göstəricilər bərpa olunduqdan və ya transplantasiyadan sonra qaydaları komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- Omeqa-3
- Balıqda olan, ürək və damarlar üçün faydalı yağ turşuları.
- Sevice
- Limon şirəsində “bişirilmiş”, əslində çiy balıq yeməyi.
- Soyuq hisə
- Aşağı temperaturda hisə vermə; balıq bişmir.
- İsti hisə
- Yüksək temperaturda hisə vermə; balıq bişir.
- Listeriya
- Soyuducuda da çoxala bilən təhlükəli bakteriya.
- Civə
- İri yırtıcı balıqlarda toplana bilən ağır metal.
- Qabıqlı ilbizlər
- Midyə, istiridyə kimi qabıqlı dəniz məhsulları.
- Pasterizasiya
- Mikrobları öldürmək üçün yumşaq qızdırma.
08Əsas fikirlər
- Bişmiş balıq dəyərli zülal mənbəyidir.
- Təzə balığı 1–2 gün saxlayın və ya dondurun.
- Balıq qeyri-şəffaf olana qədər bişirilir.
- Midyə qabığı açılmalıdır, açılmayanı atın.
- Neytropeniya zamanı suşi və çiy istiridyə olmaz.
- Soyuq hisə verilmiş balığı bişmiş yeməkdə yeyin.
- Konserv balıq təhlükəsiz seçimdir.
- Balıq yağı kapsulunu həkimlə razılaşdırın.
09Tez-tez verilən suallar
Suşini nə vaxt yenidən yeyə bilərəm?
Bu, qan göstəricilərinizdən və müalicə mərhələsindən asılıdır. Transplantasiyadan sonra bu müddət uzun ola bilər. Komandanızdan soruşun; o vaxta qədər bişmiş balıqlı roll və ya vegetarian variantlar seçmək olar.
Duzlu balıq bişmiş sayılırmı?
Xeyr. Duz mikrobların hamısını öldürmür. Yüngül duzlanmış və ev üsulu duzlanmış balıq neytropeniya zamanı risklidir.
Qara kürü yeyə bilərəmmi?
Kürü adətən bişirilmədən yeyilir. Pasterizə olunmamış kürü neytropeniya zamanı məsləhət görülmür. Pasterizə olunmuş məhsul barədə komandanızla danışın.
Dondurulmuş balıq təzədən pisdirmi?
Xeyr. Düzgün dondurulmuş balıq qidalı və rahatdır. Onu soyuducuda əridin və tam bişirin.
Konserv tuna hər gün yemək olarmı?
Konserv təhlükəsizdir, amma müxtəliflik vacibdir. Tuna və iri balıqlarda civə ola bilər, ona görə müxtəlif balıqları növbələşdirmək yaxşıdır. Dietoloq fərdi tövsiyə verə bilər.
Balıq yağı immunitetə kömək edərmi?
Omeqa-3 əlavələrinin leykoz zamanı immuniteti gücləndirdiyinə dair dəlil yoxdur, bəzi hallarda isə qanaxma riskini artıra bilər. Qəbul etməzdən əvvəl komandanızla danışın.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Suşini nə vaxt yenidən yeyə bilərəm?
Duzlu balıq bişmiş sayılırmı?
Qara kürü yeyə bilərəmmi?
Dondurulmuş balıq təzədən pisdirmi?
Konserv tuna hər gün yemək olarmı?
Balıq yağı immunitetə kömək edərmi?
12Mənbələr
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Selecting and Serving Fresh and Frozen Seafood Safely
- FoodSafety.gov (U.S. HHS). Cook to a Safe Minimum Internal Temperature
- CDC. Safer Food Choices for People With Weakened Immune Systems
- CDC. Preventing Listeria Infection
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Food Safety for Older Adults and People with Cancer, Diabetes, HIV/AIDS, Organ Transplants, and Autoimmune Diseases
- NHS. Fish and shellfish
- NHS inform. Preparing and cooking food safely
- American Cancer Society. Food Safety During Cancer Treatment
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Food Safety During Cancer Treatment
- World Health Organization (WHO). Listeriosis — fact sheet
- World Health Organization (WHO). Five keys to safer food manual
- NHS. Food poisoning