Sepsis nədir?

01Qısa cavab

02Sadə izah

Adətən immun sistem infeksiya ilə yerində mübarizə aparır: məsələn, sidik kisəsində və ya ağciyərin bir hissəsində. Sepsis zamanı bu mübarizə idarəolunmaz hala gəlir və bütün bədənə yayılır. Damarlar genişlənir və sızmağa başlayır, qan təzyiqi düşür, orqanlara kifayət qədər oksigen çatmır.

Hər hansı infeksiya sepsisə çevrilə bilər. CDC-yə görə sepsisə səbəb olan infeksiyalar ən çox bağırsaqda, ağciyərdə, dəridə və sidik yollarında başlayır. Əsas səbəb bakteriyalardır, lakin qrip kimi viruslar və göbələklər də sepsis törədə bilər.

Leykozda və kimyaterapiyadan sonra neytrofillər az olduqda infeksiya çox sürətlə yayıla bilər. Neytropeniya zamanı yaranan sepsisə neytropenik sepsis deyilir. Belə vaxtlarda əlamətlər zəif ola bilər, temperatur isə yüksək deyil, əksinə, aşağı da ola bilər.

Sepsisin əlamətləri: çaşqınlıq və ya dolaşıq danışıq, idarə olunmayan titrəmə, əzələ ağrısı, nəfəs almaqda çətinlik, solğun, boz, göyümtül və ya ləkəli dəri, çox yüksək və ya çox aşağı temperatur, bütün gün ərzində az sidik. Bütün əlamətlər birdən olmaya bilər.

Ən vacib məsələ vaxtdır. Sepsis erkən tanınıb tez müalicə olunduqda insanların əksəriyyəti sağalır. Ona görə də “nəsə çox pisdir” hissi yaranarsa, öz instinktinizə güvənin və dərhal kömək çağırın.

03Elmi izah

Tərif. 2016-cı ildə qəbul edilmiş Sepsis-3 beynəlxalq konsensusuna görə sepsis infeksiyaya qarşı nizamsız orqanizm cavabının səbəb olduğu, həyat üçün təhlükəli orqan disfunksiyasıdır. Orqan disfunksiyası SOFA şkalasında ən azı 2 bal artım kimi qiymətləndirilir. Septik şok sepsisin ağır formasıdır: kifayət qədər maye verilməsinə baxmayaraq orta arterial təzyiqi 65 mm c.s. səviyyəsində saxlamaq üçün damar daraldan dərmanlar lazım olur və laktat 2 mmol/L-dən yüksək qalır; bu halda xəstəxana ölümü 40%-dən yüksəkdir.

Nə qədər yayılıb? 2020-ci ildə Lancet jurnalında dərc olunmuş Qlobal Xəstəlik Yükü təhlilinə görə 2017-ci ildə dünyada təxminən 48,9 milyon sepsis halı və 11 milyon sepsislə əlaqəli ölüm qeydə alınıb — bu, bütün ölümlərin təxminən 20%-i deməkdir. ÜST qeyd edir ki, sepsis xüsusilə yaşlılar, çox kiçik uşaqlar, hamilələr və ağır xroniki xəstəliyi olanlar üçün təhlükəlidir. CDC-yə görə sepsis hallarının çoxu xəstəxanaya gəlməzdən əvvəl başlayır.

Müalicə prinsipləri. Beynəlxalq Surviving Sepsis Campaign 2021 tövsiyələrinə görə ehtimal olunan septik şokda və ya sepsis ehtimalı yüksək olduqda antimikrob müalicə bir saat ərzində başlanmalıdır; qan dövranı pozulduqda ilk saatlarda venadaxili kristalloid məhlullar verilir, damar daraldan dərmanlardan birinci seçim norepinefrindir, infeksiyanın mənbəyi isə mümkün qədər tez aradan qaldırılır (məsələn, infeksiyalaşmış kateter çıxarılır). 2006-cı ildə septik şoklu xəstələr üzərində aparılmış tədqiqatda təzyiq düşdükdən sonra təsirli antibiotikin hər saatlıq gecikməsi ilk 6 saat ərzində sağqalmanın orta hesabla 7,6% azalması ilə əlaqəli olub.

Riskin qiymətləndirilməsi və bərpa. Böyük Britaniyada NICE-ın yeni NG253 tövsiyələri xəstəxanada və təcili yardımda 16 yaşdan böyüklərdə sepsis riskini NEWS2 balı (nəfəs tezliyi, oksigen, təzyiq, nəbz, şüur və temperatur) ilə qiymətləndirməyi tövsiyə edir; neytropenik sepsis üçün isə ayrıca CG151 tövsiyəsi var. Sepsisdən sağalanlarda sonrakı aylarda yeni fiziki, psixoloji və idrak problemləri, təkrar infeksiyalar və xəstəxanaya yenidən yatma riski artır; JAMA-da dərc olunmuş icmal reabilitasiyaya erkən yönləndirməni və dərmanların yenidən nəzərdən keçirilməsini tövsiyə edir.

04Bədəndə nə baş verir?

Nə vaxt təcili müraciət etməli?

Dərhal təcili yardım çağırın və ya hematologiya komandanızın 24 saatlıq nömrəsinə zəng edin, əgər: nəfəs çox sürətlidir və ya çətindir; çaşqınlıq, dolaşıq danışıq, qeyri-adi yuxululuq var; dəri, dodaqlar və ya dil solğun, boz, göyümtül və ya ləkəlidir; temperatur 38 °C-dən yuxarı və ya 36 °C-dən aşağıdır, güclü titrəmə var; bütün gün sidik çox az olub; “nəsə çox pisdir” hissi yaranıb. Özünüz maşın sürməyin.

Sepsis adi infeksiyadan nə ilə fərqlənir?

Adi infeksiyada iltihab bir yerdə qalır — məsələn, boğazda və ya dəridə. Sepsisdə isə immun cavab bütün bədənə yayılır və infeksiyadan uzaq orqanlara — böyrəklərə, ağciyərlərə, beyinə, ürəyə — zərər verir. Sepsis “qan zəhərlənməsi” də adlandırılır, lakin o, qanda mikrob tapılmadan da inkişaf edə bilər.

Neytropenik sepsisin xüsusiyyətləri

Neytrofillər az olduqda infeksiya bir neçə saat ərzində ağırlaşa bilər, adi əlamətlər isə zəif olur. Ona görə kimyaterapiyadan sonrakı həftələrdə hər qızdırma və ya özünü qəfil pis hiss etmə potensial sepsis kimi qəbul edilir. Təcili şöbədə leykoz müalicəsi aldığınızı və son kursun tarixini dərhal deyin.

Xəstəxanada nə baş verir?

Qan analizləri, o cümlədən qan əkilmələri və laktat götürülür, venadaxili antibiotik gecikmədən başlanır, maye və lazım olduqda oksigen verilir. Təzyiq düşərsə, reanimasiya şöbəsində damar daraldan dərmanlar, bəzən süni tənəffüs və ya böyrək dəstəyi lazım ola bilər. Həkimlər infeksiyanın mənbəyini axtarır və mümkün olduqda onu aradan qaldırır.

Sepsisdən sonra bərpa

Bərpa həftələr, bəzən aylar çəkə bilər. NHS-ə görə sepsisdən sonra bəzi insanlarda yorğunluq, yuxu və yaddaş problemləri, əzələ zəifliyi, narahatlıq və ya depressiya kimi əlamətlərlə “post-sepsis sindromu” yaranır; bu, çox vaxt 6–18 ay davam edir. Tədricən fiziki fəallıq, kifayət qədər yuxu, balanslı qidalanma və hisslərinizi bölüşmək kömək edir. Yeni infeksiya əlamətlərində tez müraciət edin.

Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar

Mənim sepsis riskim nə vaxt ən yüksəkdir? Hansı əlamətlərdə dərhal təcili yardım çağırmalıyam? Təcili şöbədə nə deməliyəm və hansı sənədləri götürməliyəm? Sepsis keçirmişəmsə, leykoz müalicəm necə dəyişəcək? Bərpa dövründə hansı reabilitasiya və ya psixoloji dəstəyə müraciət edə bilərəm?

07Əsas terminlər

Sepsis

İnfeksiyaya qarşı həddən artıq immun cavabın orqanlara zərər verdiyi təhlükəli vəziyyət.

Septik şok

Qan təzyiqinin dərmanlarla saxlanılmalı olduğu ən ağır sepsis forması.

Neytropenik sepsis

Neytrofillərin az olduğu dövrdə yaranan sepsis.

Orqan disfunksiyası

Orqanın — böyrək, ağciyər, beyin və s. — işinin pozulması.

SOFA

Altı orqan sisteminin işini qiymətləndirən bal şkalası.

NEWS2

Nəfəs, oksigen, təzyiq, nəbz, şüur və temperatur əsasında risk balı.

Laktat

Toxumalara oksigen az çatdıqda qanda artan maddə.

Vazopressor

Damarları daraldıb qan təzyiqini qaldıran dərman.

Mənbəyə nəzarət

İnfeksiya ocağının aradan qaldırılması: məsələn, kateterin çıxarılması.

Post-sepsis sindromu

Sepsisdən sonra aylarla davam edə bilən fiziki və psixoloji əlamətlər.

08Əsas fikirlər

• Sepsis bədənin infeksiyaya həddən artıq cavabıdır və orqanlara zərər verir.
• Hər hansı infeksiya sepsisə səbəb ola bilər.
• Neytropeniya zamanı sepsis daha sürətlə inkişaf edə bilər.
• Temperatur yüksək də, aşağı da ola bilər.
• Çaşqınlıq, sürətli nəfəs, ləkəli dəri və az sidik — təcili əlamətlərdir.
• Antibiotik mümkün qədər tez, ideal olaraq bir saat ərzində başlanır.
• Sepsisdən sonra bərpa həftələr və aylar çəkə bilər.
• Şübhə olduqda gözləməyin — dərhal kömək çağırın.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   Sepsisin hansı ilk əlamətlərinə diqqət etməliyəm?

2. 2

   Sepsisdən şübhələnsək, hara və necə tez müraciət etməliyik?

3. 3

   Xəstəxanada sepsis necə müalicə olunur?

4. 4

   Sepsisdən sonra bərpa necə gedir?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaQızdırma: nə vaxt təcili müraciət etməli
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaNeytropeniya nədir?
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaİnfeksiya nədir?
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaİmmunitetin bərpası
• İmmunitet və infeksiyalardan qorunmaBakterial infeksiyalar

12Mənbələr

1. World Health Organization (WHO). Sepsis (fact sheet)
2. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Sepsis
3. NHS (UK). Sepsis
4. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Sepsis
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Suspected sepsis in people aged 16 or over: recognition, assessment and early management (NG253)
6. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Neutropenic sepsis: prevention and management in people with cancer (CG151)
7. Cancer Research UK. Sepsis, infection, and cancer
8. JAMA, 2016. The Third International Consensus Definitions for Sepsis and Septic Shock (Sepsis-3)
9. Critical Care Medicine, 2021. Surviving Sepsis Campaign: International Guidelines for Management of Sepsis and Septic Shock 2021
10. Lancet, 2020. Global, regional, and national sepsis incidence and mortality, 1990–2017: analysis for the Global Burden of Disease Study
11. JAMA, 2018. Enhancing Recovery From Sepsis: A Review
12. Critical Care Medicine, 2006. Duration of hypotension before initiation of effective antimicrobial therapy is the critical determinant of survival in human septic shock
13. Annals of Oncology (ESMO), 2016. Management of febrile neutropaenia: ESMO Clinical Practice Guidelines