← Geri
Müalicə və müalicə prosesi

CML və tirozin kinaz inhibitorları

Tirozin kinaz inhibitorları (TKİ) CML müalicəsini dəyişən hədəfli dərmanlardır. Bu mövzuda onların necə işlədiyini, növlərini və yan təsirlərini izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~2 dəq
Tünd göy fonda parlayan zülal formasının cibinə kiçik dərman molekulu dəqiq oturur.
Şəkil 1.TKİ fermentin cibini bloklayır.

01Qısa cavab

CML-də BCR::ABL1 geni həmişə "açıq" qalan tirozin kinaz fermenti hazırlayır və bu ferment hüceyrələrə dayanmadan çoxalmaq siqnalı verir. TKİ fermentin enerji (ATP) aldığı cibə yerləşir və siqnalı söndürür. Birinci nəsil — imatinib; ikinci nəsil — dasatinib, nilotinib, bosutinib; üçüncü nəsil — ponatinib, T315I mutasiyasına da təsir edir. Asciminib başqa yerə (miristoil cibinə) bağlanan STAMP inhibitorudur. Hər dərmanın öz qəbul qaydası və yan təsir profili var; seçim yanaşı xəstəliklərə, riskə və müqavimət mutasiyalarına görə edilir.

02Sadə izah

Ferment. Hüceyrədə "böl" düyməsi ilişib qalıb.

Dərman. TKİ bu düyməni bloklayan kiçik molekuldur.

Nəsillər. Yeni dərmanlar köhnələrə cavab verməyən hallarda da işləyə bilər.

Gündəlik qəbul. Effekt üçün dərmanın qanda sabit səviyyəsi lazımdır.

03Elmi izah

Mexanizm: imatinib, nilotinib, dasatinib, bosutinib və ponatinib ABL1 kinazasının ATP bağlanma yerini rəqabətli bloklayır; asciminib allosterik inhibitordur (NCI, ELN).

Müqavimət: kinaz domenində nöqtə mutasiyaları dərmanın bağlanmasını pozur. T315I imatinib, dasatinib, nilotinib və bosutinibə müqavimət yaradır, ponatinib və asciminib isə bu mutasiyada istifadə oluna bilər.

Tipik yan təsirlər: imatinib — ödem, əzələ spazmları, ürəkbulanma; dasatinib — plevral efüziya; nilotinib — qanda şəkər və xolesterinin artması, QT uzanması, damar hadisələri; bosutinib — ishal, qaraciyər fermentləri; ponatinib — arterial tromboz və hipertoniya riski.

04Bədəndə nə baş verir?

Necə işləyir?

TKİ hüceyrəni birbaşa "zəhərləmir", onun səhv siqnalını söndürür. Leykoz hüceyrələri bu siqnaldan asılı olduğu üçün azalır, sağlam hüceyrələr isə bərpa olunur.

Hansı TKİ mənə uyğundur?

Həkim ürək, ağciyər, qaraciyər, pankreas vəziyyətini, şəkər diabetini, digər dərmanları və həyat tərzini nəzərə alır. Bəzi dərmanlar ac qarına, bəziləri yeməklə qəbul edilir.

Tünd səthdə firuzəyidən qızılıya qədər beş şəffaf kristal kapsul.
Şəkil 2.Müxtəlif nəsil TKİ-lər var.

Yan təsirlərlə yaşamaq

Yan təsirlərin çoxu yüngül və ya orta dərəcəlidir və çox vaxt ilk aylarda azalır. Dözülməz olarsa, doza dəyişdirilə və ya başqa TKİ seçilə bilər. Dərmanı öz-özünə dayandırmayın.

Leykositin içindəki açar sönür, qırmızı siqnallar sakit mavi rəngə keçir.
Şəkil 3.Böyümə siqnalı sönür.

05TKİ ilə müalicə

Sadələşdirilmiş sxem.

Seçim — Risk və sağlamlıq vəziyyəti.1SeçimRisk və sağlamlıq vəziyyəti.
Gündəlik qəbul — Eyni vaxtda.2Gündəlik qəbulEyni vaxtda.
Nəzarət — Qan, PCR, EKQ.3NəzarətQan, PCR, EKQ.
Düzəliş — Doza və ya dərman dəyişikliyi.4DüzəlişDoza və ya dərman dəyişikliyi.
CavabBCR::ABL1 azalır.
Mutasiya testiMüqavimətdə.
ƏczaçıQarşılıqlı təsirlər.

06CML-də istifadə olunan TKİ-lər

DərmanNəsilDiqqət edilən
İmatinibIÖdem, spazmlar
DasatinibIIPlevral efüziya
NilotinibIIŞəkər, xolesterin, QT
BosutinibIIİshal, qaraciyər
PonatinibIIIDamar və təzyiq; T315I
AsciminibSTAMPT315I; əvvəlki TKİ-dən sonra

* Yan təsirlər hər insanda fərqlidir; siyahı tam deyil.

07Əsas terminlər

Tirozin kinaz
Hüceyrəyə siqnal ötürən ferment.
TKİ
Bu fermenti bloklayan dərman.
ATP cibi
Fermentin enerji aldığı yer.
T315I
Bir çox TKİ-yə müqavimət yaradan mutasiya.
Allosterik inhibitor
Fermentə başqa yerdən bağlanan dərman.
Plevral efüziya
Ağciyər ətrafında maye yığılması.

08Əsas fikirlər

  • TKİ səhv siqnalı söndürür.
  • Bir neçə nəsil TKİ var.
  • Seçim fərdi edilir.
  • Mutasiyalar müqavimətə səbəb ola bilər.
  • Qarşılıqlı təsirlərə diqqət edin.
  • Dərmanı özbaşına dayandırmayın.

09Tez-tez verilən suallar

Generik imatinib eyni dərəcədə təsirlidirmi?

Təsdiq olunmuş generiklər eyni aktiv maddəni daşıyır; dəyişiklikdən sonra nəzarət davam edir.

Qreypfrut nə üçün qadağandır?

Bəzi TKİ-lərin qanda səviyyəsini artıra bilər.

TKİ ilə uşaq sahibi olmaq olarmı?

Bu, xüsusi planlaşdırma tələb edir; əvvəlcədən həkiminizlə danışın.

Dərmanı dəyişmək pis əlamətdirmi?

Həmişə yox; çox vaxt yan təsirlərə görə dəyişirlər.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Generik imatinib eyni dərəcədə təsirlidirmi?

  2. Qreypfrut nə üçün qadağandır?

  3. TKİ ilə uşaq sahibi olmaq olarmı?

  4. Dərmanı dəyişmək pis əlamətdirmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). Chronic Myeloid Leukemia Treatment (PDQ) – Patient Version
  2. American Cancer Society. Targeted Therapy for Chronic Myeloid Leukemia
  3. Cancer Research UK. Treatment for chronic myeloid leukaemia (CML)
  4. Leukemia & Lymphoma Society. CML treatment
  5. European LeukemiaNet. 2020 ELN recommendations for treating chronic myeloid leukemia (Leukemia, 2020)
  6. National Cancer Institute (NCI). Targeted Therapy to Treat Cancer
  7. National Cancer Institute (NCI). T-cell Transfer Therapy
  8. American Cancer Society. What Is Immunotherapy?
  9. American Cancer Society. CAR T-cell Therapy and Its Side Effects
  10. American Cancer Society. Monoclonal Antibodies and Their Side Effects
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →