Böyrəklərin qorunması
Leykoz müalicəsində bir çox dərman böyrəklərdən keçir və onlara yük verə bilər. Komanda böyrəkləri qorumaq üçün bir neçə sadə, lakin vacib addım atır.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Böyrəklər süzgəcdir. Onlar qanı təmizləyir və dərmanları xaric edir.
Təhlükələr. Bəzi dərmanlar, maye çatışmazlığı və infeksiya onlara zərər verə bilər.
Nəzarət. Kreatinin analizi böyrəklərin vəziyyətini göstərir.
Qoruma. Maye, dərman səviyyəsi və dozanın uyğunlaşdırılması kömək edir.
03Elmi izah
Kəskin böyrək zədəsi (KBZ) KDIGO meyarlarına görə kreatininin artması və ya sidiyin azalması ilə müəyyən olunur. Səbəblər prerenal (hipovolemiya, hipotenziya), renal (kanalcıq nekrozu, kristal nefropatiyası, interstisial nefrit) və postrenal (obstruksiya) olur.
Dərmanla əlaqəli mexanizmlər: metotreksatın turş sidikdə kristallaşması (profilaktika — hidratasiya, sidiyin qələviləşdirilməsi, səviyyə nəzarəti, lazım olduqda qlukarpidaza), aminoqlikozid və amfoterisin B-nin kanalcıq toksikliyi, kalsinevrin inhibitorlarının vazokonstriksiyası. Aminoqlikozid, vankomisin, siklosporin və takrolimusda terapevtik dərman monitorinqi aparılır.
Doza uyğunlaşdırılması: bir çox antibiotik, antiviral (məsələn, asiklovir), göbələk əleyhinə və bəzi sitostatiklər böyrək funksiyasına görə (kreatinin klirensi və ya eGFR) dozalanır.
04Bədəndə nə baş verir?
Böyrəklər necə qorunur?
Komanda zərərli təsirləri əvvəlcədən görməyə çalışır: maye balansını saxlayır, böyrəklərə yük verən dərmanları mümkün qədər az birləşdirir və analizləri müntəzəm yoxlayır.
Kiçik süzgəclər
Hər böyrəkdə təxminən bir milyon kiçik süzgəc — nefron var. Dərmanlar və maye çatışmazlığı bu süzgəclərin işini zəiflədə bilər.
Dərmanların siyahısı
Qəbul etdiyiniz bütün dərmanları, bitki preparatlarını və əlavələri komandaya deyin. Bəziləri böyrəklərə əlavə yük verir.
05Böyrəklərin qorunma planı
Sadələşdirilmiş sxem.
06Böyrəklərə təsir edə bilən amillər
| Amil | Nümunə | Necə qorunurlar |
|---|---|---|
| Şiş lizisi | Kəskin leykozun başlanğıcı | Hidratasiya, sidik turşusu dərmanları |
| Dehidratasiya | Qusma, ishal | Maye bərpası |
| Antibiotiklər | Aminoqlikozidlər, vankomisin | Səviyyə ölçmə, doza uyğunlaşdırma |
| Göbələk əleyhinə | Amfoterisin B | Maye, elektrolit nəzarəti |
| Kimyaterapiya | Yüksək dozalı metotreksat | Hidratasiya, səviyyə nəzarəti |
| Ağrıkəsicilər | NSAİD-lər | Adətən istifadə edilmir |
* Hər bir dərmanın seçimi və dozası komanda tərəfindən böyrək funksiyanıza görə müəyyən edilir.
07Əsas terminlər
- Nefron
- Böyrəyin süzgəc vahidi.
- Kəskin böyrək zədəsi
- Böyrək funksiyasının qısa müddətdə pisləşməsi.
- Nefrotoksik
- Böyrəklərə zərər verə bilən.
- eGFR
- Böyrəyin süzmə sürətinin hesablanmış göstəricisi.
- Dərman monitorinqi
- Dərmanın qandakı səviyyəsinin ölçülməsi.
- Dializ
- Böyrəklər işləmədikdə qanın aparatla təmizlənməsi.
08Əsas fikirlər
- Bir çox leykoz dərmanı böyrəklərdən keçir.
- Kreatinin müntəzəm yoxlanılır.
- Kifayət qədər maye böyrəkləri qoruyur.
- Bəzi dərmanların səviyyəsi qanda ölçülür.
- Ağrıkəsici və bitki preparatlarını özbaşına qəbul etməyin.
- Sidiyin azalması barədə dərhal deyin.
09Tez-tez verilən suallar
Böyrəklərim tam bərpa olacaqmı?
Kəskin zədə çox vaxt geri dönür, xüsusən erkən aşkar edildikdə; həkiminiz konkret vəziyyəti izah edəcək.
Niyə dərman dozam dəyişdirildi?
Böyrək funksiyası dəyişəndə dərmanın bədəndən çıxması da dəyişir; doza buna uyğunlaşdırılır.
Çox su içmək kömək edirmi?
Adətən kifayət qədər maye faydalıdır, lakin miqdarı komanda müəyyən edir — çox maye də zərərli ola bilər.
Kontrastlı müayinə təhlükəlidirmi?
Komanda böyrək funksiyasını yoxlayır və lazım olduqda əlavə qoruyucu tədbirlər görür.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Böyrəklərim tam bərpa olacaqmı?
Niyə dərman dozam dəyişdirildi?
Çox su içmək kömək edirmi?
Kontrastlı müayinə təhlükəlidirmi?
12Mənbələr
- Canadian Cancer Society. Kidney problems
- MedlinePlus. Acute kidney failure
- NHS. Acute kidney injury
- MedlinePlus. Creatinine blood test
- MedlinePlus. Therapeutic drug levels
- American Cancer Society. Neutropenia (Low White Blood Cell Counts)
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Sepsis
- American Cancer Society. Immunotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Outpatient Management of Fever and Neutropenia in Adults Treated for Malignancy: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- American Cancer Society. Stem Cell Transplant Side Effects