Müalicə və müalicə prosesi

Bulantı əleyhinə dərmanlar

Kimyaterapiya bulantı və qusma törədə bilər. Müasir antiemetik dərmanlar bunun qarşısını çox vaxt etibarlı şəkildə alır.

Son yenilənmə: 14 oktyabr 2026Oxuma müddəti ~2 dəq

Tünd göy fonda mədə formasının üzərində qırmızı dalğalar firuzəyi və qızılı işığa çevrilərək sakitləşir. — **Şəkil 1.**Müalicə bulantı dalğasını sakitləşdirir.

01Qısa cavab

Bulantı və qusma kimyaterapiyanın ən çox qorxulan yan təsirlərindəndir, lakin bu gün onların qarşısı əksər hallarda alınır. Hər protokolun "emetogen riski" — bulantı törətmə ehtimalı — var: yüksək, orta, aşağı və ya minimal. Riskə görə həkim bir neçə dərmanı birləşdirir: serotonin (5-HT3) blokatorları (ondansetron, qranisetron, palonosetron), NK1 blokatorları (aprepitant, fosaprepitant), deksametazon, bəzən olanzapin. Kəskin bulantı kimyaterapiyadan sonrakı ilk sutkada, gecikmiş bulantı isə növbəti günlərdə olur; "qabaqcadan" bulantı əvvəlki təcrübəyə görə müalicədən əvvəl yarana bilər. Dərmanların dozasını və cədvəlini protokol və həkim müəyyən edir.

02Sadə izah

Siqnal. Kimyaterapiya bağırsaqdan və qandan beyindəki "bulantı mərkəzinə" siqnal göndərir.

Blokada. Dərmanlar bu siqnalın yolunu bağlayır.

Vaxt. Bulantı başlamazdan əvvəl qəbul etmək ən yaxşısıdır.

Əlavə yardım. Kiçik porsiyalar, təmiz hava və istirahət də kömək edir.

03Elmi izah

Mexanizm: sitostatiklər bağırsaq selikli qişasının enteroxromaffin hüceyrələrindən serotonin ifraz etdirir; o, vagus sinirinin 5-HT3 reseptorlarını və beyin kötüyündəki triqqer zonanı aktivləşdirir. Gecikmiş fazada əsas rolu P maddəsi və NK1 reseptorları oynayır.

Risk əsaslı profilaktika: MASCC/ESMO, ASCO və NCCN tövsiyələrinə görə yüksək emetogen rejimlərdə 5-HT3 blokatoru, NK1 blokatoru, deksametazon və çox vaxt olanzapin birlikdə, orta riskdə daha az komponent verilir. Çoxgünlü rejimlərdə (məsələn, leykoz induksiyası) profilaktika hər gün təkrarlanır.

Təhlükəsizlik: 5-HT3 blokatorları qəbizlik, baş ağrısı və QT uzanması verə bilər; aprepitant CYP3A4 vasitəsilə bəzi dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girir; metoklopramid ekstrapiramid əlamətlər, olanzapin yuxululuq törədə bilər. Deksametazon qan şəkərini artırır.

04Bədəndə nə baş verir?

Niyə bulantı olur?

Kimyaterapiya bağırsağın daxili qatını qıcıqlandırır, o isə beyinə "zəhər var" siqnalı göndərir. Beyindəki bulantı mərkəzi buna qusma ilə cavab verir — bu, orqanizmin qədim qoruyucu refleksidir.

Dərmanlar necə işləyir?

Hər dərman qrupu siqnal yolunun fərqli "qapısını" bağlayır. Ona görə də bir neçə dərmanın birləşməsi tək dərmandan daha yaxşı qoruyur.

Bağırsaqdan beyinə gedən sinir siqnalı reseptor qapılarındakı kiçik qızılı qalxanlarla dayandırılır. — **Şəkil 2.**Antiemetiklər bulantı siqnalının yolunu bağlayır.

Özünüzə necə kömək edə bilərsiniz?

Bulantının nə vaxt və nə qədər güclü olduğunu qeyd edin, kiçik porsiyalarla yeyin, maye qəbulunu davam etdirin. Bu qeydlər həkimə müalicəni sizə uyğunlaşdırmağa kömək edir.

Səhər işığında çarpayı yanındakı masada dəftər, qələm və isti zəncəfil çayı. — **Şəkil 3.**Bulantı gündəliyi müalicəni dəqiqləşdirməyə kömək edir.

05Bulantıya qarşı plan

Sadələşdirilmiş sxem.

1Risk qiymətləndirilirProtokolun emetogen riski.

2ProfilaktikaKimyaterapiyadan əvvəl dərmanlar.

3Sonrakı günlərCədvəl üzrə qəbul.

4Lazım olduqda"Ehtiyat" dərman və zəng.

Bulantının qarşısıƏksər hallarda mümkündür.

Fərdi planEffekt olmasa, dərman dəyişdirilir.

Vaxtında qəbulBulantıdan əvvəl.

06Əsas antiemetik qruplar

Qrup	Nümunələr	Qeyd
5-HT3 blokatorları	Ondansetron, qranisetron, palonosetron	Kəskin bulantı; qəbizlik verə bilər
NK1 blokatorları	Aprepitant, fosaprepitant	Gecikmiş bulantı; qarşılıqlı təsirlər
Kortikosteroidlər	Deksametazon	Digər dərmanların təsirini gücləndirir; şəkəri artırır
Atipik antipsixotik	Olanzapin	Yüksək risk; yuxululuq
Dopamin blokatorları	Metoklopramid, proxlorperazin	"Ehtiyat" dərman
Benzodiazepinlər	Lorazepam	Qabaqcadan bulantı, narahatlıq

* Birləşməni, dozanı və müddəti protokol və həkiminiz seçir.

07Əsas terminlər

Antiemetik: Bulantı və qusma əleyhinə dərman.
Emetogen risk: Müalicənin bulantı törətmə ehtimalı.
Kəskin bulantı: Kimyaterapiyadan sonrakı ilk sutkada olan bulantı.
Gecikmiş bulantı: Növbəti günlərdə yaranan bulantı.
Qabaqcadan bulantı: Əvvəlki təcrübəyə görə müalicədən əvvəl yaranan bulantı.
"Ehtiyat" dərman: Bulantı başlayanda əlavə qəbul edilən dərman.

08Əsas fikirlər

Bulantının qarşısı çox vaxt alınır.
Dərmanlar cədvəl üzrə, bulantıdan əvvəl qəbul edilir.
Bir neçə dərmanın birləşməsi daha yaxşı qoruyur.
Gecikmiş bulantı da müalicə olunur.
Effekt olmasa, komandaya deyin — plan dəyişdirilir.
Qusma sutkadan çox davam edərsə, dərhal zəng edin.

09Tez-tez verilən suallar

Bulantı yoxdursa, dərmanı atlaya bilərəmmi?

Xeyr, həkim başqa cür deməyibsə, cədvələ əməl edin: dərmanlar qabaqcadan qəbul edildikdə daha yaxşı işləyir.

Dərmanı qusdum — nə etməli?

Komandanıza zəng edin; təkrar qəbul və ya başqa forma (iynə, şam) haqqında onlar qərar verir.

Zəncəfil kömək edirmi?

Bəzi insanlara xoş gəlir, lakin dərmanı əvəz etmir; əlavə vasitələri həkimlə müzakirə edin.

Niyə qəbizlik oldu?

Ondansetron kimi dərmanlar qəbizlik verə bilər; bunu komandaya deyin, onlar kömək edəcək.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

Bulantı yoxdursa, dərmanı atlaya bilərəmmi?
Dərmanı qusdum — nə etməli?
Zəncəfil kömək edirmi?
Niyə qəbizlik oldu?

Suallarım

12Mənbələr

National Cancer Institute (NCI). Chemotherapy to Treat Cancer
Cancer Research UK. Chemotherapy
National Cancer Institute (NCI). Nausea and Vomiting and Cancer Treatment
Macmillan Cancer Support. Nausea and vomiting
Cancer Research UK. Cancer and sickness (nausea)
MedlinePlus. Ondansetron
Cancer Research UK. Blood test
MedlinePlus. Bone Marrow Transplantation
National Marrow Donor Program (NMDP). Finding a donor
NHS. How a stem cell or bone marrow transplant is done

Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.

Son yenilənmə: 14 oktyabr 2026← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →