Göbələk infeksiyaları
Göbələklər hər yerdədir: dərimizdə və ağzımızda, torpaqda, çürüyən bitkilərdə və havada. Sağlam insana adətən zərər verməyən bu mikroblar uzun və dərin neytropeniya, transplantasiya və ya uzunmüddətli steroid müalicəsi zamanı ciddi infeksiyalara səbəb ola bilər. Bu mövzuda əsas göbələk infeksiyalarını, onların əlamətlərini, diaqnozunu, qarşısının alınmasını və müalicəsini izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Göbələklər bakteriyalardan böyük, bitki və heyvanlardan fərqli ayrıca canlılar qrupudur. Bəziləri — maya göbələkləri — tək hüceyrə şəklində yaşayır; digərləri — kif göbələkləri — uzun saplar əmələ gətirir və havaya mikroskopik sporlar buraxır.
Biz hər gün kif sporlarını nəfəslə alırıq, amma sağlam insanda ağciyərdəki immun hüceyrələr — xüsusilə neytrofillər və makrofaqlar — onları dərhal məhv edir. Neytrofillər uzun müddət çox az olduqda isə sporlar ağciyərdə cücərib toxumaya yayıla bilər.
Candida maya göbələyi ağızda, bağırsaqda və dəridə zərərsiz yaşayır. Antibiotiklər, steroidlər və kimyaterapiya bu tarazlığı pozanda o, ağızda ağ ərp, qida borusunda ağrılı udma və ya kateter vasitəsilə qan infeksiyası törədə bilər.
Göbələk infeksiyaları çox vaxt yavaş və “səssiz” başlayır. Ən tipik siqnal antibiotik müalicəsinə baxmayaraq bir neçə gün davam edən qızdırmadır. Öskürək, döş qəfəsində ağrı, qanlı bəlğəm, burun tutulması və ya burundan qanaxma da diqqət tələb edir.
Yaxşı xəbər budur ki, indi göbələk infeksiyalarının qarşısını alan və onları müalicə edən effektiv dərmanlar var. Yüksək riskli dövrlərdə profilaktik antifungal dərman, tikinti tozundan və torpaqdan uzaq durmaq riski xeyli azaldır.
03Elmi izah
Kimlər daha çox risk altındadır? CDC-yə görə xərçəng, kök hüceyrə transplantasiyası, kortikosteroidlər, uzun xəstəxana qalışı və yüksək dozalı antibiotiklər göbələk infeksiyalarının riskini artırır. Leykozda ən yüksək risk kəskin miyeloid leykozun induksiya kimyaterapiyası zamanı, allogen transplantasiyadan sonra və transplantat əleyhinə xəstəlik (GVHD) səbəbindən steroid alan xəstələrdədir. ÜST 2022-ci ildə ilk “göbələk prioritet patogenləri siyahısını” dərc edib və Aspergillus fumigatus ilə Candida albicans kritik qrupa daxil edilib.
Diaqnoz. Kif infeksiyasından şübhələnildikdə ağciyərlərin kompüter tomoqrafiyası aparılır; qanda və ya bronxoskopiya zamanı alınan yuyuntuda Aspergillus antigeni (qalaktomannan) və beta-D-qlükan ölçülə bilər. Beynəlxalq EORTC/MSGERC təriflərinə görə invaziv göbələk xəstəliyi sübut olunmuş (toxumada və ya steril nümunədə göbələk tapılıb), ehtimal olunan və mümkün kimi təsnif edilir. Bu təsnifat müalicə qərarlarını və tədqiqatları vahid dildə aparmağa kömək edir.
Profilaktika. ECIL tövsiyələrinə görə AML və ya MDS üçün remissiya induksiyası alan xəstələrdə kifə qarşı təsirli posakonazol profilaktikası tövsiyə olunur. 2007-ci il NEJM tədqiqatında posakonazol alanlarda sübut olunmuş və ya ehtimal olunan göbələk infeksiyası 2%, flukonazol və ya itrakonazol alanlarda 8% olub; invaziv aspergillyoz 1% və 7% olub, ümumi yaşama da posakonazol qrupunda daha uzun olub. Pneumocystis üçün ECIL-5 tövsiyələri əsasən ALL, allogen transplantasiya, alemtuzumab, fludarabin tərkibli rejimlər və 4 həftədən uzun steroid müalicəsi zamanı trimetoprim/sulfametoksazol profilaktikasını tövsiyə edir.
Müalicə. IDSA tövsiyələrinə görə invaziv aspergillyozun ilkin müalicəsi üçün əsasən vorikonazol, alternativ olaraq digər azollar və ya amfoterisin B istifadə olunur. Candida qan infeksiyasında (kandidemiya) ilkin müalicə adətən exinokandin qrupundan dərmanla aparılır və mərkəzi venoz kateterin çıxarılması nəzərdən keçirilir. Mukormikoz nadir, lakin ağır infeksiyadır; amfoterisin B və çox vaxt cərrahi təmizləmə tələb edir. Azol dərmanları bir çox dərmanla, o cümlədən venetoklaks və vinkristin kimi bəzi leykoz dərmanları ilə qarşılıqlı təsirə girir, ona görə dozalar diqqətlə uyğunlaşdırılır.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Antibiotik qəbul etməyinizə baxmayaraq qızdırma davam edirsə, öskürək, təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı, qanlı bəlğəm yaranıbsa, üzdə və ya burunda ağrı, şişkinlik, qara qabıq, burundan qanaxma, görmə dəyişikliyi və ya güclü baş ağrısı varsa, dərhal komandanıza zəng edin. Udmaq ağrılı olduqda və ya ağızda ağ ərp yarandıqda da xəbər verin.
Maya göbələkləri: Candida
Candida ağızda ağ, silinə bilən ərp, dil və yanaqlarda yanma, qida borusunda ağrılı udma, dəri qırışlarında qızartı yarada bilər. Ağır hallarda kateter vasitəsilə qana keçir. Ağız gigiyenası, protezlərin təmizliyi və həkimin təyin etdiyi ağız yaxalamaları kömək edir. Ağızda ağ ərp görsəniz, özbaşına müalicə etməyin — komandanıza göstərin.
Kif göbələkləri: Aspergillus və başqaları
Aspergillus sporları torpaqda, çürüyən yarpaqlarda, kompostda və tikinti tozunda çoxdur. Onlar əsasən ağciyərlərə və burun ciblərinə təsir edir. CDC-yə görə aspergillyoz insandan insana keçmir. Mukormisetlər daha nadirdir, lakin burun cibləri və ağciyərlərdə ağır infeksiya yarada bilər. Tikinti və təmir işlərindən, bağçılıqdan və kompostdan uzaq durmaq vacibdir.
Pneumocystis pnevmoniyası
Pneumocystis jirovecii göbələyi əsasən uzun müddət steroid alan, ALL müalicəsi keçən və ya transplantasiya olunmuş insanlarda ağciyər infeksiyası törədir. Əlamətlər — quru öskürək, artan təngnəfəslik, qızdırma — bir neçə gün və ya həftə ərzində yarana bilər. Profilaktika üçün adətən trimetoprim/sulfametoksazol təyin edilir; onu cədvələ uyğun qəbul etmək vacibdir.
Diaqnoz və müalicə
Qızdırma antibiotiklərə baxmayaraq bir neçə gün davam etdikdə həkimlər çox vaxt ağciyər tomoqrafiyası, qanda göbələk antigenləri və lazım olduqda bronxoskopiya ilə göbələk axtarır. Müalicə həftələrlə, bəzən aylarla davam edə bilər. Antifungal dərmanlar başqa dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bildiyi üçün qəbul etdiyiniz bütün dərman və əlavələri komandanıza deyin.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
Mənim göbələk infeksiyası riskim nə qədər yüksəkdir? Mənə profilaktik antifungal dərman və ya Pneumocystis profilaktikası lazımdırmı? Bu dərmanlar digər dərmanlarımla necə uyğunlaşır? Evdə və xəstəxanada hansı mühitlərdən çəkinməliyəm? Tomoqrafiyada tapılan dəyişiklik nə deməkdir? Müalicə nə qədər davam edəcək?
05Kif infeksiyası necə inkişaf edir?
Uzun və dərin neytropeniya zamanı Aspergillus kimi kif göbələkləri ilə sadələşdirilmiş yol.
06Əsas göbələk infeksiyaları (sadələşdirilmiş)
| Göbələk | Harada və necə özünü göstərə bilər? | Ümumi yanaşma |
|---|---|---|
| Candida (ağız, qida borusu) | Ağ ərp, yanma, ağrılı udma | Yerli və ya ağızdan antifungal dərman |
| Candida (qan) | Qızdırma, titrəmə; çox vaxt kateterlə əlaqəli | Venadaxili antifungal, kateterin çıxarılmasının nəzərdən keçirilməsi |
| Aspergillus | Davam edən qızdırma, öskürək, döş ağrısı, qanlı bəlğəm | Tomoqrafiya, antigen testləri, kifə qarşı azollar |
| Mukormisetlər | Burun cibləri, üz, ağciyər; ağrı, şişkinlik, qara qabıq | Amfoterisin B, çox vaxt cərrahiyyə |
| Pneumocystis | Quru öskürək, artan təngnəfəslik, qızdırma | Profilaktika və müalicə: trimetoprim/sulfametoksazol |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Dərman seçimi və müddəti xəstənin vəziyyətinə görə hematologiya və infeksiya mütəxəssisləri tərəfindən müəyyən edilir.
07Əsas terminlər
- Göbələk
- Maya və kif formaları olan mikroblar qrupu.
- Maya göbələyi
- Tək hüceyrəli göbələk; məsələn, Candida.
- Kif göbələyi
- Saplar əmələ gətirən və havaya spor buraxan göbələk; məsələn, Aspergillus.
- Spor
- Göbələyin havada yayılan mikroskopik “toxumu”.
- Kandidoz
- Candida göbələyinin törətdiyi infeksiya.
- İnvaziv aspergillyoz
- Aspergillusun ağciyərdən toxumalara və digər orqanlara yayıldığı ağır infeksiya.
- Mukormikoz
- Mukormisetlərin törətdiyi nadir, lakin ağır kif infeksiyası.
- PCP
- Pneumocystis jirovecii göbələyinin törətdiyi pnevmoniya.
- Qalaktomannan
- Aspergillus infeksiyasını axtarmaq üçün ölçülən göbələk antigeni.
- Antifungal dərman
- Göbələkləri məhv edən və ya çoxalmasını dayandıran dərman.
08Əsas fikirlər
- Göbələklər maya (Candida) və kif (Aspergillus) formalarına bölünür.
- Ən yüksək risk uzun dərin neytropeniya, transplantasiya və steroidlər zamanıdır.
- Antibiotiklərə baxmayaraq davam edən qızdırma göbələk infeksiyasının siqnalı ola bilər.
- Kif sporları torpaqda, kompostda və tikinti tozunda çoxdur.
- Diaqnoz üçün tomoqrafiya, antigen testləri və bronxoskopiya istifadə olunur.
- Yüksək riskli xəstələrə profilaktik antifungal dərmanlar verilir.
- Antifungal dərmanlar digər dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə bilər.
- Göbələk infeksiyalarının əksəriyyəti yoluxucu deyil.
09Tez-tez verilən suallar
Göbələk infeksiyası yoluxucudurmu?
Aspergillus və mukormikoz insandan insana keçmir. Candida infeksiyası da adətən insanın öz göbələyindən yaranır. Pneumocystis isə hava ilə insandan insana keçə bilər, buna görə risk qruplarında profilaktika vacibdir.
Profilaktik antifungal dərmanı nə qədər qəbul etməliyəm?
Adətən yüksək risk dövrü boyunca — məsələn, neytropeniya bərpa olunana qədər və ya transplantasiyadan sonra müəyyən müddət. Dəqiq müddəti həkiminiz təyin edir; dərmanı özbaşına dayandırmayın.
Evdə kif var. Bu, mənim üçün təhlükəlidirmi?
Görünən kif və rütubət zəif immunitetli insanlar üçün arzuolunmazdır. Kifin təmizlənməsini başqası etməlidir və siz həmin vaxt evdə olmamalısınız. Daha ətraflı məlumat əl gigiyenası və ev şəraiti mövzusundadır.
Tomoqrafiyada ağciyərdə “düyün” tapılıb. Bu, mütləq göbələkdirmi?
Xeyr. Belə dəyişikliklərin bakteriya, virus və ya başqa səbəbləri ola bilər. Həkimlər tomoqrafiyanı qan testləri, bəzən bronxoskopiya ilə birlikdə qiymətləndirir. Bəzi hallarda müalicə nəticələr tam aydın olmamış başlanır.
Göbələk infeksiyası leykoz müalicəsini gecikdirəcəkmi?
Bəzən növbəti kurs infeksiya nəzarət altına alınana qədər təxirə salına bilər. Bu qərar infeksiyanın ağırlığına və leykoz müalicəsinin təcililiyinə görə verilir və hər xəstə üçün fərdi olur.
Probiotik və ya “antifungal” bitki preparatları kömək edirmi?
Bunların göbələk infeksiyalarının qarşısını aldığını göstərən etibarlı sübut yoxdur, bəziləri isə dərmanlarla qarşılıqlı təsirə girə və ya özü infeksiya mənbəyi ola bilər. Hər hansı əlavəni yalnız komandanızla razılaşdıraraq qəbul edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Göbələk infeksiyası riskim yüksəkdirmi?
Göbələk əleyhinə profilaktika lazımdırmı?
Kompüter tomoqrafiyası və ya başqa müayinə lazım olacaqmı?
Evdə göbələk riskini azaltmaq üçün nə edə bilərəm?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Fungal Infections
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Aspergillosis
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Fungal Diseases
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Risk Factors for Fungal Diseases
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Aspergillosis Basics
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Candidiasis Basics
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Mucormycosis Basics
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Pneumocystis Pneumonia Basics
- World Health Organization (WHO), 2022. WHO fungal priority pathogens list to guide research, development and public health action
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2016. Practice Guidelines for the Diagnosis and Management of Aspergillosis: 2016 Update by the IDSA
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2016. Clinical Practice Guideline for the Management of Candidiasis: 2016 Update by the IDSA
- Journal of Antimicrobial Chemotherapy (ECIL), 2018. European guidelines for primary antifungal prophylaxis in adult haematology patients: summary of the updated recommendations from ECIL
- New England Journal of Medicine, 2007. Posaconazole vs. fluconazole or itraconazole prophylaxis in patients with neutropenia
- Journal of Antimicrobial Chemotherapy (ECIL-5), 2016. ECIL guidelines for preventing Pneumocystis jirovecii pneumonia in patients with haematological malignancies and stem cell transplant recipients
- Clinical Infectious Diseases (EORTC/MSGERC), 2020. Revision and Update of the Consensus Definitions of Invasive Fungal Disease From the EORTC and the MSGERC