ALL: əlamətlər və diaqnoz

01Qısa cavab

02Sadə izah

ALL-də sümük iliyində limfoid ailənin yetişməmiş hüceyrələri — limfoblastlar — nəzarətsiz çoxalır. Onlar sağlam qırmızı hüceyrələri, ağ hüceyrələri və trombositləri sıxışdırır. Buna görə əlamətlərin bir hissəsi AML-ə bənzəyir: yorğunluq, solğunluq, qızdırma, tez-tez infeksiyalar, asan göyərmə və qanaxma.

Limfoblastlar qanla limfa düyünlərinə, qaraciyərə, dalağa, bəzən beyin və onurğa beyni ətrafındakı mayeyə, oğlanlarda isə xayalara keçə bilər. Buna görə ağrısız şişmiş limfa düyünləri (boyunda, qoltuqaltında, qasıqda), qarında dolğunluq, baş ağrısı, ürəkbulanma və ya xayanın ağrısız böyüməsi ola bilər.

Uşaqlarda sümük və oynaq ağrısı tez-tez ilk əlamətlərdən olur: uşaq axsaya, yerimək istəməyə, qucağa alınmağı istəyə və ya gecələr ağrıdan oyanmağa bilər. Bu ağrılar bəzən zədə və ya “böyümə ağrısı” sanılır. Ağrı ilə yanaşı solğunluq, qızdırma və göyərmələr varsa, qan analizi etmək vacibdir.

T-hüceyrəli ALL-də döş qəfəsinin ön hissəsində (timus nahiyəsində) kütlə yarana bilər. O, nəfəs yollarını və böyük damarları sıxaraq öskürək, nəfəs darlığı, xüsusən uzananda çətin nəfəs, üz və boyunun şişməsi yarada bilər. Bu, təcili vəziyyətdir.

Diaqnoz addım-addım qoyulur: qan analizi və yaxma, sonra sümük iliyi, flow sitometriya və genetik testlər. ALL-də onurğa-beyin mayesi də yoxlanılır, çünki leykoz hüceyrələri beyin ətrafında gizlənə bilər. Nəticələr müalicənin intensivliyini və hansı dərmanların əlavə ediləcəyini müəyyən edir. Bu gün müasir müalicə ilə uşaqların böyük əksəriyyəti və bir çox böyük uzunmüddətli remissiyaya çatır.

03Elmi izah

Ümumi qan analizində adətən anemiya və trombositopeniya olur; leykositlər yüksək, normal və ya aşağı ola bilər. Yaxmada limfoblastlar görünə bilər, amma onları mikroskop altında mieloblastlardan həmişə ayırmaq olmur — bunun üçün flow sitometriya lazımdır. Biokimya (LDH, sidik turşusu, kalium, fosfor, kalsium, kreatinin) şiş lizisi riskini, laxtalanma testləri (fibrinogen daxil) DİC əlamətlərini və müalicədən əvvəlki başlanğıc vəziyyəti qiymətləndirir. Döş qəfəsinin rentgeni və ya KT, xüsusən T-ALL şübhəsində, mediastinal kütləni aşkarlamaq üçün sedasiya və ya narkozdan əvvəl edilir.

Sümük iliyi aspirasiyası və biopsiyası diaqnozu təsdiqləyir; adətən ilikdə limfoblastların ≥20% olması ALL kimi qiymətləndirilir. Xəstəlik əsasən limfa düyünlərində və ya mediastinumda olub ilikdə blast az olarsa, limfoblast limfoma adlanır — bu, eyni xəstəliyin başqa formasıdır. Flow sitometriya xətti müəyyənləşdirir. B-ALL: CD19, CD22, sitoplazmatik CD79a, çox vaxt CD10, TdT və CD34; T-ALL: sitoplazmatik CD3, CD7, CD1a, CD2, CD5 və başqaları. CD19, CD22 və CD20-nin olması vacibdir, çünki bəzi immun dərmanlar (blinatumomab, inotuzumab ozogamisin, rituksimab, CAR-T) məhz bu hədəflərə yönəlir.

Sitogenetika və molekulyar testlər ALL-in genetik alt növünü göstərir. Ən təcili olanı BCR::ABL1 (Filadelfiya xromosomu, t(9;22)) axtarışıdır — müsbət olduqda müalicəyə tirozin kinaz inhibitoru əlavə edilir; yaşla bu dəyişiklik daha tez-tez rast gəlinir. Uşaqlarda yüksək hiperdiploidiya və ETV6::RUNX1 adətən əlverişli, KMT2A yenidənqurmaları (xüsusən körpələrdə), hipodiploidiya, TP53 dəyişiklikləri və “Filadelfiyaya bənzər” (Ph-like) profil isə daha yüksək risk göstəriciləridir. Üsullar: karyotip, FISH, RT-PCR və NGS/RNT paneli. Başlanğıcda leykoz hüceyrələrinin fərdi “barmaq izi” (immunofenotip, IG/TR yenidənqurmaları) MRD nəzarəti üçün qeyd olunur.

Lumbal punksiya ilə alınan onurğa-beyin mayesində blast axtarılır; nəticə MSS (mərkəzi sinir sistemi) statusu kimi yazılır və müalicənin intensivliyinə təsir edir. İlk punksiya çox vaxt ilk intratekal kimyaterapiya ilə eyni vaxtda, kifayət qədər trombosit sayında və təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparılır. Uşaqlarda NCI meyarlarına görə yaş (1–9) və diaqnoz zamanı leykosit sayı (<50×10⁹/L) risk qrupuna daxildir. Müalicədən əvvəl həmçinin exokardioqrafiya, infeksiya skrininqi, lazım olduqda HLA tipləşdirmə, hamiləlik testi, reproduktiv funksiyanın qorunması və tiopurin dərmanlarının dozası üçün TPMT/NUDT15 testi aparıla bilər. Ən güclü proqnostik göstərici isə müalicəyə cavabdır — MRD.

04Bədəndə nə baş verir?

Təcili yardım tələb edən əlamətlər

Dərhal həkimə müraciət edin və ya təcili yardım çağırın, əgər: qızdırma 38 °C və daha yüksəkdirsə və ya titrəmə varsa; nəfəs almaq çətindirsə, xırıltılı nəfəs varsa, uzananda nəfəs darlığı güclənirsə; üz, boyun və ya qollar şişirsə; qanaxma dayanmırsa və ya dəridə sürətlə petexiyalar yayılırsa; güclü baş ağrısı, təkrarlanan qusma, qıcolma, üzdə asimmetriya, görmə dəyişikliyi və ya çaşqınlıq varsa; sidik xeyli azalıbsa. Uşaqda bu əlamətlər də eyni ciddiliklə qiymətləndirilməlidir.

Testlər hansı ardıcıllıqla aparılır?

Adətən: şikayətlər və müayinə (limfa düyünləri, qaraciyər, dalaq, oğlanlarda xayalar) → ümumi qan analizi → qan yaxması → biokimya və laxtalanma testləri → döş qəfəsinin rentgeni → sümük iliyi aspirasiyası və biopsiyası → flow sitometriya (B yoxsa T) → sitogenetika və molekulyar testlər (ilk növbədə BCR::ABL1) → lumbal punksiya. Paralel olaraq müalicəyə hazırlıq testləri aparılır.

Nəticələr təxminən nə deməkdir?

Flow sitometriya ALL-in B- yoxsa T-hüceyrəli olduğunu göstərir. Genetika risk qrupunu və hədəfli müalicə imkanını müəyyən edir: məsələn, Filadelfiya-müsbət ALL-də tirozin kinaz inhibitorları əlavə olunur. Onurğa-beyin mayesinin nəticəsi beyin ətrafının nə qədər intensiv müalicə olunacağını göstərir. Müalicənin ilk həftələrindən sonra MRD nəticəsi planı daha da dəqiqləşdirir.

Onurğa-beyin mayesi niyə yoxlanılır?

Limfoblastlar beyin və onurğa beyni ətrafındakı mayedə “gizlənə” bilər, adi kimyaterapiyanın bir hissəsi isə ora yaxşı çatmır. Ona görə ALL-də mayenin yoxlanılması və dərmanın birbaşa mayeyə yeridilməsi (intratekal müalicə) standart yanaşmadır — hətta heç bir əlamət olmasa belə. Bu, gələcək residivlərin qarşısını almağa kömək edir.

Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar

ALL-in B- yoxsa T-hüceyrəli növüdür? Filadelfiya xromosomu (BCR::ABL1) varmı? Digər genetik tapıntılar nədir və risk qrupuma necə təsir edir? Onurğa-beyin mayesində blast tapıldımı? Hansı nəticələr hələ gözlənilir? MRD nə vaxt və necə yoxlanılacaq? Klinik sınaq imkanı varmı? Reproduktiv funksiyanı qorumaq üçün nə etmək olar? Qızdırma olarsa, gecə kimə zəng etməliyəm?

Uşağınızın diaqnozu varsa

Valideynlər çox vaxt “niyə əvvəl görmədim?” sualı ilə özlərini günahlandırırlar. ALL-in erkən əlamətləri həqiqətən adi uşaq xəstəliklərinə bənzəyir və bunu görməmək sizin günahınız deyil. Uşağa yaşına uyğun, sadə və dürüst izah vermək, sualları ilə komandaya müraciət etmək və özünüzə də dəstək axtarmaq vacibdir.

07Əsas terminlər

Limfoblast

Limfoid xəttin yetişməmiş hüceyrəsi; ALL-in əsas hüceyrəsi.

B-ALL / T-ALL

Leykozun B- və ya T-limfosit sələflərindən yarandığını göstərən alt növlər.

Filadelfiya xromosomu

BCR::ABL1 birləşmə genini yaradan t(9;22) translokasiyası.

Mediastinal kütlə

Döş qəfəsinin ortasında, çox vaxt timus nahiyəsində şiş.

Lumbal punksiya

Belin aşağı hissəsindən nazik iynə ilə onurğa-beyin mayesinin götürülməsi.

İntratekal müalicə

Dərmanın birbaşa onurğa-beyin mayesinə yeridilməsi.

MSS statusu

Mərkəzi sinir sisteminin leykozla zədələnib-zədələnmədiyinin qiymətləndirilməsi.

Şiş lizisi

Çoxlu leykoz hüceyrəsinin sürətlə parçalanması nəticəsində qanda duz və turşuların artması.

Ph-like ALL

Filadelfiya-müsbət ALL-ə bənzəyən, lakin BCR::ABL1 olmayan genetik profil.

MRD

Ölçülə bilən qalıq xəstəlik — müalicədən sonra qalan çox az sayda leykoz hüceyrəsi.

08Əsas fikirlər

• ALL uşaqlarda ən çox rast gəlinən xərçəngdir, amma böyüklərdə də olur.
• Əlamətlər: yorğunluq, solğunluq, qızdırma, göyərmə, sümük ağrısı, şişmiş limfa düyünləri.
• Nəfəs çətinliyi, üz-boyun şişməsi, güclü baş ağrısı və ya qıcolma təcili vəziyyətdir.
• Diaqnoz sümük iliyi və flow sitometriya ilə təsdiqlənir: B yoxsa T.
• BCR::ABL1 (Filadelfiya) testi təcili aparılır, çünki müalicəni dəyişir.
• Onurğa-beyin mayesi ALL-də standart olaraq yoxlanılır.
• Risk qrupu yaş, leykosit sayı, genetika və müalicəyə cavabla (MRD) müəyyən edilir.
• Suallarınızı yazın və nəticələri hematoloqunuzla birlikdə müzakirə edin.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   ALL diaqnozumu hansı testlər təsdiqlədi?

2. 2

   Onurğa beyni mayesi yoxlanılacaqmı və bu necə aparılır?

3. 3

   Filadelfiya xromosomu yoxlanılıbmı?

4. 4

   Müalicəyə başlamazdan əvvəl hansı müayinələr lazımdır?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• Leykozu anlaKəskin limfoblast leykoz (ALL)
• Leykozu anlaUşaqlarda və yeniyetmələrdə leykoz
• Diaqnostika və müayinələrÜmumi qan analizi
• Diaqnostika və müayinələrAPL: əlamətlər, təcili hallar və diaqnoz
• Diaqnostika və müayinələrQan yaxması

12Mənbələr

1. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
2. American Cancer Society. Tests for Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
3. American Cancer Society. How Is Acute Lymphocytic Leukemia Classified?
4. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Childhood Leukemia
5. American Cancer Society. Tests for Childhood Leukemia
6. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
7. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
8. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
9. Blood Cancer United (formerly The Leukemia & Lymphoma Society). Acute lymphoblastic leukemia (ALL) diagnosis
10. National Comprehensive Cancer Network (NCCN). NCCN Guidelines for Patients: Acute Lymphoblastic Leukemia
11. NHS. Acute lymphoblastic leukaemia — Symptoms
12. NHS. Acute lymphoblastic leukaemia — Tests and next steps
13. Annals of Oncology (ESMO), 2016. Acute lymphoblastic leukaemia in adult patients: ESMO Clinical Practice Guidelines for diagnosis, treatment and follow-up
14. The Lancet, 2020. Acute lymphoblastic leukaemia (review)
15. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Lymphoid Neoplasms