İmmun sistemin orqanları
İmmun sistem tək bir orqan deyil: o, dəridən və selikli qişalardan başlayaraq sümük iliyinə, timusa, limfa düyünlərinə və dalağa qədər bütün bədənə yayılmış şəbəkədir. Bu mövzuda həmin orqanların harada yerləşdiyini, hər birinin nə iş gördüyünü və leykozda onlarla nə baş verə biləcəyini sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Sərhədlər. Dəri, ağız, burun, bağırsaq və tənəffüs yollarının selikli qişaları bədənin “qala divarlarıdır”. Göz yaşı, tüpürcək və mədə turşusu mikrobları zərərsizləşdirir, öskürək və asqırma onları xaric edir. Dərinin üzərindəki zərərsiz bakteriyalar da qorunmaya kömək edir.
Sümük iliyi immun sistemin əsas “fabrikidir”: demək olar ki, bütün immun hüceyrələri burada kök hüceyrələrdən yaranır. B-limfositlər də burada yetkinləşir.
Timus döş sümüyünün arxasında, ürəyin üstündə yerləşən kiçik orqandır. Burada T-limfositlər “məktəb” keçir: öz bədənini yad olandan ayırmağı öyrənir. Timus uşaqlıqda böyük olur, yeniyetməlikdən sonra isə tədricən kiçilir.
Limfa düyünləri və dalaq “süzgəclərdir”. Limfa düyünləri toxumalardan gələn limfa mayesini, dalaq isə qanı süzür. Burada immun hüceyrələri mikroblarla qarşılaşır və cavab hazırlayır. İnfeksiya zamanı düyünlərin şişməsi immun sistemin işlədiyini göstərir.
Leykozda bu orqanlar dəyişə bilər: sümük iliyi leykoz hüceyrələri ilə dolur, dalaq, qaraciyər və limfa düyünləri böyüyə bilər. Müalicə isə həm leykoz hüceyrələrinə, həm də sağlam immun hüceyrələrinə müvəqqəti təsir edir.
03Elmi izah
Birincili və ikincili orqanlar: IQWiG-in InformedHealth materiallarına görə sümük iliyi və timus birincili limfoid orqanlardır — limfositlər burada yaranır və yetkinləşir. Limfa düyünləri, dalaq, badamcıqlar və selikli qişalardakı limfoid toxuma ikincili orqanlardır — immun cavab burada baş verir. Antitel hazırlayan hüceyrələrin yarıdan çoxu bağırsaq divarında, xüsusən nazik bağırsağın son hissəsində və appendiksdə yerləşir.
Dalaq və timus: NCI-nin SEER təlim materiallarına görə dalaq bədənin ən böyük limfoid orqanıdır. Onun “ağ pulpası” limfositlərdən, “qırmızı pulpası” isə qan sinuslarından ibarətdir; dalaq qanı süzür, qaraciyərlə birlikdə köhnə eritrositləri ayırır. Timus körpələrdə və uşaqlarda nisbətən böyükdür, yeniyetməlikdən sonra kiçilir və yaşlılarda çox kiçik olur.
Leykozda orqanların böyüməsi: ACS-ə görə ALL-da leykoz hüceyrələri qaraciyərdə, dalaqda və limfa düyünlərində toplana bilər; T-hüceyrəli ALL-da böyümüş timus nəfəs borusunu və iri venanı sıxaraq öskürəyə, təngnəfəsliyə, üz və boyunda şişkinliyə səbəb ola bilər. CLL-də limfa düyünlərinin, dalağın və qaraciyərin böyüməsi mərhələ sistemlərində (Rai, Binet) nəzərə alınır.
Dalaq olmadıqda: CDC-yə görə anatomik və ya funksional asplenia (dalağın olmaması və ya işləməməsi) xüsusilə kapsullu bakteriyalarla (məsələn, pnevmokok, meninqokok) ağır infeksiya riskini artırır və bu insanlara xüsusi peyvəndlər tövsiyə olunur. Leykozda dalaq nadir hallarda cərrahi yolla çıxarıla bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili kömək istəməli?
Dərhal komandanıza zəng edin və ya təcili yardım çağırın, əgər: qarnın sol yuxarı hissəsində qəfil güclü ağrı, xüsusən başgicəllənmə və ya huşunu itirmə ilə yaranıbsa (böyümüş dalaq nadir hallarda zədələnə bilər); üzdə, boyunda şişkinlik, təngnəfəslik və ya uzanarkən güclənən öskürək varsa; müalicə zamanı temperatur 38 °C və ya daha yüksəkdirsə.
Sərhədlər: dəri və selikli qişalar
Müalicə zamanı bu divarlar zəifləyə bilər: kimyaterapiya ağız və bağırsaq selikli qişasını zədələyir (mukozit), kateter və iynə yerləri dəridə “qapı” açır. Ona görə ağız gigiyenası, dəriyə qulluq və kateter yerinin təmiz saxlanması immun müdafiənin bir hissəsidir.
Sümük iliyi və timus: immun hüceyrələrinin “məktəbləri”
Sümük iliyi bütün qan hüceyrələrini, o cümlədən immun hüceyrələrini yaradır. T-limfositlər isə yetkinləşmək üçün timusa köçür. Böyüklərdə timus kiçik olsa da, T-hüceyrələrin bir hissəsi uzun illər yaşayır. Güclü müalicədən və ya transplantasiyadan sonra T-hüceyrələrin bərpası uzun çəkə bilər, xüsusən yaşlı insanlarda.
Dalaq: qanın süzgəci
Dalaq qarnın sol yuxarı hissəsində, qabırğaların altında yerləşir. O, qandakı mikrobları və köhnə hüceyrələri tutur, limfositləri saxlayır. CML, CLL, tüklü hüceyrəli leykoz və bəzi digər leykozlarda dalaq böyüyə bilər; bu, qarında ağırlıq, tez doyma hissi yarada bilər. Böyümüş dalaq varsa, kontakt idmanından çəkinmək barədə həkiminizlə danışın.
Həkimlər bu orqanları necə yoxlayır?
Müayinə zamanı həkim boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində limfa düyünlərini, qarında dalaq və qaraciyəri əllə yoxlayır. Lazım olduqda ultrasəs, kompüter tomoqrafiyası və ya döş qəfəsinin rentgeni aparılır. Bəzən limfa düyününün biopsiyası diaqnozu dəqiqləşdirir. Sümük iliyi isə aspirasiya və biopsiya ilə yoxlanılır.
05İmmun hüceyrəsinin yolu
Doğulduğu yerdən işlədiyi yerə (sadələşdirilmiş).
06İmmun sistemin əsas orqanları
| Orqan | Harada yerləşir? | Nə iş görür? | Leykozda nə baş verə bilər? |
|---|---|---|---|
| Dəri və selikli qişalar | Bədənin səthi, ağız, bağırsaq, tənəffüs yolları | Mikrobların içəri keçməsinə mane olur | Mukozit, kateter yeri infeksiya üçün “qapı” ola bilər |
| Sümük iliyi | Sümüklərin içində | İmmun hüceyrələri yaradır, B-hüceyrələr yetkinləşir | Leykoz hüceyrələri ilə dolur; müalicə istehsalı azaldır |
| Timus | Döş sümüyünün arxasında | T-hüceyrələrin yetkinləşməsi | T-hüceyrəli ALL-da böyüyə bilər |
| Limfa düyünləri | Boyun, qoltuqaltı, qasıq, döş və qarın boşluğu | Limfanı süzür, immun cavab | ALL və CLL-də böyüyə bilər |
| Dalaq | Qarnın sol yuxarı hissəsi | Qanı süzür, köhnə hüceyrələri ayırır | CML, CLL, HCL-də böyüyə bilər |
| Badamcıqlar və bağırsaq limfoid toxuması | Boğaz, bağırsaq divarı | Ağız və qida yolu ilə gələn mikroblara qarşı müdafiə | Mukozit zamanı müdafiə zəifləyir |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Hansı orqanların sizdə təsirləndiyini hematologiya komandanız deyəcək.
07Əsas terminlər
- Birincili limfoid orqan
- Limfositlərin yarandığı və yetkinləşdiyi orqan: sümük iliyi və timus.
- İkincili limfoid orqan
- İmmun cavabın baş verdiyi orqan: limfa düyünləri, dalaq, badamcıqlar.
- Timus
- T-limfositlərin yetkinləşdiyi, döş sümüyünün arxasındakı orqan.
- Dalaq
- Qanı süzən və limfositləri saxlayan orqan.
- Limfa düyünü
- Limfanı süzən kiçik paxlaşəkilli orqan.
- Badamcıqlar
- Boğazda yerləşən limfoid toxuma.
- Splenomeqaliya
- Dalağın böyüməsi.
- Asplenia
- Dalağın olmaması və ya işləməməsi.
- Selikli qişa
- Ağız, bağırsaq və tənəffüs yollarının daxili örtüyü.
- Mukozit
- Selikli qişanın müalicə səbəbindən iltihabı və zədələnməsi.
08Əsas fikirlər
- İmmun sistem bütün bədənə yayılmış orqanlar şəbəkəsidir.
- Dəri və selikli qişalar ilk müdafiə divarıdır.
- Sümük iliyi və timus immun hüceyrələrini yaradır və “öyrədir”.
- Limfa düyünləri limfanı, dalaq isə qanı süzür.
- Leykozda dalaq, qaraciyər və limfa düyünləri böyüyə bilər.
- Dalaq işləmədikdə xüsusi peyvəndlər tövsiyə olunur.
- Qarında qəfil güclü ağrı və ya üz-boyun şişkinliyi təcili vəziyyətdir.
- Orqanlarınızın vəziyyətini komandanız izləyir.
09Tez-tez verilən suallar
Böyümüş dalaq təhlükəlidirmi?
Çox vaxt böyümüş dalaq yalnız narahatlıq və tez doyma hissi yaradır və müalicə ilə kiçilir. Nadir hallarda zədələnə bilər, ona görə həkim kontakt idmanından çəkinməyi məsləhət görə bilər. Qarında qəfil güclü ağrı olarsa, təcili kömək istəyin.
Dalaqsız yaşamaq olarmı?
Bəli. Digər immun orqanlar onun işinin bir hissəsini öz üzərinə götürür. Amma bəzi bakterial infeksiyaların riski artır, ona görə xüsusi peyvəndlər və qızdırma zamanı tez müraciət vacibdir.
Limfa düyünlərim şişib. Bu leykozdurmu?
Çox vaxt yox. Düyünlər ən çox infeksiya zamanı şişir və 1–2 həftəyə kiçilir. Böyüməyə davam edən, bərk, hərəkətsiz düyünlər və ya gecə tərləmə, qızdırma, arıqlama ilə müşayiət olunan düyünlər həkim müayinəsi tələb edir.
Timus böyüklərdə hələ də işləyirmi?
Timus yaşla kiçilir, amma böyüklərdə də müəyyən qədər fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə, əvvəllər yetkinləşmiş T-hüceyrələrin bir hissəsi illərlə yaşayır və bədəni qorumağa davam edir.
Badamcıqlarım çıxarılıb. İmmunitetim zəifdirmi?
Adətən yox. Boğazın digər limfoid toxuması onların işini öz üzərinə götürür.
Leykoz bütün immun orqanlarına yayılırmı?
Bu, leykozun növündən asılıdır. Bəzi leykozlarda dalaq və limfa düyünləri böyüyür, bəzilərində isə əsasən sümük iliyi və qan təsirlənir. Sizin vəziyyətinizi həkiminiz izah edəcək.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Dalağım və ya limfa düyünlərim böyüyübmü?
Bu orqanları necə izləyəcəyik?
Dalağı böyük olanda nədən çəkinməliyəm?
Bu orqanlarla bağlı hansı əlamətlər barədə xəbər verməliyəm?
12Mənbələr
- InformedHealth.org (IQWiG). What are the organs of the immune system?
- InformedHealth.org (IQWiG). How does the immune system work?
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Introduction to the Lymphatic System
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Lymph Nodes
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Spleen
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Thymus
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Tonsils
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: thymus
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: splenomegaly
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Spleen Diseases
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Chronic Lymphocytic Leukemia Stages
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Altered Immunocompetence — General Best Practice Guidelines for Immunization
- Journal of Allergy and Clinical Immunology, 2010. Chaplin DD. Overview of the immune response