← Geri
Diaqnostika və müayinələr

Növlərə görə əlamətlər xəritəsi

Leykozun müxtəlif növləri bir-birinə oxşar, amma eyni olmayan əlamətlər verir. Bu mövzu bütün əsas növləri bir xəritədə toplayır: hansı əlamət haradan yaranır, hansı növdə daha tez-tez rast gəlinir və nə vaxt təcili kömək lazımdır.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~4 dəq
Tünd göy fonda şəffaf insan siluetinin ətrafında altı yumşaq işıqlanan zona; hər zona fərqli rəngdə — sümüklər, dalaq, limfa düyünləri, dəri, qan damarları və ümumi bədən; üz yoxdur.
Şəkil 1.Konsepsiya: bir xəritədə altı növün əlamətləri.

01Qısa cavab

Leykozun əksər əlamətləri üç səbəbdən yaranır: sağlam qan hüceyrələrinin azalması, leykoz hüceyrələrinin orqanlarda toplanması və xəstəliyin ümumi təsiri. Eritrositlər azalanda halsızlıq, solğunluq və nəfəs darlığı; trombositlər azalanda göyərmə, kiçik qırmızı nöqtələr (petexiyalar), burun və diş əti qanaması; neytrofillər azalanda tez-tez və uzun sürən infeksiyalar və temperatur olur. Kəskin leykozlarda (AML, ALL) əlamətlər günlər-həftələr ərzində sürətlə yaranır; ALL-da sümük ağrısı (xüsusən uşaqlarda), limfa düyünlərinin, qaraciyər və dalağın böyüməsi daha tez-tez olur; T-ALL-da döş qəfəsində kütlə öskürək və nəfəs darlığı verə bilər. APL-də qanaxma və laxtalanma pozğunluğu ön plandadır və təcili vəziyyətdir. Xroniki leykozlarda (CML, CLL) əlamətlər çox vaxt olmur və ya yavaş yaranır: CML-də böyümüş dalaq sol qabırğaaltında ağırlıq və tez doyma, CLL-də ağrısız limfa düyünləri və infeksiyalar xarakterikdir. Tüklü hüceyrəli leykozda böyük dalaq və bütün qan hüceyrələrinin azalması tipikdir. Bu əlamətlər leykoza xas deyil — yalnız qan analizi aydınlıq gətirir.

02Sadə izah

Sümük iliyini fabrikə bənzətmək olar: leykoz hüceyrələri yeri tutanda sağlam qan hüceyrələri az istehsal olunur.

Qırmızı hüceyrələr azdırsa — yorğunluq və solğunluq; trombositlər azdırsa — göyərmə və qanaxma; neytrofillər azdırsa — infeksiyalar.

Kəskin leykozlar sürətli dalğa kimidir: əlamətlər qısa müddətdə artır.

Xroniki leykozlar yavaş axın kimidir: illərlə heç bir əlamət olmaya bilər.

Bəzi növlərin öz “imzası” var: ALL-da sümük ağrısı, APL-də qanaxma, CML-də böyük dalaq, CLL-də limfa düyünləri.

03Elmi izah

Ümumi mexanizm. NCI və NHS izah edir ki, leykoz hüceyrələri sümük iliyində çoxalaraq sağlam qan yaradılmasını sıxışdırır. Nəticədə anemiya, trombositopeniya və neytropeniya yaranır. Bu üç “çatışmazlıq” bütün kəskin leykozların əsas əlamətlərini izah edir.

Kəskin leykozlar. ACS-ə görə AML-də halsızlıq, infeksiyalar, qanaxma, sümük ağrısı ola bilər; monositar növlərdə diş ətinin şişməsi və dəridə düyünlər rast gəlinir. ALL-da limfa düyünlərinin, qaraciyər və dalağın böyüməsi, sümük və oynaq ağrıları daha tez-tez olur; T-ALL-da timus nahiyəsində kütlə nəfəs yollarını və ya üst boş venanı sıxa bilər. Hər iki növdə leykoz beyin qişalarına keçə bilər — baş ağrısı, qusma, görmə pozğunluğu.

APL. ACS qeyd edir ki, APL hüceyrələri laxtalanma sistemini pozan maddələr buraxır, buna görə burun, diş əti, dəri və daxili qanaxmalar və eyni zamanda trombozlar riski var. Bu vəziyyət təcili müalicə tələb edir və vaxtında başlanan müalicə ilə APL ən yaxşı nəticələri olan leykozlardandır.

Xroniki leykozlar və HCL. NHS-ə görə CML və CLL çox vaxt təsadüfən aşkar edilir. CML-də böyük dalaq, kilo itkisi və gecə tərləmələri ola bilər. CLL-də ağrısız limfa düyünləri, tez-tez infeksiyalar, bəzən “B-əlamətləri” (temperatur, gecə tərləməsi, kilo itkisi) olur. CRUK və NCI-yə görə tüklü hüceyrəli leykozda dalaq böyüyür və bütün qan hüceyrələri azalır, bu da infeksiyalara meyli artırır.

04Bədəndə nə baş verir?

Üç çatışmazlıq — üç qrup əlamət

Anemiya: yorğunluq, solğunluq, nəfəs darlığı, ürək döyüntüsü. Trombositopeniya: asan göyərmə, petexiyalar, burun və diş əti qanaması, uzun sürən menstruasiya. Neytropeniya: təkrarlanan və ya ağır keçən infeksiyalar, temperatur. Bu əlamətlər istənilən növdə ola bilər, amma kəskin leykozlarda daha qabarıqdır.

Tünd göy fonda üç sütun: qırmızı qan hüceyrələri, kiçik trombositlər və ağ neytrofillər; hər sütunda hüceyrələr azalıb, altında yorğunluq, göyərmə və qalxan simvolları; rəqəm yoxdur.
Şəkil 2.Üç çatışmazlıq — üç qrup əlamət.

Kəskin leykozlar: sürətli dalğa

AML və ALL-da əlamətlər bir neçə gündən bir neçə həftəyə qədər artır. Uşaqlarda ALL tez-tez ayaq və ya bel ağrısı, axsama, oynamaq istəməmək kimi görünə bilər. T-ALL-da öskürək, nəfəs darlığı və ya üzün şişməsi təcili müayinə tələb edir.

Tünd göy fonda iki su mənzərəsi yan-yana: solda tez qalxan parlaq dalğa, sağda sakit və yavaş qalxan su səviyyəsi; insan yoxdur.
Şəkil 3.Kəskin leykoz sürətli dalğa, xroniki leykoz yavaş axındır.

APL: qanaxma ön planda

Asan göyərmə, dayanmayan burun qanaması, diş əti qanaması, sidikdə və ya nəcisdə qan, gözdə qansızma. Laxtalanma pozğunluğu təhlükəli ola bilər, buna görə APL şübhəsində müalicə dərhal başlanır.

Xroniki leykozlar: yavaş axın

CML-də sol qabırğaaltında ağırlıq, az yeməkdən tez doyma, yorğunluq, gecə tərləməsi. CLL-də boyun, qoltuqaltı və ya qasıqda ağrısız düyünlər, infeksiyalar, bəzən zona (herpes zoster). Çox vaxt isə heç bir əlamət olmur.

Çox yüksək leykosit sayı

Leykositlər çox yüksək olanda qan qatılaşa və kiçik damarlarda axın pisləşə bilər (leykostaz). Baş ağrısı, görmə pozğunluğu, nəfəs darlığı, çaşqınlıq — bu, təcili vəziyyətdir. Daha çox AML və CML-in kəskin mərhələsində rast gəlinir.

05Əlamətdən səbəbə

Hər əlamətin arxasında bir mexanizm var.

Sıxışdırma — Leykoz hüceyrələri sümük iliyində yer tutur.1SıxışdırmaLeykoz hüceyrələri sümük iliyində yer tutur.
Çatışmazlıq — Anemiya, trombositopeniya, neytropeniya.2ÇatışmazlıqAnemiya, trombositopeniya, neytropeniya.
Toplanma — Düyünlər, dalaq, qaraciyər, diş əti, MSS.3ToplanmaDüyünlər, dalaq, qaraciyər, diş əti, MSS.
Ümumi təsir — Temperatur, tərləmə, kilo itkisi.4Ümumi təsirTemperatur, tərləmə, kilo itkisi.
YorğunluqAz eritrosit.
GöyərməAz trombosit.
İnfeksiyalarAz neytrofil.

06Əlamətlər xəritəsi: əsas növlər

NövSürətTipik əlamətlərXüsusi “imza”
AMLGünlər–həftələrHalsızlıq, infeksiyalar, qanaxmaDiş əti şişməsi, dəri düyünləri (monositar növlər)
APLGünlərQanaxma, göyərməLaxtalanma pozğunluğu — təcili
ALLGünlər–həftələrHalsızlıq, infeksiyalar, qanaxmaSümük ağrısı, düyünlər; T-ALL-da döş qəfəsində kütlə
CMLAylar–illərÇox vaxt yoxdur; yorğunluqBöyük dalaq, tez doyma
CLLİllərÇox vaxt yoxdur; infeksiyalarAğrısız limfa düyünləri
Tüklü hüceyrəliAylar–illərHalsızlıq, infeksiyalarBöyük dalaq, bütün hüceyrələrin azalması

* Bu cədvəl ümumiləşdirmədir; hər insanda əlamətlər fərqli ola bilər və heç biri leykoza xas deyil.

07Əsas terminlər

Anemiya
Eritrositlərin və hemoqlobinin azalması.
Trombositopeniya
Trombositlərin azalması.
Neytropeniya
Neytrofillərin azalması.
Petexiyalar
Dəridə kiçik qırmızı-bənövşəyi nöqtələr.
Splenomeqaliya
Dalağın böyüməsi.
B-əlamətləri
Temperatur, gecə tərləməsi və kilo itkisi birlikdə.
Leykostaz
Çox yüksək leykosit sayında kiçik damarlarda axının pisləşməsi.
Mediastinal kütlə
Döş qəfəsinin ortasında, ürəyin üstündə yerləşən şiş.

08Əsas fikirlər

  • Əlamətlərin çoxu sağlam qan hüceyrələrinin azalmasından yaranır.
  • Kəskin leykozlarda əlamətlər sürətlə artır.
  • Xroniki leykozlar tez-tez əlamətsiz olur.
  • APL-də qanaxma təcili vəziyyətdir.
  • ALL-da sümük ağrısı və düyünlər daha tez-tez olur.
  • CML-də dalaq, CLL-də düyünlər xarakterikdir.
  • Heç bir əlamət təkbaşına leykozu sübut etmir.

09Tez-tez verilən suallar

Mənim göyərmələrim var. Leykoz ola bilərmi?

Göyərmələrin əksəriyyəti zədə, dərmanlar və ya digər səbəblərdən olur. Amma səbəbsiz, çoxlu göyərmə, petexiyalar və ya başqa əlamətlərlə birlikdə olarsa, həkimə müraciət edib qan analizi vermək lazımdır.

Uşağım ayaq ağrısından şikayət edir. Narahat olmalıyammı?

Uşaqlarda ayaq ağrısı çox vaxt böyümə, zədə və ya aktivliklə bağlıdır. Ağrı gecə oyadırsa, keçmirsə, axsama, temperatur, solğunluq və ya göyərmələrlə birlikdədirsə, həkimə göstərin.

Əlamətim yox idi, amma CLL tapıldı. Bu normaldırmı?

Bəli, CLL-in çox hissəsi adi qan analizində təsadüfən tapılır. Əlamət olmadıqda bəzən müalicəyə ehtiyac olmur və müşahidə kifayət edir.

Gecə tərləməsi leykoz əlamətidirmi?

Ola bilər, xüsusən temperatur və kilo itkisi ilə birlikdə. Amma infeksiyalar, hormonal dəyişikliklər və dərmanlar daha tez-tez səbəb olur. Uzun sürərsə, həkimə müraciət edin.

Növü əlamətlərə görə müəyyən etmək olarmı?

Xeyr. Əlamətlər yalnız istiqamət verir. Növü qan yaxması, sümük iliyi, axın sitometriyası və genetik testlər müəyyən edir.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Mənim göyərmələrim var. Leykoz ola bilərmi?

  2. Uşağım ayaq ağrısından şikayət edir. Narahat olmalıyammı?

  3. Əlamətim yox idi, amma CLL tapıldı. Bu normaldırmı?

  4. Gecə tərləməsi leykoz əlamətidirmi?

  5. Növü əlamətlərə görə müəyyən etmək olarmı?

Suallarım

12Mənbələr

  1. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Myeloid Leukemia (AML)
  2. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia
  3. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Chronic Myeloid Leukemia
  4. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Chronic Lymphocytic Leukemia
  5. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Childhood Leukemia
  6. NHS. Symptoms of acute myeloid leukaemia
  7. NHS. Symptoms of acute lymphoblastic leukaemia
  8. NHS. Symptoms of chronic myeloid leukaemia
  9. NHS. Symptoms of chronic lymphocytic leukaemia
  10. Cancer Research UK. Symptoms of hairy cell leukaemia
  11. American Cancer Society. Treatment of Acute Promyelocytic Leukemia (APL)
  12. National Cancer Institute (NCI). Leukemia — Patient Version
  13. National Cancer Institute (NCI). Hairy Cell Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →