B, T və NK limfositlər
Limfositlər immun sistemin “mütəxəssis” hüceyrələridir. Onların üç əsas ailəsi var: antitel hazırlayan B hüceyrələri, müdafiəni idarə edən və yoluxmuş hüceyrələri məhv edən T hüceyrələri və sürətli reaksiya verən təbii killer (NK) hüceyrələri. Bu mövzuda hər birinin nə etdiyini və bunun leykozu və onun müalicəsini anlamaq üçün niyə vacib olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Ağ qan hüceyrələrinin bir neçə növü var. Limfositlər onlardan biridir və immun sistemin ən “ağıllı” hüceyrələri sayılır: hər biri müəyyən bir mikrobu tanımağı bacarır.
B hüceyrələri “antitel fabrikləri”dir. Öz mikrobunu tanıyan B hüceyrəsi çoxalır və plazma hüceyrəsinə çevrilir. Plazma hüceyrələri qana çoxlu antitel buraxır; antitellər mikroba yapışaraq onu zərərsizləşdirir.
T hüceyrələri iki əsas işi görür. Köməkçi T hüceyrələri “komandir” kimidir: digər hüceyrələrə siqnal verir. Sitotoksik (killer) T hüceyrələri isə virusla yoluxmuş və ya xərçəngə çevrilmiş hüceyrələri tapıb məhv edir.
NK hüceyrələri (təbii killerlər) “keşikçi”dir. Onlar səthi dəyişmiş hüceyrələri — məsələn, virusla yoluxmuş və ya şiş hüceyrələrini — tez tanıyır və məhv edir, əvvəlcədən həmin mikrobla qarşılaşmağa ehtiyac duymadan.
Leykozla əlaqəsi: limfositlərin erkən formaları nəzarətsiz çoxalanda ALL, yetkin B limfositləri yığılanda isə ən çox CLL yaranır. Bəzi dərmanlar da sağlam limfositləri azaldır — buna görə həkim əlavə profilaktika təyin edə bilər.
03Elmi izah
Mənşə və yetişmə: NCI və InformedHealth-ə görə limfositlər sümük iliyindəki kök hüceyrələrdən yaranır. B hüceyrələri sümük iliyində, T hüceyrələri isə timusda yetişir (adlarındakı hərflər buradan gəlir). MedlinePlus-a görə limfositlər adətən bütün ağ qan hüceyrələrinin 20–40%-ni təşkil edir.
Tanıma: InformedHealth və Chaplin-ə görə hər B və T hüceyrəsinin səthində yalnız bir növ antigeni tanıyan reseptor var, “açar və qıfıl” kimi. Uyğun mikrob tapılanda yalnız həmin hüceyrə çoxalır, buna görə qazanılmış immun cavab dəqiq, amma ilk dəfə bir neçə gün çəkir.
T hüceyrə növləri: NCI lüğətinə görə köməkçi T hüceyrələri (CD4-müsbət) killer T hüceyrələrini, makrofaqları və B hüceyrələrini stimullaşdırır; sitotoksik T hüceyrələri yad, xərçəng və virusla yoluxmuş hüceyrələri məhv edir; tənzimləyici T hüceyrələri immun sistemin həddindən artıq aktivləşməsinin qarşısını alır.
NK hüceyrələri: NCI-yə görə NK hüceyrələrinin dənəciklərində şiş və virusla yoluxmuş hüceyrələri öldürən fermentlər var. Vivier və həmkarlarının icmalına görə NK hüceyrələri anadangəlmə immunitetə aid edilsə də, qazanılmış immunitetə xas bəzi xüsusiyyətlər, o cümlədən yaddaşa bənzər reaksiyalar göstərə bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Limfositlər harada yaşayır?
Limfositlər qanda dövr edir, amma onların çoxu limfa düyünlərində, dalaqda, badamcıqlarda və bağırsaq divarındakı limfoid toxumada olur. Onlar qan və limfa arasında daim hərəkət edərək “öz” mikrobunu axtarır. Mikrob tapılanda limfa düyünündə çoxalırlar və düyün böyüyə bilər.
B hüceyrələri və antitellər
InformedHealth-ə görə köməkçi T hüceyrələri uyğun B hüceyrələrinə siqnal verir; bu B hüceyrələri çoxalır və plazma hüceyrələrinə çevrilir. Plazma hüceyrələri qısa müddətdə çoxlu antitel istehsal edir. Aktivləşmiş B hüceyrələrinin bir hissəsi yaddaş hüceyrəsinə çevrilir və eyni mikrobla növbəti görüşdə cavabı sürətləndirir.
Killer hüceyrələr necə işləyir?
Sitotoksik T hüceyrələri və NK hüceyrələri hüceyrə daxilində gizlənən təhlükələrə qarşı vacibdir. Virus hüceyrənin içində çoxaldığı üçün antitellər ona çata bilmir. Killer hüceyrələr yoluxmuş hüceyrəni səthindəki dəyişikliklərə görə tanıyır və onu məhv edir, beləliklə virusun yayılması dayanır.
Limfositlər və leykoz
ACS-ə görə CLL-in adi forması B limfositlərindən başlayır. ALL B və ya T hüceyrələrinin erkən formalarından yarana bilər; T-hüceyrəli ALL B-hüceyrəli ALL-dan az rast gəlinir. Leykoz hüceyrəsinin hansı limfosit ailəsinə aid olduğunu immunofenotipləmə (flow sitometriya) müəyyən edir və bu, müalicənin seçimində vacibdir.
Müalicə limfositlərə necə təsir edir?
Bəzi müalicələr limfositlərdən istifadə edir: CAR-T xəstənin öz T hüceyrələrindən hazırlanır, blinatumomab isə T hüceyrələrini leykoz hüceyrələrinə yaxınlaşdırır. Digər müalicələr, məsələn uzunmüddətli steroidlər, sağlam limfositləri azalda bilər; bu zaman komanda müəyyən infeksiyalara qarşı profilaktika təyin edə bilər.
05Limfositlər mikrobla necə mübarizə aparır?
Sadələşdirilmiş ardıcıllıq.
06Üç limfosit ailəsi bir baxışda
| Xüsusiyyət | B hüceyrələri | T hüceyrələri | NK hüceyrələri |
|---|---|---|---|
| Harada yetişir | Sümük iliyində | Timusda | Əsasən sümük iliyində |
| Əsas işi | Antitel hazırlamaq (plazma hüceyrəsi kimi) | Digər hüceyrələri idarə etmək, yoluxmuş hüceyrələri öldürmək | Yoluxmuş və şiş hüceyrələrini tez öldürmək |
| İmmunitet növü | Qazanılmış | Qazanılmış | Anadangəlmə |
| Yaddaş | Var | Var | Bəzi yaddaşa bənzər xüsusiyyətlər |
| Leykozla əlaqə | CLL, B-hüceyrəli ALL, tüklü hüceyrəli leykoz | T-hüceyrəli ALL | Nadir NK leykozları |
* Cədvəl sadələşdirilmişdir. NK hüceyrələrinin yetişmə yerləri haqqında elmi araşdırmalar davam edir.
07Əsas terminlər
- Limfosit
- Sümük iliyində yaranan, qanda və limfoid toxumada olan immun hüceyrə.
- B hüceyrəsi
- Aktivləşəndə antitel hazırlayan limfosit.
- Plazma hüceyrəsi
- Aktivləşmiş B hüceyrəsindən yaranan, çoxlu antitel istehsal edən hüceyrə.
- T hüceyrəsi
- Timusda yetişən və immun cavabı idarə edən və ya hüceyrələri öldürən limfosit.
- Köməkçi T hüceyrəsi
- Digər immun hüceyrələri stimullaşdıran CD4-müsbət T hüceyrəsi.
- Sitotoksik T hüceyrəsi
- Yoluxmuş və xərçəng hüceyrələrini öldürən T hüceyrəsi.
- Tənzimləyici T hüceyrəsi
- İmmun sistemin həddindən artıq aktivləşməsinin qarşısını alan T hüceyrəsi.
- NK hüceyrəsi
- Yoluxmuş və şiş hüceyrələrini tez öldürən anadangəlmə immunitet hüceyrəsi.
- Limfopeniya
- Qanda limfositlərin normadan az olması.
- İmmunofenotipləmə
- Hüceyrələri səthindəki markerlərə görə tanıyan laborator üsul.
08Əsas fikirlər
- Limfositlər sümük iliyində yaranır və ağ qan hüceyrələrinin bir növüdür.
- B hüceyrələri plazma hüceyrələrinə çevrilib antitel hazırlayır.
- T hüceyrələri immun cavabı idarə edir və yoluxmuş hüceyrələri məhv edir.
- NK hüceyrələri dəyişmiş hüceyrələri əvvəlcədən “öyrənmədən” tanıyır.
- B və T hüceyrələrinin bir hissəsi yaddaş hüceyrələrinə çevrilir.
- CLL əsasən B hüceyrələrindən, ALL isə B və ya T hüceyrələrinin erkən formalarından yaranır.
- CAR-T və bəzi antitel dərmanları limfositlərin xüsusiyyətlərinə əsaslanır.
- Limfositləri azaldan müalicələrdə profilaktika barədə komandanız qərar verir.
09Tez-tez verilən suallar
Analizimdə limfositlər yüksəkdir. Bu leykoz deməkdirmi?
Mütləq yox. Limfositlər virus infeksiyaları zamanı da artır. Davamlı və izah olunmayan artım olarsa, həkim əlavə müayinə, məsələn flow sitometriya təyin edə bilər.
Limfositlərim aşağıdır. Bu təhlükəlidirmi?
Limfositlərin azalması (limfopeniya) bəzi infeksiyalara meyli artıra bilər, xüsusən uzun müddət davam edərsə. Səbəbi və nə etmək lazım olduğu barədə komandanız sizin vəziyyətinizə görə qərar verir.
CLL-də limfositlər çox olduğu halda niyə tez-tez xəstələnirəm?
CLL-də çoxalan B hüceyrələri normal işləmir və sağlam antitel istehsalı azala bilər. Buna görə limfosit sayı yüksək olsa da, müdafiə zəifləyə bilər.
CAR-T nədir?
NCI-yə görə CAR-T xəstənin öz T hüceyrələrindən hazırlanır: hüceyrələr laboratoriyada elə dəyişdirilir ki, leykoz hüceyrələrini tanısın və məhv etsin. Ətraflı immunoterapiya mövzusunda danışırıq.
NK hüceyrələri leykozla mübarizə aparırmı?
NK hüceyrələri şiş hüceyrələrini tanıya və öldürə bilir və bu xüsusiyyət müalicədə istifadə etmək üçün araşdırılır. Lakin onlar leykozun inkişafını tək başına dayandıra bilmir.
Limfositlərimi necə gücləndirə bilərəm?
Limfositləri xüsusi olaraq “gücləndirən” sübut olunmuş qida və ya əlavə yoxdur. Yuxu, balanslı qidalanma, hərəkət və infeksiyalardan qorunma ümumi sağlamlığa kömək edir. Hər hansı əlavəni komandanızla razılaşdırın.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Limfositlərimin sayı nə qədərdir və bu nə deməkdir?
Müalicə B- və ya T-hüceyrələrimə necə təsir edir?
İmmunoqlobulin səviyyəmi yoxlamaq lazımdırmı?
Limfositlərim nə vaxt bərpa olunacaq?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: lymphocyte
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: B cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: T cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: helper T cell
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: natural killer cell
- InformedHealth.org (IQWiG). The innate and adaptive immune systems
- Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response
- Science, 2011. Vivier E et al. Innate or adaptive immunity? The example of natural killer cells
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Blood differential test
- American Cancer Society. What Is Chronic Lymphocytic Leukemia?
- American Cancer Society. Acute Lymphocytic Leukemia Subtypes and Prognostic Factors
- American Cancer Society. Immunotherapy for Acute Lymphocytic Leukemia
- National Cancer Institute (NCI). CAR T Cells: Engineering Patients’ Immune Cells to Treat Their Cancers
- Blood, 2018. iwCLL guidelines for diagnosis, indications for treatment, response assessment, and supportive management of CLL
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update