Kombinə kimyaterapiya
Leykoz müalicəsində kimyaterapiya demək olar ki, həmişə bir neçə dərmanın birləşməsi kimi verilir. Bu mövzuda bunun nə üçün belə olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Bir açar azdır. Leykoz hüceyrəsi bir dərmandan qorunmağı öyrənə bilər.
Bir neçə açar. Fərqli dərmanlar fərqli zəif yerləri hədəfləyir.
Təhlükəsizlik. Yan təsirləri fərqli olan dərmanlar seçilir.
Plan. Hər dərmanın günü və saatı əvvəlcədən yazılır.
03Elmi izah
Prinsiplər: hər dərman təklikdə effektiv olmalı, fərqli mexanizmə və üst-üstə düşməyən toksikliyə malik olmalı, optimal doza və intervalla verilməlidir (NCI, ACS).
Hüceyrə dövrü: sitarabin və metotreksat S-fazasına, vinkristin M-fazasına təsir edir; antrasiklinlər və alkilləşdirici dərmanlar dövrün müxtəlif fazalarında işləyir. Birləşmə müxtəlif fazalardakı hüceyrələri tutmağa imkan verir.
Müqavimət: Goldie–Coldman fərziyyəsinə görə, leykoz kütləsi böyüdükcə müqavimətli hüceyrələrin yaranma ehtimalı artır; çoxlu dərmanın erkən birləşdirilməsi bu riski azaldır.
04Bədəndə nə baş verir?
Niyə bir dərman kifayət deyil?
Leykoz hüceyrələri genetik cəhətdən eyni deyil. Bir dərmana davamlı olan hüceyrə başqa dərmana həssas ola bilər. Ona görə birləşmə daha etibarlı nəticə verir.
Hüceyrə dövrü
Hüceyrələr bölünmənin müxtəlif mərhələlərindədir. Fərqli fazalarda işləyən dərmanlar birlikdə daha çox hüceyrəni əhatə edir.
Yan təsirlər
Ümumi yan təsirlər — qan göstəricilərinin düşməsi, ürəkbulanma, saç tökülməsi, yorğunluq. Bəzi təsirlər yalnız müəyyən dərmana xasdır (məsələn, vinkristinlə barmaqlarda keyimə). Komanda hər birini ayrıca izləyir.
05Kombinə kimyaterapiya necə qurulur?
Sadələşdirilmiş sxem.
06Kombinasiyalarda əsas dərman qrupları
| Qrup | Nümunə | Necə işləyir |
|---|---|---|
| Antimetabolitlər | Sitarabin, metotreksat, merkaptopurin | DNT-nin qurulmasını pozur |
| Antrasiklinlər | Daunorubisin, idarubisin, doksorubisin | DNT-yə zərər verir |
| Alkilləşdirici dərmanlar | Siklofosfamid, bendamustin | DNT zəncirlərini birləşdirir |
| Vinka alkaloidləri | Vinkristin | Bölünməni dayandırır |
| Steroidlər | Prednizolon, deksametazon | Limfoid hüceyrələri məhv edir |
| Fermentlər | Asparaginaza | Amin turşusundan məhrum edir |
* Ayrı-ayrı qruplar növbəti mövzularda ətraflı izah olunur.
07Əsas terminlər
- Kombinə kimyaterapiya
- Bir neçə dərmanın birlikdə istifadəsi.
- Protokol
- Dərmanların dəqiq cədvəli.
- Hüceyrə dövrü
- Hüceyrənin bölünmə mərhələləri.
- Müqavimət
- Hüceyrənin dərmana davamlılığı.
- Toksiklik
- Dərmanın zərərli təsiri.
- Kurs (sikl)
- Dərmanlar və bərpa dövrü.
08Əsas fikirlər
- Leykozda kimyaterapiya adətən kombinədir.
- Dərmanlar fərqli mexanizmlə işləyir.
- Birləşmə müqavimətin qarşısını alır.
- Yan təsirlər paylaşdırılır.
- Cədvələ dəqiq əməl olunur.
- Hər dərmanın təsiri ayrıca izlənir.
09Tez-tez verilən suallar
Neçə dərman olacaq?
Protokola görə adətən 2–5 dərman.
Hamısını eyni gündə alacağammı?
Bəzən; çox vaxt dərmanlar müxtəlif günlərə paylanır.
Daha çox dərman daha çox yan təsir deməkdir?
Mütləq deyil; dərmanlar yan təsirləri üst-üstə düşməyəcək şəkildə seçilir.
Alternativ müalicə ilə birləşdirmək olarmı?
Bitki və əlavələr dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər; əvvəlcə həkimlə danışın.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Neçə dərman olacaq?
Hamısını eyni gündə alacağammı?
Daha çox dərman daha çox yan təsir deməkdir?
Alternativ müalicə ilə birləşdirmək olarmı?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Chemotherapy to Treat Cancer
- American Cancer Society. How Chemotherapy Drugs Work
- Cancer Research UK. Chemotherapy
- NHS. Chemotherapy
- MedlinePlus. Cancer Chemotherapy
- MedlinePlus. Hepatitis B
- ICUsteps. Guide to intensive care: when you leave the ICU
- ICUsteps. Guide to intensive care: returning home
- NICE. Rehabilitation after critical illness in adults (CG83)
- Acute Medicine & Surgery, 2019. Post-intensive care syndrome: its pathophysiology, prevention, and future directions