← Geri
İmmunitet və infeksiyalardan qorunma

Monositlər və makrofaqlar

Monositlər qanda dövr edən ən iri ağ qan hüceyrələridir. Toxumalara keçəndə onlar makrofaqlara — mikrobları “udan” və təmizlik işi görən hüceyrələrə — və ya dendrit hüceyrələrə çevrilə bilər. Bu mövzuda bu hüceyrələrin nə etdiyini, analizdə monositlərin nə demək olduğunu və onların bəzi leykozlarla əlaqəsini izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~4 dəq
Tünd göy fonda şəffaf qan damarının divarından sürüşərək çıxan iri, yumşaq parlayan hüceyrə; damarın içində qırmızımtıl işıq.
Şəkil 1.Konsepsiya: monosit qan damarından çıxaraq toxumaya keçir.

01Qısa cavab

Monositlər sümük iliyində yaranır, qanla toxumalara gedir və orada makrofaqlara və ya dendrit hüceyrələrə çevrilir. Makrofaqlar faqositlərdir: mikrobları, ölü hüceyrələri və yad hissəcikləri udub həzm edir və digər immun hüceyrələri köməyə çağırır. Dendrit hüceyrələr isə mikrobun parçalarını T hüceyrələrinə “göstərərək” qazanılmış immun cavabı işə salır. Beləliklə bu hüceyrələr anadangəlmə və qazanılmış immunitet arasında körpü rolunu oynayır. Sağlam böyüklərdə monositlər adətən ağ qan hüceyrələrinin 2–8%-ni təşkil edir. Monositlərin artması çox vaxt infeksiya və ya iltihabla bağlıdır. Bəzi qan xərçənglərində bu hüceyrələrin xəstə formaları çoxalır: məsələn, xroniki mielomonositar leykozda (CMML) və AML-in monositar növlərində. Kimyaterapiyadan sonra monositlər də digər ağ hüceyrələr kimi aşağı düşə bilər.

02Sadə izah

Monosit qanda gəzən iri ağ hüceyrədir. O, qanda qısa müddət qalır, sonra damar divarından keçərək toxumalara daxil olur.

Toxumada monosit makrofaqa çevrilə bilər. “Makrofaq” “böyük yeyən” deməkdir: bu hüceyrə mikrobları, ölü hüceyrələri və zibili udub həzm edir — bədənin “təmizlikçisi”dir.

Monosit həmçinin dendrit hüceyrəyə çevrilə bilər. Dendrit hüceyrə mikrobun bir parçasını tutur, limfa düyününə aparır və T hüceyrələrinə göstərir: “Bu düşməni tanıyın!”

Makrofaqlar müxtəlif orqanlarda yaşayır: dalaqda köhnə qan hüceyrələrini və mikrobları təmizləyir, ağciyərdə tozu və bakteriyaları tutur, qaraciyərdə qanı süzür.

Leykozla əlaqəsi: bəzi leykozlarda monosit xəttinin xəstə hüceyrələri çoxalır (CMML, AML-in monositar növləri). Analizdə monositlərin artması və ya azalması həkimə diaqnoz üçün ipucu verə bilər, amma tək başına diaqnoz deyil.

03Elmi izah

Monositdən toxuma hüceyrəsinə: NCI lüğətinə görə monosit sümük iliyində yaranır, qanla toxumalara gedir və orada makrofaq və ya dendrit hüceyrəyə çevrilir. Cleveland Clinic-ə görə monositlər ən iri ağ qan hüceyrələridir və qırmızı qan hüceyrəsindən təxminən iki dəfə böyükdür.

Faqositoz: NCI və InformedHealth-ə görə makrofaqlar faqositlərdir: mikrobları əhatə edib öldürür, ölü hüceyrələri təmizləyir və digər immun hüceyrələri aktivləşdirir. Udulmuş mikrobun qalıqları hüceyrə səthinə çıxarılır və qazanılmış immun sistem tərəfindən tanınır.

Antigen təqdimatı: NCI-yə görə dendrit hüceyrələr dəri kimi toxumalarda olur və antigenləri səthində digər immun hüceyrələrə göstərərək immun cavabı gücləndirir. Makrofaqlar da antigen təqdim edən hüceyrələrə aiddir.

Yeni elmi baxış: Ginhoux və Jung-un icmalına görə, əsasən heyvanlarda aparılan araşdırmalar göstərir ki, toxuma makrofaqlarının çoxu doğuşdan əvvəl rüşeym hüceyrələrindən yaranır və özünü yeniləyərək saxlayır; monositlər isə daha çox iltihab zamanı köməyə gəlir.

04Bədəndə nə baş verir?

Analizdə monositlər

MedlinePlus-a görə monositlər adətən ağ qan hüceyrələrinin 2–8%-ni təşkil edir; Cleveland Clinic-ə görə bu, sağlam böyüklərdə təxminən 200–800 hüceyrə/mkl deməkdir. Normalar laboratoriyadan asılı olaraq bir qədər fərqlənir. Monositlərin artmasına monositoz, azalmasına monositopeniya deyilir. Hər iki halda həkim səbəbi digər əlamətlərə və analizlərə əsasən axtarır. Nəticəni həmişə digər göstəricilərlə birlikdə həkiminiz şərh edir.

Makrofaq mikrobla necə mübarizə aparır?

Makrofaq mikrobu tanıyanda onu öz membranı ilə əhatə edir və içəri çəkir. Hüceyrə daxilində mikrob fermentlər və zəhərli maddələrlə parçalanır. Eyni zamanda makrofaq siqnal maddələri buraxaraq neytrofilləri və digər hüceyrələri iltihab yerinə çağırır. InformedHealth-ə görə mübarizədə mikroblarla yanaşı toxuma və immun hüceyrələri də ölür; onların qalıqları birlikdə sarımtıl maye — irin əmələ gətirir.

Tünd göy fonda iri, uzantılı parlayan hüceyrə kiçik çubuqşəkilli hissəcikləri əhatə edərək içəri çəkir.
Şəkil 2.Makrofaq mikrobları udub həzm edir.

Dendrit hüceyrələr: elçilər

Dendrit hüceyrələr dəridə, selikli qişalarda və digər toxumalarda keşik çəkir. Mikrob parçasını tutduqdan sonra limfa düyününə gedir və orada uyğun T hüceyrələrini tapıb aktivləşdirir. Beləliklə anadangəlmə immunitet qazanılmış immunitetə “xəbər ötürür”.

Tünd göy fonda çoxsaylı budaqvari uzantıları olan parlayan hüceyrə kiçik yuvarlaq hüceyrəyə toxunur; təmas yerində qızılı işıq.
Şəkil 3.Dendrit hüceyrə mikrob parçasını T hüceyrəsinə göstərir.

Monositlər və leykoz

NCI-yə görə CMML-də sümük iliyi həddindən artıq çox monosit və mielosit hazırlayır. ACS-ə görə AML-in kəskin mielomonositar və monositar növləri var; bəzi AML növləri diş ətinə yayılaraq şişkinlik və qanaxma yarada bilər. Tüklü hüceyrəli leykozda isə monositlərin azalması tipikdir.

Müalicə zamanı

Kimyaterapiya sümük iliyini zəiflətdiyi üçün monositlər də neytrofillər kimi azala bilər. Ağ qan hüceyrələri aşağı olduqda infeksiya riski artır; qızdırma olarsa, dərhal komandanıza zəng edin. Qan göstəricilərinin bərpasını komandanız müntəzəm analizlərlə izləyir.

05Monositin yolu

Sümük iliyindən toxumaya (sadələşdirilmiş).

Sümük iliyi — Monosit kök hüceyrədən yaranır.1Sümük iliyiMonosit kök hüceyrədən yaranır.
Qan — Monosit qanla bədəndə dövr edir.2QanMonosit qanla bədəndə dövr edir.
Toxuma — Damar divarından keçir və makrofaqa və ya dendrit hüceyrəyə çevrilir.3ToxumaDamar divarından keçir və makrofaqa və ya dendrit hüceyrəyə çevrilir.
Müdafiə — Mikrobları udur və T hüceyrələrinə xəbər verir.4MüdafiəMikrobları udur və T hüceyrələrinə xəbər verir.
UdmaMakrofaq mikrobu həzm edir.
TəmizlikÖlü hüceyrələr təmizlənir.
XəbərdarlıqDendrit hüceyrə T hüceyrələrini aktivləşdirir.

06Monosit, makrofaq və dendrit hüceyrə

HüceyrəHarada olurƏsas işi
MonositQandaToxumalara keçib makrofaq və ya dendrit hüceyrəyə çevrilmək
MakrofaqDemək olar ki, bütün toxumalarda (dalaq, ağciyər, qaraciyər və s.)Mikrobları və ölü hüceyrələri udmaq, digər hüceyrələri çağırmaq
Dendrit hüceyrəDəri, selikli qişalar, limfa düyünləriAntigeni T hüceyrələrinə göstərmək
Neytrofil (müqayisə üçün)Qanda, iltihab yerindəBakteriyaları ilk sırada sürətlə udmaq

* Neytrofillər də faqositdir; onlar haqqında neytropeniya mövzusunda ətraflı danışırıq.

07Əsas terminlər

Monosit
Sümük iliyində yaranan və toxumalarda makrofaqa və ya dendrit hüceyrəyə çevrilən ağ qan hüceyrəsi.
Makrofaq
Mikrobları udub öldürən və ölü hüceyrələri təmizləyən immun hüceyrə.
Dendrit hüceyrə
Antigenləri digər immun hüceyrələrə göstərərək immun cavabı gücləndirən hüceyrə.
Faqosit
Mikrobları və yad maddələri udub məhv edə bilən hüceyrə.
Faqositoz
Hüceyrənin hissəcikləri udması və həzm etməsi prosesi.
Antigen təqdim edən hüceyrə
Antigeni səthində göstərərək digər immun hüceyrələri aktivləşdirən hüceyrə.
Monositoz
Qanda monositlərin normadan çox olması.
Monositopeniya
Qanda monositlərin normadan az olması.
CMML
Xroniki mielomonositar leykoz: sümük iliyinin çoxlu monosit hazırladığı xəstəlik.
Sitokin
İmmun hüceyrələrin bir-biri ilə “danışmaq” üçün buraxdığı zülal.

08Əsas fikirlər

  • Monositlər sümük iliyində yaranan iri ağ qan hüceyrələridir.
  • Toxumada makrofaqa və ya dendrit hüceyrəyə çevrilə bilirlər.
  • Makrofaqlar mikrobları və ölü hüceyrələri udub təmizləyir.
  • Dendrit hüceyrələr T hüceyrələrini aktivləşdirir.
  • Bu hüceyrələr anadangəlmə və qazanılmış immunitet arasında körpüdür.
  • Monositlər adətən ağ hüceyrələrin 2–8%-ni təşkil edir.
  • CMML və AML-in bəzi növləri monosit xəttindən yaranır.
  • Analiz nəticəsini həmişə həkiminizlə birlikdə şərh edin.

09Tez-tez verilən suallar

Monositlərim bir qədər yüksəkdir. Narahat olmalıyammı?

Cleveland Clinic-ə görə monositlər infeksiyalar, iltihablı və autoimmun xəstəliklər və digər səbəblərlə arta bilər. Bir dəfəlik yüngül artım çox vaxt təhlükəli deyil, amma davamlı dəyişiklikləri həkim əlavə araşdırır.

Monositlərim aşağıdır. Bu nə deməkdir?

Ağ qan hüceyrələrini azaldan hər şey, o cümlədən kimyaterapiya, monositləri də azalda bilər. Səbəbi və əhəmiyyəti barədə həkiminiz qərar verir.

Makrofaqlar leykozla mübarizə aparırmı?

Makrofaqlar şiş hüceyrələrini də uda bilər, amma bəzi hallarda şiş mühiti onları zəiflədir. Bu sahə fəal araşdırılır; hələlik müalicəniz komandanızın seçdiyi sübut olunmuş üsullara əsaslanır.

Monositlər və neytrofillər arasında fərq nədir?

Hər ikisi faqositdir. Neytrofillər bakteriyalara qarşı ən sürətli və ən çox sayda “ilk cavab verənlər”dir, monositlər isə toxumalarda uzun yaşayan makrofaqlara çevrilərək həm təmizlik, həm də immun sistemlə əlaqə işini görür.

Monositlərin sayını artırmaq üçün nə yeyim?

Monositləri xüsusi olaraq artıran sübut olunmuş qida yoxdur. Balanslı qidalanma ümumi sağlamlığa kömək edir; müalicə zamanı qida təhlükəsizliyi qaydalarına riayət edin.

CMML leykozdur, yoxsa başqa xəstəlik?

CMML həm miyelodisplastik, həm də miyeloproliferativ xüsusiyyətləri olan qarışıq qrupa aid edilir. NCI-yə görə onun əlamətlərinə qızdırma, arıqlama və güclü yorğunluq aid ola bilər. Müalicəsi və izlənilməsi hematologiya komandası tərəfindən fərdi planlaşdırılır.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Monositlərimin səviyyəsi normadırmı?

  2. Monositlərin dəyişməsi xəstəliyimlə bağlıdırmı?

  3. Monositlərin bərpası nəyi göstərir?

  4. Bu göstərici müalicə zamanı necə izləniləcək?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: monocyte
  2. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: macrophage
  3. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: dendritic cell
  4. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: phagocyte
  5. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: antigen-presenting cell
  6. Cleveland Clinic. Monocytes: Function, Range & Related Conditions
  7. MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Blood differential test
  8. InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
  9. Nature Reviews Immunology, 2014. Ginhoux F, Jung S. Monocytes and macrophages: developmental pathways and tissue homeostasis
  10. National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Spleen
  11. National Cancer Institute (NCI). Myelodysplastic/Myeloproliferative Neoplasms Treatment (PDQ®) – Patient Version
  12. American Cancer Society. Acute Myeloid Leukemia (AML) Subtypes and Prognostic Factors
  13. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Myeloid Leukemia (AML)
  14. Blood, 2017. Grever MR et al. Consensus guidelines for the diagnosis and management of patients with classic hairy cell leukemia
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →