← Geri
Diaqnostika və müayinələr

USM, KT, MRT, PET

Dörd qısaltma — dörd fərqli üsul. Biri səs dalğaları, biri rentgen şüaları, biri maqnit, biri isə az miqdarda radioaktiv şəkər istifadə edir. Bu mövzuda hər müayinənin necə işlədiyini, nə hiss edəcəyinizi, necə hazırlaşmağı və nəyə diqqət etməyi sakit dillə izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~4 dəq
Tünd göy fonda dörd şəffaf, parlaq simvol yan-yana: səs dalğaları yayan USM zondu, halqa formalı KT, tunel formalı MRT və parlayan nöqtələrlə dolu PET halqası; hər biri fərqli rəngdə işıq saçır.
Şəkil 1.Konsepsiya: dörd üsul — dörd fərqli işıq.

01Qısa cavab

USM (ultrasəs müayinəsi) yüksək tezlikli səs dalğaları ilə orqanların görüntüsünü yaradır; radiasiya yoxdur, ağrısızdır, 15–30 dəqiqə çəkir və dalaq, qaraciyər, böyrəklər, limfa düyünləri, damarlar və ürək (exokardioqrafiya) üçün istifadə olunur. KT (kompüter tomoqrafiyası) rentgen şüaları ilə bədənin nazik kəsiklərini çəkir; çox sürətlidir (bir neçə dəqiqə), ağciyərləri və sümükləri çox yaxşı göstərir, amma radiasiya dozası rentgendən yüksəkdir və bəzən yodlu kontrast maddə verilir. MRT (maqnit-rezonans tomoqrafiya) güclü maqnit və radiodalğalarla işləyir; radiasiya yoxdur, beyni, onurğa beynini və yumşaq toxumaları ən yaxşı göstərir, amma 20–60 dəqiqə çəkir, səs-küylüdür və metal cihazlarla uyğun olmaya bilər. PET (pozitron emissiya tomoqrafiyası) adətən KT ilə birlikdə aparılır: venaya az miqdarda radioaktiv şəkər (FDG) yeridilir və hüceyrələrin aktivliyi görünür; leykozda yalnız seçilmiş hallarda, məsələn, CLL-də transformasiya şübhəsində istifadə olunur. Hansı müayinənin seçilməsi suala, təhlükəsizliyə və vəziyyətinizə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.

02Sadə izah

USM — dəniz altındakı exolot kimi işləyir: cihaz səs göndərir və qayıdan əks-sədadan şəkil qurur. Dəriyə gel sürtülür, ağrısız və radiasiyasızdır.

KT — böyük halqanın içindən keçən stoldur. Rentgen şüaları bədəni nazik “dilimlərlə” çəkir, kompüter onları birləşdirir. Bir neçə dəqiqə çəkir.

MRT — uzun “tunel” formalı güclü maqnitdir. Radiasiya yoxdur, amma cihaz yüksək səs çıxarır; qulaqcıq verilir. Uzun müddət tərpənmədən uzanmaq lazımdır.

PET — bədənə az miqdarda “işarəli” şəkər yeridilir; daha aktiv hüceyrələr onu daha çox udur və şəkildə parlayır. Leykozda nadir hallarda lazım olur.

Hər üsulun güclü və zəif tərəfləri var. Həkim sualınıza ən uyğun və ən təhlükəsiz üsulu seçir.

03Elmi izah

USM. MedlinePlus-a görə ultrasəs yüksək tezlikli səs dalğalarından istifadə edir və ionlaşdırıcı radiasiya yoxdur. Doppler rejimi qan axınını göstərir — bu, kateter qoyulanda venanın seçilməsi və ya tromb şübhəsi zamanı faydalıdır. Exokardioqrafiya ürəyin pompalama gücünü (ejeksiya fraksiyası) ölçür və antrasiklinlər kimi bəzi dərmanlardan əvvəl və zamanı istifadə olunur.

KT. NCI-yə görə KT bir çox rentgen görüntüsünü kompüterlə birləşdirərək kəsiklər yaradır. O, ağciyərlərdə kiçik infeksiya ocaqlarını, sinusları, limfa düyünlərini yaxşı göstərir. Radiasiya dozası müayinə növündən asılıdır; həkimlər lazımsız təkrarlardan qaçmağa çalışır. Yodlu kontrast nadir hallarda allergiya və böyrək funksiyasına təsir yarada bilər, buna görə əvvəlcə böyrək göstəriciləri yoxlanıla bilər.

MRT. NHS izah edir ki, MRT güclü maqnit sahəsi və radiodalğalardan istifadə edir. O, beyin, onurğa beyni, sümük iliyi və oynaqların yumşaq toxumalarını çox ətraflı göstərir. Bəzi kardiostimulyatorlar, koxlear implantlar və metal parçalar təhlükəli ola bilər; müasir “MRT ilə uyğun” cihazlar xüsusi rejimdə müayinəyə icazə verə bilər. Qadolinium kontrastı böyrək çatışmazlığında ehtiyatla istifadə olunur.

PET-KT. NHS-ə görə PET üçün az miqdarda radioaktiv izləyici, adətən FDG (qlükoza analoqu) yeridilir; aktiv hüceyrələr onu daha çox udur. İzləyici bir neçə saat ərzində parçalanır. Müayinədən əvvəl ac qalmaq və şəkərli diabetdə qan şəkərinə nəzarət vacibdir. Leykozda PET rutin deyil; CLL-də daha aqressiv limfomaya keçid şübhəsində və bəzi digər xüsusi hallarda istifadə olunur.

04Bədəndə nə baş verir?

USM: necə keçir?

Kuşetkada uzanırsınız, dəriyə soyuq gel sürtülür və həkim kiçik zondu dəri üzərində hərəkət etdirir. Qarın USM-dən əvvəl bəzən bir neçə saat ac qalmaq, sidik kisəsi üçün isə su içmək lazım olur. Ağrısızdır; dalaq böyüyübsə, basma yüngül narahatlıq yarada bilər.

KT: necə keçir?

Halqa formalı cihazın içindən hərəkət edən stol üzərində uzanırsınız. Bəzən nəfəsinizi qısa müddət saxlamağı xahiş edirlər. Kontrast venaya yeridiləndə bir anlıq istilik hissi və ağızda metal dadı ola bilər — bu, adətən tez keçir.

Tünd göy fonda şəffaf halqa formalı skaner; onun içindən keçən şəffaf insan siluetinin üstündə nazik işıq kəsikləri bir-birinin ardınca düzülüb; üz yoxdur.
Şəkil 2.KT bədəni nazik kəsiklərlə çəkir.

MRT: necə keçir?

Tunelin içində 20–60 dəqiqə tərpənmədən uzanırsınız. Cihaz döyülmə və uğultu səsləri çıxarır; qulaqcıq və ya qulaq tıxacı verilir. Qapalı yerdən qorxursunuzsa, əvvəlcədən deyin — sakitləşdirici və ya açıq tipli cihaz mümkün ola bilər. Bütün metal əşyalar çıxarılır.

Tünd göy fonda yumşaq işıqlı uzun şəffaf tunel; onun ətrafında zərif maqnit sahəsi xətləri dalğalanır, içəridə boş, rahat uzanma yeri; insan yoxdur.
Şəkil 3.MRT: sakit maqnit tuneli.

PET-KT: necə keçir?

Bir neçə saat ac gəlirsiniz. Venaya izləyici yeridilir, sonra təxminən bir saat sakit oturur və ya uzanırsınız ki, o bədənə yayılsın. Sonra cihazda 20–40 dəqiqə uzanırsınız. Müayinədən sonra bol su içmək və həmin gün kiçik uşaqlarla və hamilələrlə yaxın təmasdan qısa müddət çəkinmək məsləhət görülə bilər.

Uşaqlar və sedasiya

Kiçik uşaqların uzun müddət tərpənmədən qalması çətindir. MRT və bəzən KT üçün yüngül sedasiya və ya ümumi anesteziya istifadə oluna bilər. Uşaq tibb bacıları və oyun mütəxəssisləri uşağı əvvəlcədən hazırlamağa kömək edə bilər.

05Dörd üsul — dörd fiziki prinsip

Səs, rentgen, maqnit və işarəli şəkər.

USM — Səs dalğaları; radiasiya yoxdur.1USMSəs dalğaları; radiasiya yoxdur.
KT — Rentgen dilimləri; sürətli.2KTRentgen dilimləri; sürətli.
MRT — Maqnit və radiodalğalar; detallı.3MRTMaqnit və radiodalğalar; detallı.
PET — İşarəli şəkər aktiv hüceyrələri göstərir.4PETİşarəli şəkər aktiv hüceyrələri göstərir.
Doğru seçimSuala uyğun üsul.
TəhlükəsizlikRadiasiya və kontrast nəzarətdə.
Sakit hazırlıqNə gözləyəcəyinizi bilirsiniz.

06Dörd müayinənin müqayisəsi

MüayinəNecə işləyirMüddətRadiasiyaƏn yaxşı göstərir
USMSəs dalğaları15–30 dəqYoxdurDalaq, qaraciyər, damarlar, ürək
KTRentgen şüalarıBir neçə dəqiqəVarAğciyərlər, sinuslar, sümüklər, limfa düyünləri
MRTMaqnit və radiodalğalar20–60 dəqYoxdurBeyin, onurğa beyni, yumşaq toxumalar
PET-KTRadioaktiv izləyici + KTHazırlıqla 2–3 saatVarHüceyrələrin aktivliyi (seçilmiş hallarda)

* Müddətlər və hazırlıq qaydaları klinikadan asılıdır. Öz təlimatınızı müayinə yerindən alın.

07Əsas terminlər

USM
Ultrasəs müayinəsi — səs dalğaları ilə görüntü.
Doppler
USM-in qan axınını göstərən rejimi.
KT
Kompüter tomoqrafiyası — rentgen şüaları ilə kəsiklər.
MRT
Maqnit-rezonans tomoqrafiya — maqnit və radiodalğalarla görüntü.
PET
Pozitron emissiya tomoqrafiyası — izləyici ilə hüceyrə aktivliyinin görüntüsü.
FDG
PET-də istifadə olunan radioaktiv qlükoza analoqu.
Kontrast maddə
Damar və orqanları daha aydın göstərən maye (yod və ya qadolinium əsaslı).
Sedasiya
Dərmanla yaradılan yüngül yuxululuq və sakitlik.

08Əsas fikirlər

  • USM və MRT radiasiyasızdır.
  • KT sürətlidir, ağciyərləri çox yaxşı göstərir, amma radiasiya var.
  • MRT-dən əvvəl bütün metal cihaz və implantlar barədə deyin.
  • PET leykozda yalnız seçilmiş hallarda istifadə olunur.
  • Kontrastdan əvvəl allergiya və böyrək problemlərini bildirin.
  • Hazırlıq qaydalarını klinikadan dəqiqləşdirin.
  • Qapalı yer qorxusu olarsa, əvvəlcədən deyin.

09Tez-tez verilən suallar

Mərkəzi kateterim (PICC və ya port) var. MRT etmək olarmı?

Əksər müasir kateter və portlar MRT ilə uyğundur, amma bunu cihazın sənədinə görə komanda yoxlamalıdır. Kateterin və ya portun növünü göstərən kartınız varsa, onu götürün.

KT-dən sonra radioaktiv oluramı?

Xeyr. KT-də rentgen şüaları yalnız müayinə zamanı istifadə olunur, bədəndə heç nə qalmır. PET-dən sonra isə izləyici bir neçə saat ərzində tədricən parçalanır və xaric olur.

Trombositlərim aşağıdır. Kontrast yeridilməsi təhlükəlidirmi?

Kontrast adi venadaxili iynə və ya mövcud kateter vasitəsilə verilir. Aşağı trombositlərdə iynə yerini bir az daha uzun basmaq lazım ola bilər. Biopsiya kimi prosedurlar isə ayrıca planlaşdırılır.

Hamiləlik varsa nə etməli?

Hamiləlik ehtimalı varsa, mütləq deyin. Bu halda radiasiyasız üsullara (USM, bəzən kontrastsız MRT) üstünlük verilə bilər.

Nəticəni kim izah edəcək?

Şəkilləri radioloq oxuyur və hesabat yazır, amma onu müalicənizlə əlaqələndirən hematoloqdur. Nəticəni öz həkiminizlə müzakirə edin.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Mərkəzi kateterim (PICC və ya port) var. MRT etmək olarmı?

  2. KT-dən sonra radioaktiv oluramı?

  3. Trombositlərim aşağıdır. Kontrast yeridilməsi təhlükəlidirmi?

  4. Hamiləlik varsa nə etməli?

  5. Nəticəni kim izah edəcək?

Suallarım

12Mənbələr

  1. American Cancer Society. Imaging (Radiology) Tests for Cancer
  2. National Cancer Institute (NCI). Computed Tomography (CT) Scans and Cancer
  3. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). CT Scans
  4. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). MRI Scans
  5. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Ultrasound
  6. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Nuclear Scans
  7. NHS. CT scan
  8. NHS. MRI scan
  9. NHS. Ultrasound scan
  10. NHS. PET scan
  11. RadiologyInfo.org (RSNA and ACR). Radiation Dose in X-Ray and CT Exams
  12. American Cancer Society. Tests for CLL
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →