Limfa sistemi
Qan damarlarından başqa, bədəndə daha bir incə borular şəbəkəsi var — limfa sistemi. O, toxumalardakı artıq mayeni qana qaytarır, bağırsaqdan yağları daşıyır və limfa düyünlərində mikrobları süzür. Bu mövzuda limfa sisteminin necə işlədiyini, limfa düyünlərinin niyə şişdiyini və bunun leykozla necə əlaqəli olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qan damarlardan toxumalara maye sızır ki, hüceyrələrə qida və oksigen çatsın. Bu mayenin çox hissəsi qana geri qayıdır, amma bir hissəsi toxumalarda qalır. Limfa damarları bu artıq mayeni toplayır — bundan sonra ona limfa deyilir.
Limfa damarları birləşərək böyüyür və nəhayət boyun nahiyəsində iri venalara tökülür. Beləliklə maye yenidən qana qayıdır. Bu sistem işləməsə, toxumalarda maye yığılar və şişkinlik yaranardı.
Limfa yolda limfa düyünlərindən keçir. Düyünlər kiçik paxlaya bənzəyir və süzgəc rolunu oynayır: içlərindəki limfositlər və makrofaqlar mikrobları və yad hissəcikləri tutur.
Limfa sisteminin nasosu yoxdur. Limfanı əzələlərin yığılması, nəfəs hərəkətləri və damar divarlarının özü hərəkətə gətirir. Ona görə gəzinti və yüngül hərəkət limfa axınına kömək edir.
Leykozla əlaqəsi: limfositlər limfa sisteminin əsas hüceyrələridir. Limfoid leykozlarda (CLL, ALL) leykoz hüceyrələri limfa düyünlərində toplana və onları böyüdə bilər. Limfomada isə xəstəlik əsasən elə limfa düyünlərində başlayır.
03Elmi izah
Mayenin balansı: NCI-nin SEER təlim materiallarına görə kapilyarlardan çıxan mayenin təxminən 90%-i qana qayıdır, qalan 10%-i isə toxuma mayesinin bir hissəsinə çevrilir; limfa kapilyarları bu artıq mayeni və zülalları toplayıb vena qanına qaytarır. Bu proses pozulduqda qan həcmi azalır və toxumalarda ödem (şişkinlik) yaranır.
Yağların daşınması: SEER-ə görə nazik bağırsağın xovlarında xüsusi limfa kapilyarları — laktealar var. Qida maddələrinin çoxu qan kapilyarlarına sorulsa da, yağlar və yağda həll olan vitaminlər laktealarla daşınır; yağla zəngin olan bu süd rəngli limfa xilus adlanır.
Quruluş: SEER-ə görə limfa kapilyarları bütün bədəndə var, sümük iliyi, mərkəzi sinir sistemi və damarsız toxumalar istisna olmaqla. Limfa damarlarında geri axının qarşısını alan qapaqlar var; limfa sağ limfa axarı və döş limfa axarı ilə qana qayıdır. Limfa düyünləri adətən 2,5 sm-dən kiçikdir və boyun, qoltuqaltı və qasıq nahiyəsində toplanır.
Limfa düyünləri və leykoz: NCI və ACS-ə görə CLL-də limfa düyünlərinin böyüməsi tez-tez rast gəlinir və Rai və Binet mərhələ sistemlərində nəzərə alınır. ACS-ə görə ALL da səthi limfa düyünlərinə yayılaraq dəri altında hiss olunan şişkinliklər yarada bilər. Limfa düyünlərinin böyüməsinə tibbdə limfadenopatiya deyilir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt həkimə müraciət etməli?
NHS və MedlinePlus-a görə şişmiş düyünlər çox vaxt infeksiya ilə bağlıdır və 1–2 həftəyə kiçilir. Həkimə müraciət edin, əgər düyünlər böyüməyə davam edir və ya keçmir, bərk və hərəkətsizdir, gecə tərləmə, qızdırma və ya izah olunmayan arıqlama var. Müalicə zamanı qızdırma olarsa — təcili zəng edin.
Limfa düyünü necə işləyir?
Limfa düyünə bir neçə gətirici damarla daxil olur, içində sinuslardan keçir və bir çıxarıcı damarla çıxır. Düyünün içində limfositlər və makrofaqlar sıx yerləşir. Mikrob gələndə bu hüceyrələr çoxalır, düyün böyüyür və bəzən ağrılı olur. İnfeksiya keçəndən sonra düyün tədricən əvvəlki ölçüsünə qayıdır.
Limfa haradan haraya axır?
Limfa ayaqlardan, qollardan və orqanlardan yuxarıya, boyun nahiyəsinə doğru axır. Bədənin sağ yuxarı hissəsindən gələn limfa sağ limfa axarına, qalan hissədən gələn isə döş limfa axarına toplanır. Hər iki axar boyun əsasında iri venalara tökülür və limfa yenidən qana qarışır.
Limfa ödemi (limfödem)
Limfa damarları və ya düyünləri zədələndikdə maye toxumalarda yığılır və qol və ya ayaqda uzunmüddətli şişkinlik yaranır. NCI-yə görə bu, əsasən limfa düyünlərinin cərrahi yolla çıxarılmasından və ya şüa terapiyasından sonra olur; leykozda nadir rast gəlinir. Hər hansı yeni şişkinliyi komandanıza bildirin.
Limfa sisteminə necə kömək etmək olar?
Limfa sisteminin nasosu olmadığı üçün hərəkət vacibdir: gəzinti, yüngül məşqlər və dərin nəfəs limfa axınına kömək edir. Dəri yaralarına və cızıqlara diqqətlə qulluq edin, çünki infeksiya yaxındakı düyünləri şişirdə bilər. Fiziki fəaliyyətin həcmini qan göstəricilərinizə görə komandanızla razılaşdırın.
05Limfanın yolu
Toxumadan qana qədər (sadələşdirilmiş).
06Şişmiş limfa düyünləri: adi səbəblər və həyəcan siqnalları
| Xüsusiyyət | Çox vaxt adi səbəb | Həkimə göstərmək lazımdır |
|---|---|---|
| Müddət | 1–2 həftəyə kiçilir | Keçmir və ya böyüməyə davam edir |
| Hiss | Yumşaq, ağrılı, hərəkətli | Bərk, ağrısız, hərəkətsiz |
| Yanaşı əlamətlər | Soyuqdəymə, boğaz ağrısı, diş və ya dəri infeksiyası | Gecə tərləmə, izah olunmayan arıqlama, uzun sürən qızdırma |
| Yer | İnfeksiyanın yaxınlığında bir nahiyə | Bir neçə nahiyədə eyni vaxtda |
| Qan analizi | Normal və ya infeksiyaya uyğun | Qan göstəricilərində izah olunmayan dəyişikliklər |
* Cədvəl yalnız ümumi istiqamət üçündür və diaqnoz qoymağa imkan vermir. Narahat olduğunuz hər düyünü həkimə göstərin.
07Əsas terminlər
- Limfa
- Toxumalardan toplanan, plazmadan əmələ gələn şəffaf maye.
- Limfa sistemi
- Limfa, limfa damarları, düyünləri və limfoid orqanlardan ibarət sistem.
- Limfa damarı
- Limfanı toxumalardan qana doğru daşıyan nazik boru.
- Limfa düyünü
- Limfanı süzən kiçik paxlaşəkilli orqan.
- Limfadenopatiya
- Limfa düyünlərinin böyüməsi və ya xəstəliyi.
- Döş limfa axarı
- Bədənin böyük hissəsindən limfanı qana qaytaran əsas damar.
- Laktea
- Bağırsaqda yağları sovuran xüsusi limfa kapilyarı.
- Ödem
- Toxumalarda maye yığılması nəticəsində şişkinlik.
- Limfödem
- Limfa axınının pozulması səbəbindən uzunmüddətli şişkinlik.
- Limfosit
- Limfa sisteminin əsas immun hüceyrəsi.
08Əsas fikirlər
- Limfa sistemi artıq mayeni toxumalardan qana qaytarır.
- O, bağırsaqdan yağları və yağda həll olan vitaminləri daşıyır.
- Limfa düyünləri mikrobları süzən süzgəclərdir.
- Limfa sisteminin nasosu yoxdur; hərəkət axına kömək edir.
- Düyünlər ən çox infeksiya zamanı şişir və öz-özünə kiçilir.
- CLL və ALL-da düyünlər leykoz hüceyrələri hesabına böyüyə bilər.
- Böyüyən, bərk və keçməyən düyünləri həkimə göstərin.
- Müalicə zamanı qızdırma təcili vəziyyətdir.
09Tez-tez verilən suallar
Limfa sistemi ilə qan dövranı arasında fərq nədir?
Qan dövranı qapalı dairədir və onu ürək vurur. Limfa sistemi isə birtərəfli yoldur: limfa toxumalardan qana doğru axır və onun nasosu yoxdur. Hər iki sistem boyun nahiyəsində birləşir.
Leykozda limfa düyünləri həmişə böyüyürmü?
Xeyr. CLL və ALL-da tez-tez böyüyür, amma AML və CML-də daha az rast gəlinir. Düyünlərin ölçüsü leykozun növünü və mərhələsini qiymətləndirmək üçün həkimə kömək edən məlumatlardan biridir.
Leykoz və limfoma eyni şeydirmi?
Xeyr, amma qohumdurlar. Leykoz əsasən sümük iliyində və qanda, limfoma isə əsasən limfa düyünlərində və limfoid toxumada başlayır.
Masaj və ya “limfa drenajı” leykozda faydalıdırmı?
Leykozu müalicə etmir. Yüngül masaj bəzən rahatlıq verə bilər, amma trombositlər aşağı olduqda göyərmə riski, dəri zədələrində isə infeksiya riski var. Hər hansı proseduru əvvəlcə komandanızla razılaşdırın.
Boynumda kiçik düyün hiss edirəm. Narahat olmalıyammı?
Kiçik, yumşaq, hərəkətli düyünlər sağlam insanlarda da hiss oluna bilər və çox vaxt köhnə infeksiyaların izidir. Böyüyür, bərkiyir və ya digər əlamətlərlə müşayiət olunursa, həkimə göstərin.
Müalicədən sonra düyünlər kiçilirmi?
Leykoz hüceyrələri hesabına böyümüş düyünlər adətən effektiv müalicə ilə kiçilir. Onların ölçüsü müalicəyə cavabı qiymətləndirmək üçün də izlənilir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Limfa düyünlərimin böyüməsi leykozla bağlıdırmı?
Limfa düyünlərinin ölçüsü müalicə zamanı necə izləniləcək?
Ayaqlarda və ya qollarda şişkinlik olarsa, nə etməliyəm?
Hansı limfa düyünü dəyişikliyi barədə xəbər verməliyəm?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Introduction to the Lymphatic System
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Components of the Lymphatic System
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Lymph Nodes
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: lymphatic system
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: lymph
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: lymphadenopathy
- Cancer Research UK. The lymphatic system and cancer
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Lymphatic Diseases
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Swollen lymph nodes
- NHS (UK). Swollen glands
- National Cancer Institute (NCI). Lymphedema and Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) – Patient Version
- American Cancer Society. Chronic Lymphocytic Leukemia Stages
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia