Kəskin limfoblast leykoz (ALL)

01Qısa cavab

02Sadə izah

ALL-də problem limfoid ailədə başlayır — B və T limfositləri hazırlayan ailədə. Bir sələf hüceyrədə genetik dəyişikliklər toplanır və o, yetişməyi dayandırıb sürətlə çoxalır. Bu yetişməmiş hüceyrələrə limfoblast deyilir.

Limfoblastlar ilikdə toplanaraq sağlam hüceyrələrə yer qoymur: yorğunluq, solğunluq, infeksiyalar, qızdırma, göyərmə və qanaxma yaranır. ALL-də həmçinin sümük və oynaq ağrıları (uşaqlar axsaya bilər), limfa düyünlərinin böyüməsi, dalaq və qaraciyərin böyüməsi tez-tez olur. Əlamətlər adətən bir neçə həftə ərzində yaranır.

Limfoblastlar qandan beyin və onurğa beyni ətrafındakı mayeyə keçə bilər. Adi kimyaterapiya bu bölgəyə yaxşı çatmadığı üçün müalicəyə xüsusi “qoruma” daxildir — dərmanlar birbaşa onurğa mayesinə yeridilir. Buna mərkəzi sinir sisteminin (MSS) profilaktikası deyilir.

ALL-in müalicəsi uzun, amma mərhələlidir: əvvəlcə intensiv induksiya (remissiyaya nail olmaq), sonra konsolidasiya (gizli hüceyrələri məhv etmək) və nəhayət təxminən 2 il davam edən, çox vaxt evdə həb şəklində aparılan baxım müalicəsi. Uzun baxım dövrü residivin qarşısını almağa kömək edir.

Uşaqlarda ALL müasir tibbin ən böyük uğur hekayələrindən biridir: onların təxminən 90%-i ən azı 5 il yaşayır və əksəriyyəti uzunmüddətli remissiyada qalır. Böyüklərdə nəticələr daha çətindir, amma hədəfli dərmanlar, immunoterapiya və CAR-T hüceyrə terapiyası son illərdə vəziyyəti xeyli yaxşılaşdırıb.

03Elmi izah

Diaqnoz ilik və ya qanda limfoblastların aşkarlanması və immunofenotipləmə (flow sitometriya) ilə qoyulur. NCI məlumatına görə, sələf B-hüceyrəli ALL hüceyrələri adətən CD10, CD19, CD34 və nüvədaxili TdT, sələf T-hüceyrəli ALL hüceyrələri isə CD2, CD3, CD7, CD34 və TdT daşıyır. ÜST-2022 B-limfoblast leykozu/limfomanı genetik alt növlərə bölür (məs., BCR::ABL1, KMT2A yenidənqurmaları, ETV6::RUNX1, hiperdiploidiya, hipodiploidiya, BCR::ABL1-ə bənzər); T-ALL ayrıca qrupdur. Yetkin B-hüceyrəli Burkitt leykozu ALL kimi deyil, Burkitt limfoması kimi müalicə olunur.

Filadelfiya xromosomu — t(9;22), BCR::ABL1 — böyüklərdə ALL-in təxminən 20–30%-ində rast gəlinir və yaşla daha tez-tez olur; uşaqlarda isə nadirdir. Ph-müsbət ALL-də kimyaterapiyaya və ya immunoterapiyaya tirozin kinaz inhibitorları (məs., imatinib, dasatinib, nilotinib) əlavə olunur. BCR::ABL1-ə bənzər (Ph-like) ALL Ph-müsbət ALL-ə oxşar gen ifadə profilinə malikdir, amma BCR::ABL1 daşımır; tez-tez digər kinaz dəyişiklikləri ilə əlaqəlidir və əlverişsiz sayılır. Uşaqlarda yüksək hiperdiploidiya (51–65 xromosom) və ETV6::RUNX1 əlverişli, KMT2A yenidənqurmaları və hipodiploidiya əlverişsiz tapıntılardır.

Müalicə mərhələləri: induksiya (adətən kortikosteroid, vinkristin, asparaginaza və/və ya antrasiklin), konsolidasiya/intensifikasiya və baxım (adətən merkaptopurin gündəlik və metotreksat həftəlik, dövri vinkristin/steroidlə). MSS profilaktikası intratekal kimyaterapiya (məs., metotreksat), yüksək dozalı sistem kimyaterapiyası və nadir hallarda şüa terapiyası ilə aparılır. Uşaqlarda risk qrupu yaş, leykosit sayı, B/T xətti, genetika, MSS-in cəlb olunması və erkən müalicə cavabı (MRD) əsasında müəyyən edilir. Yeniyetmə və gənc böyüklərdə “pediatrik tipli” protokollar daha yaxşı nəticələr göstərib.

B-ALL-də immunoterapiya xüsusi yer tutur: blinatumomab (T hüceyrələrini CD19-lu leykoz hüceyrələrinə “bağlayan” bispesifik antikor), inotuzumab ozogamisin (CD22-yə yönəlmiş antikor-dərman birləşməsi) və CD19-a yönəlmiş CAR-T hüceyrə terapiyası (tisagenlesleysel, breksukabtagen avtoleysel). NCI həmçinin KMT2A yenidənqurmalı kəskin leykozda menin inhibitoru revumenibi hədəfli müalicələr sırasında göstərir. MRD ALL-də ən güclü proqnostik göstəricilərdən biridir və müalicənin intensivləşdirilməsi və ya transplantasiya qərarlarına təsir edir. ABŞ-da ALL üçün ümumi 5 illik nisbi sağqalma 73,2%-dir (SEER, 2016–2022), lakin uşaqlarda xeyli yüksək, yaşlılarda isə aşağıdır.

04Bədəndə nə baş verir?

B-hüceyrəli və T-hüceyrəli ALL

Flow sitometriya blastların səthindəki markerlərə baxaraq onların B və ya T xəttindən olduğunu göstərir. B-ALL daha çox rast gəlinir. T-ALL yeniyetmə və gənc kişilərdə nisbətən tez-tez olur və döş qəfəsində timus şişi yarada bilər — bu, tənəffüs yollarını sıxarsa, təcili vəziyyətdir.

Genetika müalicəni formalaşdırır

Sitogenetika, FISH və molekulyar testlər Filadelfiya xromosomu, KMT2A yenidənqurmaları, hiperdiploidiya və digər dəyişiklikləri axtarır. Məsələn, Ph-müsbət ALL-də müalicəyə hədəfli tabletlər əlavə olunur. Bu nəticələr risk qrupunu və müalicənin intensivliyini müəyyən edir.

Uzun, amma mərhələli yol

İnduksiya adətən bir neçə həftə, konsolidasiya bir neçə ay çəkir; baxım isə təxminən 2 il davam edir və çox vaxt evdə, müntəzəm yoxlamalarla aparılır. Hər mərhələdə beyin və onurğa beynini qorumaq üçün onurğa mayesinə dərman yeridilir.

İmmunoterapiya və MRD

Blinatumomab, inotuzumab və CAR-T hüceyrə terapiyası xüsusilə residiv və ya müalicəyə davamlı B-ALL-də böyük irəliləyişdir və bəzi protokollarda daha erkən mərhələlərdə də istifadə olunur. MRD testləri görünməyən qalıq xəstəliyi ölçür və müalicə planını dəqiqləşdirir.

07Əsas terminlər

ALL

Kəskin limfoblast leykoz — limfoblastların sürətlə çoxaldığı leykoz.

Limfoblast

Limfoid xəttin yetişməmiş hüceyrəsi.

B-ALL / T-ALL

Blastların B və ya T limfosit xəttindən olmasına görə ALL növləri.

Filadelfiya xromosomu

t(9;22) nəticəsində yaranan, BCR::ABL1 daşıyan qısalmış 22-ci xromosom.

İntratekal

Dərmanın onurğa beyni ətrafındakı mayeyə yeridilməsi.

MSS profilaktikası

Beyin və onurğa beynini leykozdan qorumaq üçün müalicə.

Baxım müalicəsi

Residivin qarşısını almaq üçün uzunmüddətli, daha yüngül müalicə.

Blinatumomab

T hüceyrələrini CD19 daşıyan leykoz hüceyrələrinə yönəldən bispesifik antikor.

CAR-T

Xəstənin öz T hüceyrələrinin laboratoriyada dəyişdirilərək leykoza qarşı yönəldilməsi.

MRD

Ölçülə bilən qalıq xəstəlik — remissiyada qalan çox az sayda leykoz hüceyrəsi.

08Əsas fikirlər

• ALL limfoid blastların ilikdə sürətlə çoxaldığı kəskin leykozdur.
• Uşaqlarda ən çox rast gəlinən xərçəngdir, amma böyüklərdə də olur.
• İki əsas növ var: B-ALL (daha çox) və T-ALL.
• Genetik tapıntılar (məs., Filadelfiya xromosomu) müalicəni müəyyən edir.
• Müalicə induksiya, konsolidasiya və təxminən 2 illik baxımdan ibarətdir.
• Beyin və onurğa beyninin qorunması müalicənin vacib hissəsidir.
• Uşaqların təxminən 90%-i ən azı 5 il yaşayır; böyüklər üçün yeni immunoterapiyalar var.
• MRD müalicəyə cavabın ən vacib göstəricilərindən biridir.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   ALL-im B-hüceyrəli, yoxsa T-hüceyrəlidir?

2. 2

   Filadelfiya xromosomu yoxlanılıbmı və nəticə nədir?

3. 3

   Beyin və onurğa beynini qorumaq üçün hansı müalicə planlaşdırılır?

4. 4

   Müalicənin bütün mərhələləri nə qədər çəkəcək?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• Leykozu anlaMieloid və limfoid: iki qan ailəsi
• Leykozu anlaUşaqlarda və yeniyetmələrdə leykoz
• Leykozu anlaBiomarkerlər: CD markerləri, genetik markerlər və MRD
• Leykozu anlaXroniki mieloid leykoz (CML)
• Müalicə və müalicə prosesiİmmunoterapiya və CAR-T

12Mənbələr

1. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
2. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
3. National Cancer Institute (NCI). Childhood Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
4. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
5. American Cancer Society. Key Statistics for Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
6. American Cancer Society. How Is Acute Lymphocytic Leukemia Classified?
7. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
8. American Cancer Society. Typical Treatment of Acute Lymphocytic Leukemia
9. NHS. Acute lymphoblastic leukaemia — Symptoms
10. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: Philadelphia chromosome
11. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Lymphoid Neoplasms
12. National Cancer Institute (NCI). CAR T Cells: Engineering Patients’ Immune Cells to Treat Their Cancers