İnfeksiya nədir?
Leykoz və onun müalicəsi zamanı “infeksiya” sözünü tez-tez eşidəcəksiniz. Bəs infeksiya əslində nədir, mikroblar bədənə haradan və necə daxil olur, həkimlər onu necə tapır və niyə zəif immunitet zamanı adi bir mikrob belə təhlükəli ola bilər? Bu mövzu bakterial, virus və göbələk infeksiyaları haqqında növbəti mövzular üçün əsas yaradır.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Bizi hər yerdə gözlə görünməyən canlılar — mikroblar əhatə edir. Onların əksəriyyəti zərərsizdir, bəziləri hətta faydalıdır: məsələn, bağırsaqdakı bakteriyalar qidanın həzminə kömək edir. Yalnız kiçik bir hissəsi xəstəlik törədə bilər.
İnfeksiya mikrobun bədənə daxil olub orada çoxalması və toxumalara zərər verməsidir. Mikrobun sadəcə dəridə və ya bağırsaqda yaşaması hələ infeksiya deyil — buna “kolonizasiya” deyilir. Problem mikrob müdafiə səddini keçib “olmamalı” olduğu yerə — qana, ağciyərə, sidik yollarına — çatdıqda başlayır.
İmmun sistem mikroba cavab verəndə biz infeksiyanın əlamətlərini hiss edirik: qızdırma, titrəmə, ağrı, qızartı, şişkinlik, öskürək, ishal. Bu əlamətləri əsasən ağ qan hüceyrələri yaradır. Onlar az olduqda bədən mikrobla mübarizə aparsa da, “həyəcan siqnalı” zəif çıxır.
Leykozda infeksiyaya səbəb olan mikrobların bir çoxu kənardan deyil, insanın öz bədənindən gəlir. Kimyaterapiya ağız və bağırsağın selikli qişasını zədələyəndə və ya kateter dəridə “qapı” açanda, adi bakteriya və göbələklər içəri keçə bilər.
Yaxşı xəbər budur ki, infeksiyaların çoxu vaxtında tapıldıqda müalicə olunur. Ona görə də əsas qayda sadədir: qızdırma və ya infeksiya əlamətləri yarandıqda gözləməyin, dərhal komandanıza zəng edin.
03Elmi izah
Kolonizasiya və infeksiya. Sağlam insanın dərisində, burnunda, ağzında və bağırsağında trilyonlarla mikrob — mikrobiota — yaşayır. Onlar adətən zərərsizdir və hətta zərərli mikrobların yerləşməsinə mane olur. İnfeksiya mikrob toxumalara daxil olub çoxaldıqda və orqanizmin cavabını oyatdıqda baş verir. Zəif immunitetli insanlarda sağlam insana zərər verməyən mikrobların törətdiyi infeksiyalar opportunist infeksiyalar adlanır.
Əlamətlər necə yaranır? Mikrobu tanıyan immun hüceyrələr iltihab maddələri (sitokinlər) ifraz edir: onlar damarları genişləndirir, ağ hüceyrələri infeksiya yerinə çağırır və beyindəki temperatur mərkəzini “yuxarı köklənir”. Qızartı, şişkinlik və irin əsasən neytrofillərin işinin nəticəsidir. IDSA tövsiyələrində qeyd olunur ki, neytropeniya zamanı iltihab əlamətləri minimal ola bilər və qızdırma çox vaxt infeksiyanın yeganə erkən əlamətidir.
İnfeksiya necə axtarılır? Qızdırma zamanı adətən ən azı iki dəst qan əkilməsi götürülür (kateter varsa, onun içindən və periferik venadan), lazım olduqda sidik, bəlğəm, nəcis və yaxmalar yoxlanılır. Əkilmənin nəticəsi və mikrobun dərmanlara həssaslığı adətən 1–3 gün çəkir. Viruslar çox vaxt burun-udlaq yaxmasından PCR üsulu ilə, bəzi göbələklər isə qanda antigen testləri və kompüter tomoqrafiyası ilə axtarılır. Bir çox qızdırma epizodunda konkret mikrob tapılmır — bu, infeksiyanın olmadığı demək deyil.
Riskin növləri. ASCO/IDSA tövsiyələri riski immun zəifliyin növü və müddəti ilə qiymətləndirir: neytrofillərin 0,1×10⁹/L-dən aşağı səviyyədə 7 gündən çox qalması yüksək risk sayılır və bu halda profilaktik antibiotik və antifungal dərmanlar tövsiyə edilir. T-limfositlərin zəifləməsi (məsələn, uzunmüddətli steroidlər, transplantasiya) virus və Pneumocystis infeksiyalarına, antitellərin azalması isə təkrarlanan bakterial infeksiyalara meyli artırır. ÜST-ün məlumatına görə, 2023-cü ildə laboratoriyada təsdiqlənmiş bakterial infeksiyaların təxminən altıda biri antibiotiklərə davamlı olub; buna görə antibiotiklərin düzgün istifadəsi hamı üçün vacibdir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Müalicə dövründə temperatur 38 °C və ya daha yüksək olduqda (komandanız başqa hədd deyibsə, ona əməl edin), titrəmə, qəfil halsızlıq, çaşqınlıq, təngnəfəslik, sidik ifrazında yanma, ishal, ağızda yaralar və ya kateter yerində qızartı yarandıqda dərhal hematologiya komandanızın 24 saatlıq nömrəsinə zəng edin və ya təcili yardım çağırın. Ölçmədən əvvəl qızdırma salan dərman qəbul etməyin — bu, əlamətləri gizlədə bilər.
Mikroblar haradan gəlir?
Bir hissəsi ətrafdan gəlir: xəstə insanların öskürəyi, çirkli əllər, düzgün hazırlanmamış qida, torpaq və tikinti tozu. Lakin leykozlu insanlarda bir çox infeksiyanın mənbəyi öz bədənindəki mikroblardır — dəri, ağız və bağırsaq bakteriyaları, eləcə də Candida göbələyi. Ona görə də infeksiyaya yoluxmaq üçün mütləq kiminləsə təmasda olmaq lazım deyil.
Mikroblar içəri necə keçir?
Bədənin əsas səddləri dəri və selikli qişalardır. Kimyaterapiya ağızda və bağırsaqda yaralar (mukozit) yarada bilər, kateter və iynə yerləri dəridə “qapı” açır, öskürək refleksinin zəifləməsi ağciyərləri həssaslaşdırır. Ağız gigiyenası, kateterə qulluq və dəri zədələrinin vaxtında təmizlənməsi bu “qapıları” bağlamağa kömək edir.
İnfeksiyanı necə tapırlar?
Həkim sizi müayinə edir, qan analizləri götürür və mikrobun özünü tapmaq üçün qan, sidik və digər nümunələri laboratoriyada əkir. Bəzən ağciyər rentgeni və ya kompüter tomoqrafiyası lazım olur. Bu nəticələri gözləmək təhlükəli ola bilər, ona görə antibiotik çox vaxt nümunələr götürülən kimi başlanır və sonra nəticələrə görə dəqiqləşdirilir.
İnfeksiya yoluxucudurmu?
Bəzi infeksiyalar (qrip, COVID-19, suçiçəyi) insandan insana keçir, bəziləri isə — məsələn, öz bağırsaq bakteriyalarının törətdiyi qan infeksiyası və ya Aspergillus göbələyi — yoluxucu deyil. Leykozun özü də yoluxucu deyil. Yaxınlarınızın əl gigiyenası, peyvəndləri və xəstə olanda məsafə saxlaması sizi qoruyur.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
Hazırda infeksiya riskim nə qədər yüksəkdir və nə vaxt ən yüksək olacaq? Hansı əlamətlərdə dərhal zəng etməliyəm və hansı nömrəyə? Mənə profilaktik dərmanlar lazımdırmı? Kateterimə necə qulluq etməliyəm? Ailə üzvlərim hansı ehtiyat tədbirlərinə əməl etməlidir? İnfeksiya tapılarsa, müalicə evdə, yoxsa xəstəxanada aparılacaq?
05İnfeksiya necə inkişaf edir?
Sadələşdirilmiş şəkildə: mikrobdan əlamətlərə qədər.
06Mikrobların əsas növləri (sadələşdirilmiş)
| Növ | Nümunələr | Necə müalicə olunur? |
|---|---|---|
| Bakteriyalar | Stafilokoklar, streptokoklar, bağırsaq çöpü (E. coli), Pseudomonas | Antibiotiklər |
| Viruslar | Qrip, COVID-19, RSV, herpes virusları, CMV | Bəziləri üçün antivirus dərmanlar; peyvəndlər qoruyur |
| Göbələklər: maya | Candida (ağızda ağ ərp, qan infeksiyası) | Antifungal dərmanlar |
| Göbələklər: kif | Aspergillus, mukormisetlər | Antifungal dərmanlar, bəzən cərrahiyyə |
| Pneumocystis | Ağciyər infeksiyası (PCP) | Xüsusi antibiotik kombinasiyası; profilaktika mümkündür |
| Parazitlər | Toksoplazma və başqaları (nadir) | Antiparazitar dərmanlar |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Hansı mikrobdan şübhələnildiyini və hansı müalicənin lazım olduğunu hematologiya komandanız müəyyən edir.
07Əsas terminlər
- İnfeksiya
- Mikrobun bədənə daxil olub çoxalması və zərər verməsi.
- Mikrob
- Gözlə görünməyən canlı: bakteriya, virus, göbələk və ya parazit.
- Patogen
- Xəstəlik törədə bilən mikrob.
- Kolonizasiya
- Mikrobun bədənin səthində xəstəlik törətmədən yaşaması.
- Mikrobiota
- Dəridə, ağızda və bağırsaqda yaşayan normal mikroblar toplusu.
- Opportunist infeksiya
- Adətən yalnız zəif immunitetli insanlarda xəstəlik törədən mikrobun infeksiyası.
- İltihab
- Bədənin zədəyə və ya mikroba cavabı: qızartı, şişkinlik, ağrı, istilik.
- Əkilmə (kultura)
- Mikrobu tapmaq üçün nümunənin laboratoriyada xüsusi mühitdə yetişdirilməsi.
- Empirik müalicə
- Mikrob dəqiq məlum olmadan, ən ehtimal olunan səbəblərə qarşı başlanan müalicə.
- Antimikrob davamlılıq
- Mikrobların dərmanlara cavab verməməsi.
08Əsas fikirlər
- İnfeksiya mikrobun bədənə daxil olub çoxalması və zərər verməsidir.
- Mikrobların çoxu zərərsizdir; zəif immunitetdə “öz” mikroblarımız da təhlükəli ola bilər.
- Leykozda infeksiya daha asan başlayır və sürətlə yayıla bilər.
- Neytropeniyada əlamətlər zəifdir; qızdırma çox vaxt yeganə siqnaldır.
- İnfeksiyanı əkilmə, PCR və görüntüləmə ilə axtarırlar.
- Müalicə çox vaxt nəticələri gözləmədən başlanır.
- Antibiotiklər viruslara təsir etmir.
- Qızdırmada dərhal komandanıza zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Hər qızdırma infeksiya deməkdirmi?
Xeyr. Qızdırmanı bəzi dərmanlar, qan köçürmələri və ya leykozun özü də yarada bilər. Lakin müalicə dövründə hər qızdırmaya, əksi sübut olunana qədər, infeksiya kimi yanaşılır, çünki gecikmə təhlükəli ola bilər.
Öz bədənimdəki mikroblardan necə infeksiya ola bilər?
Sağlam vaxtda dəri, selikli qişalar və ağ qan hüceyrələri bu mikrobları yerində saxlayır. Kimyaterapiya bu səddləri zəiflədəndə, normalda zərərsiz olan bakteriya və göbələklər qana və ya toxumalara keçə bilər. Bu, gigiyenanın pis olduğu demək deyil.
Niyə antibiotik nəticələr gəlməmiş başlanır?
Neytropeniya zamanı bakterial infeksiya bir neçə saat ərzində ağırlaşa bilər. Ona görə həkimlər əvvəlcə ən ehtimal olunan mikroblara qarşı geniş təsirli antibiotik başlayır, nəticələr gəldikdən sonra isə müalicəni dəqiqləşdirir.
Mikrob tapılmadı. Bu, infeksiya olmadığı deməkdirmi?
Mütləq yox. Bir çox qızdırma epizodunda mikrob tapılmır: o, az sayda ola bilər və ya antibiotik artıq təsir göstərmiş ola bilər. Müalicənin davam edib-etməyəcəyinə həkim ümumi vəziyyətə görə qərar verir.
Soyuqdəymədə antibiotik qəbul etmək faydalıdırmı?
Soyuqdəymə və qrip kimi virus infeksiyalarına antibiotik təsir etmir, lakin yan təsirlərə və davamlılığa səbəb ola bilər. Müalicə dövründə isə heç bir dərmanı özbaşına başlamayın — əvvəlcə komandanıza zəng edin.
Ailəm mənim infeksiyama yoluxa bilərmi?
Bu, mikrobdan asılıdır. Qrip, COVID-19 və bəzi bağırsaq infeksiyaları yoluxucudur, qan infeksiyalarının və göbələk infeksiyalarının çoxu isə yoluxucu deyil. Komandanız hansı ehtiyat tədbirlərinin lazım olduğunu deyəcək.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Məndə infeksiya riski hazırda nə qədər yüksəkdir?
İnfeksiyanın hansı əlamətlərində dərhal zəng etməliyəm?
Profilaktik dərmanlarımı nə vaxta qədər qəbul etməliyəm?
İnfeksiya müalicənin gecikməsinə səbəb olacaqmı?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Infections
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Germs and Hygiene
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bacterial Infections
- American Cancer Society. Infections in People with Cancer
- American Cancer Society. Why Are People with Cancer More Likely to Get Infections?
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Information for Patients Who Are Getting Chemotherapy
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts
- Cancer Research UK. Sepsis, infection, and cancer
- Blood Cancer UK. Blood cancer and infection
- World Health Organization (WHO). Antimicrobial resistance (fact sheet)
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2011. Clinical practice guideline for the use of antimicrobial agents in neutropenic patients with cancer: 2010 update by the Infectious Diseases Society of America