← Geri
Leykozu anla

Statistikanı necə anlamalı?

Diaqnozdan sonra bir çox insan ilk növbədə internetdə rəqəm axtarır: “Neçə faiz sağalır?” Bu rəqəmlər həm ümid verə, həm də qorxuda bilər. Onları düzgün oxumaq vacibdir. Bu mövzuda leykoz statistikasının nəyi ölçdüyünü, nəyi ölçmədiyini, rəqəmlərin niyə mənbədən mənbəyə fərqləndiyini və onları öz həyatınıza necə aid etməli olduğunuzu sakit şəkildə izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~6 dəq
Tünd göy fonda yüzlərlə kiçik, şəffaf insan siluetindən ibarət sakit izdiham; siluetlərin əksəriyyəti yumşaq isti işıqla parlayır, aralarında zəif DNT spiralı və qan hüceyrələri üzür, heç bir rəqəm və ya yazı yoxdur.
Şəkil 1.Konsepsiya: statistika çox insanın hekayəsini bir rəqəmdə birləşdirir, amma hər işıq ayrı bir insandır.

01Qısa cavab

Statistika böyük insan qruplarından toplanmış məlumatdır və konkret bir insanın gələcəyini dəqiq proqnozlaşdıra bilməz. Ən çox istifadə olunan göstərici 5 illik sağqalmadır — diaqnozdan 5 il sonra sağ olan insanların faizi; bu, “5 il yaşamaq” demək deyil, çünki bir çox insan daha uzun yaşayır. Nisbi sağqalma leykozlu insanları eyni yaş və cinsdən olan ümumi əhali ilə müqayisə edir. ABŞ-da (SEER, 2016–2022) bütün leykozlar üçün 5 illik nisbi sağqalma 68,6%-dir, amma növlər arasında fərq böyükdür: CLL-də 90,2%, ALL-də 73,2%, CML-də 71,1%, AML-də 33,4%, uşaq leykozlarında isə 86,7%. Bu rəqəmlər illər əvvəl diaqnoz qoyulmuş insanlara aiddir və ən yeni müalicələri tam əks etdirmir. Onillər ərzində nəticələr xeyli yaxşılaşıb: ABŞ-da 1975-ci ildə diaqnoz qoyulanlarda 5 illik sağqalma təxminən 33% idisə, 2018-ci ildə diaqnoz qoyulanlarda təxminən 73% olub. Sizin şəxsi proqnozunuzu yalnız bütün məlumatları bilən hematoloq qiymətləndirə bilər.

02Sadə izah

Statistika çox insanın nəticələrini ümumiləşdirir. O, “100 nəfərdən təxminən neçəsi” sualına cavab verir, amma həmin 100 nəfərdən hansının siz olduğunuzu deyə bilməz.

5 illik sağqalma diaqnozdan 5 il sonra sağ olan insanların faizidir. Bu, insanların 5 ildən sonra öldüyü demək deyil — sadəcə müşahidə 5 illik dövr üçün aparılıb. Bir çox insan uzunmüddətli remissiyada qalır və onilliklərlə yaşayır.

Leykoz statistikası adətən növlərə görə çox fərqlənir. “Leykozda sağqalma” kimi ümumi rəqəm sizin xəstəliyinizə az aid ola bilər. Öz növünüz, alt növünüz və risk qrupunuz üçün məlumat daha faydalıdır.

Rəqəmlər həmişə keçmişə baxır: 5 illik nəticəni ölçmək üçün ən azı 5 il gözləmək lazımdır. Bu arada yeni dərmanlar və müalicə üsulları yaranır, ona görə bugünkü xəstələrin nəticələri çox vaxt daha yaxşı olur.

Rəqəmlərdən qorxmaq və ya onlara bağlanıb qalmaq təbiidir. Amma siz orta göstərici deyilsiniz. Öz vəziyyətinizlə bağlı rəqəmləri hematoloqunuzla birlikdə müzakirə edin və nə qədər bilmək istədiyinizi özünüz seçin.

03Elmi izah

Sağqalma növləri (NCI): xərçəngə spesifik sağqalma — müəyyən müddətdə xərçəngdən ölməyənlərin faizi; nisbi sağqalma — ölüm səbəbindən istifadə etmədən, xərçəngli insanların sağqalmasını eyni yaş və cinsdən olan ümumi əhali ilə müqayisə edir; ümumi sağqalma — hər hansı səbəbdən ölməyənlərin faizi; xəstəliksiz sağqalma — müalicədən sonra xərçəng əlaməti olmayanların faizi (residivsiz və ya proqressiyasız sağqalma da adlanır). Klinik sınaqlarda tez-tez hadisəsiz sağqalma (EFS) və median ümumi sağqalma — qrupdakı xəstələrin yarısının hələ sağ olduğu müddət — istifadə olunur.

ABŞ rəqəmləri (SEER): 2026-cı ildə təxminən 67 790 yeni leykoz halı və 23 910 ölüm gözlənilir; diaqnoz zamanı median yaş 68-dir, hallarının 7,4%-i 20 yaşdan kiçiklərdə olur. Yeni halların tezliyi ildə 100 000 nəfərə 14,7, ölüm tezliyi isə 5,7-dir; insanların təxminən 1,6%-inə ömrü boyu leykoz diaqnozu qoyulur. 2023-cü ildə ABŞ-da təxminən 563 581 nəfər leykozla (o cümlədən uzunmüddətli remissiyada olanlar) yaşayırdı. Yaşa görə standartlaşdırılmış ölüm tezliyi 2015–2024-cü illərdə hər il orta hesabla 1,8% azalıb.

Rəqəmlər niyə fərqlənir? Registr məlumatları (məs., SEER) bütün diaqnoz qoyulmuş insanları, o cümlədən yaşlı və başqa xəstəlikləri olanları əhatə edir; klinik sınaqlar isə seçilmiş xəstələri öyrənir. Məsələn, SEER-ə görə CML-də 5 illik nisbi sağqalma 71,1%-dir, ÜST təsnifatının müəllifləri isə TKİ müalicəsi və diqqətli nəzarətlə CML-də 10 illik ümumi sağqalmanın 80–90% olduğunu qeyd edirlər. AML-də median yaş təxminən 70-dir və ümumi rəqəm yaşlı xəstələrin daha çətin nəticələrini əks etdirir; uşaqlarda ACS-ə görə AML-də 5 illik sağqalma təxminən 65–70%-dir. Şərti sağqalma isə diaqnozdan müəyyən müddət keçdikdən sonra — məsələn, artıq 2 il sağ qalmış insanlar üçün — qalan dövrdə sağqalma ehtimalını göstərir (NCI).

Ölkələr arasında fərq: ÜST-ə görə yüksək gəlirli ölkələrdə xərçəngli uşaqların 80%-dən çoxu sağ qalır, bir çox aşağı və orta gəlirli ölkədə isə bu göstərici 30%-dən azdır. Bu, xəstəliyin biologiyasından çox diaqnozun vaxtından, müalicəyə çıxışdan və dəstəkləyici baxımdan asılıdır. Ölkələr üzrə yeni hal və ölüm təxminlərini Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyinin (IARC) Qlobal Xərçəng Müşahidəxanası (GLOBOCAN) dərc edir; o, 185 ölkə üçün təxminlər təqdim edir. Bu saytdakı sağqalma rəqəmləri ABŞ məlumatlarıdır və digər ölkələrdəki nəticələrdən fərqlənə bilər.

04Bədəndə nə baş verir?

Dünənin rəqəmləri, bugünkü müalicə

5 illik sağqalmanı hesablamaq üçün insanların diaqnozdan sonra ən azı 5 il izlənməsi lazımdır. Ona görə bu gün dərc olunan rəqəmlər 2016–2022-ci illərdə diaqnoz qoyulmuş insanlara aiddir. ABŞ-da leykozda 5 illik sağqalma 1975-ci ildəki təxminən 33%-dən 2018-ci ildə diaqnoz qoyulanlarda təxminən 73%-ə qədər yüksəlib — və tərəqqi davam edir.

Tünd göy fonda soldan sağa yavaş-yavaş yüksələn zərif işıq qövsü; qövs boyunca getdikcə daha parlaq və sağlam görünən qan hüceyrələri, sağ tərəfdə yumşaq qızılı işıq; heç bir qrafik oxu, rəqəm və ya yazı yoxdur.
Şəkil 2.Onillər ərzində leykozda sağqalma xeyli yaxşılaşıb və tərəqqi davam edir.

Faizləri düzgün oxumaq

“70% sağqalma” o deməkdir ki, oxşar 100 nəfərdən təxminən 70-i müəyyən müddətdən sonra sağdır. Tədqiqatlarda “risk 50% azalır” kimi ifadələrə də rast gəlinir; bu, nisbi azalmadır və ilkin riskin nə qədər olduğunu bilmədən mənası natamamdır. Belə hallarda həkimdən “bu, 100 nəfərdən neçəsi deməkdir?” deyə soruşmaq faydalıdır.

Siz orta göstərici deyilsiniz

Hər insanın yaşı, ümumi sağlamlığı, leykozun genetikası və müalicəyə cavabı fərqlidir. Eyni növ leykozda belə proqnoz geniş diapazonda dəyişə bilər. Statistika xəritə kimidir: istiqamət göstərir, amma sizin yolunuzun hər dönəmini göstərmir. Proqnozunuzu ən yaxşı sizi tanıyan həkim qiymətləndirə bilər.

Tünd göy fonda solğun şəffaf insan siluetləri arasında bir fiqur daha aydın və isti işıqla seçilir; onun sinəsində və sümüklərində yumşaq işıq, ətrafında sakit qan hüceyrələri.
Şəkil 3.Siz orta göstərici deyilsiniz: hər insanın xəstəliyi və yolu fərqlidir.

Rəqəmlərlə necə rahat yaşamaq olar?

Bəzi insanlar hər rəqəmi bilmək istəyir, bəziləri isə bilməmək. Hər iki seçim normaldır. Etibarlı mənbələrdən (məs., NCI, SEER, ACS) istifadə edin, forumlarda tək-tək hekayələrə əsaslanmayın və rəqəmlər sizi narahat edirsə, bunu komandanızla və ya psixoloqla bölüşün. Rəqəmlər sizi müalicədən və planlardan yayındırmamalıdır.

05Rəqəm necə yaranır?

Diaqnozdan dərc olunmuş statistikaya qədər dörd addım — və onun məhdudiyyətləri.

Diaqnozlar qeydə alınır — Xərçəng registrləri minlərlə halı toplayır.1Diaqnozlar qeydə alınırXərçəng registrləri minlərlə halı toplayır.
İllərlə izləmə — İnsanlar 5 il və daha çox müşahidə olunur.2İllərlə izləməİnsanlar 5 il və daha çox müşahidə olunur.
Hesablama — Sağqalma yaş və cinsə görə müqayisə edilir.3HesablamaSağqalma yaş və cinsə görə müqayisə edilir.
Dərc və şərh — Rəqəm illər sonra dərc olunur; həkim onu sizə tətbiq edir.4Dərc və şərhRəqəm illər sonra dərc olunur; həkim onu sizə tətbiq edir.
Qrup haqqındaRəqəm fərdi taleyi proqnozlaşdırmır.
Keçmişə baxırƏn yeni müalicələr hələ əks olunmayıb.
Tərəqqini göstərirOnillər ərzində nəticələr xeyli yaxşılaşıb.

06ABŞ-da leykoz növlərinə görə əsas rəqəmlər (SEER)

NövKəskin / xronikiDiaqnozda median yaş5 illik nisbi sağqalma (2016–2022)
AMLKəskin7033,4%
ALLKəskin1873,2%
CMLXroniki6771,1%
CLLXroniki7190,2%
Bütün leykozlarHamısı6868,6%
Uşaq leykozları (0–19 yaş)Hamısı—86,7%

* Mənbə: NCI SEER, Cancer Stat Facts. Bunlar ABŞ əhalisi üçün orta göstəricilərdir; alt növə, genetikaya, yaşa və müalicəyə cavaba görə nəticələr çox fərqlənir. Rəqəmlərin sizə nə dərəcədə aid olduğunu hematoloqunuzla müzakirə edin.

07Əsas terminlər

Hallar tezliyi (insidens)
Hər il diaqnoz qoyulan yeni halların sayı.
Yayılma (prevalentlik)
Müəyyən vaxtda xəstəliyi olan və ya olmuş, sağ olan insanların ümumi sayı.
5 illik sağqalma
Diaqnozdan 5 il sonra sağ olan insanların faizi.
Nisbi sağqalma
Xəstələrin sağqalmasının eyni yaş və cinsdən olan ümumi əhali ilə müqayisəsi.
Ümumi sağqalma
Hər hansı səbəbdən ölməyən insanların faizi.
Hadisəsiz sağqalma (EFS)
Residiv və ya digər müəyyən hadisələr olmadan keçən müddət.
Median sağqalma
Qrupdakı insanların yarısının hələ sağ olduğu müddət.
Şərti sağqalma
Artıq müəyyən müddət sağ qalmış insanlar üçün sonrakı sağqalma ehtimalı.
Nisbi risk azalması
Riskin faizlə azalması; ilkin riski bilmədən natamam məna verir.
Registr
Xərçəng hallarını sistemli şəkildə toplayan məlumat bazası, məs., SEER.

08Əsas fikirlər

  • Statistika qrup haqqındadır, konkret insanın gələcəyini dəqiq demir.
  • 5 illik sağqalma “5 il yaşamaq” demək deyil.
  • Leykoz növləri arasında rəqəmlər çox fərqlənir.
  • Rəqəmlər keçmişə aiddir; bugünkü müalicələr çox vaxt daha yaxşıdır.
  • ABŞ-da leykozda 5 illik sağqalma 1975-ci ildəki ~33%-dən ~73%-ə yüksəlib.
  • Registr və klinik sınaq rəqəmləri fərqli qrupları əks etdirir.
  • Nəticələr ölkədən ölkəyə də fərqlənir.
  • Rəqəmləri hematoloqunuzla birlikdə şərh edin.

09Tez-tez verilən suallar

“5 illik sağqalma 70%” mənim 5 il yaşayacağım deməkdir?

Xeyr. Bu, oxşar insanların təxminən 70%-inin diaqnozdan 5 il sonra sağ olduğunu göstərir. Onların çoxu bundan sonra da uzun illər yaşayır; 5 il sadəcə standart müşahidə müddətidir.

Niyə internetdə müxtəlif rəqəmlər görürəm?

Rəqəmlər fərqli ölkələrdən, illərdən, yaş qruplarından və fərqli sağqalma növlərindən (ümumi, nisbi, hadisəsiz) götürülə bilər. Klinik sınaq nəticələri seçilmiş xəstələrə, registr məlumatları isə bütün xəstələrə aiddir. Ona görə mənbəni və nəyin ölçüldüyünü yoxlamaq vacibdir.

Azərbaycan üçün rəqəmlər varmı?

Beynəlxalq Xərçəng Tədqiqatları Agentliyi (IARC) Qlobal Xərçəng Müşahidəxanasında ölkələr üzrə yeni hal və ölüm təxminlərini dərc edir. Ölkələr üzrə etibarlı sağqalma rəqəmləri isə hər yerdə mövcud deyil. Bu saytdakı sağqalma rəqəmləri əsasən ABŞ məlumatlarıdır.

Yaşım çoxdursa, rəqəmlər mənə daha pis aiddirmi?

Orta hesabla yaşlı insanlarda bəzi leykozların nəticələri daha çətindir, çünki intensiv müalicəyə dözümlülük aşağı ola bilər və digər xəstəliklər olur. Amma “bioloji yaş” və ümumi sağlamlıq təqvim yaşından vacibdir, bir çox yeni müalicə isə yaşlı xəstələr üçün də uyğundur.

Sağalma nə deməkdir və nə vaxt “sağalmısan” deyirlər?

NCI-yə görə sağalma xərçəngin heç bir izinin qalmaması və geri qayıtmaması deməkdir. Tam remissiyada 5 il və daha çox qalan insanlara bəzi həkimlər “sağalmısınız” deyə bilər, amma nəzarət davam edir, çünki residiv nadir hallarda daha gec də ola bilər.

Rəqəmlər məni çox qorxudur. Nə etməliyəm?

Rəqəm axtarmağa ara verə, etibarlı mənbələrlə kifayətlənə və suallarınızı həkimlə müzakirə edə bilərsiniz. Hisslərinizi yaxınlarınızla və ya psixoloqla bölüşmək də kömək edir. Unutmayın: rəqəm sizin şəxsi hekayənizi yazmır.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. İnternetdə oxuduğum statistik rəqəmlər mənim vəziyyətimə nə dərəcədə uyğundur?

  2. Bu rəqəmlər hansı müalicə illərinə aiddir?

  3. Mənim yaşım və genetikam bu ehtimalları necə dəyişir?

  4. Statistikadan daha çox mənim üçün nə vacibdir?

Suallarım

12Mənbələr

  1. National Cancer Institute (NCI). Understanding Cancer Prognosis
  2. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Leukemia
  3. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Acute Myeloid Leukemia (AML)
  4. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Acute Lymphocytic Leukemia (ALL)
  5. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Chronic Myeloid Leukemia (CML)
  6. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Chronic Lymphocytic Leukemia (CLL)
  7. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Childhood Leukemia (Ages 0–19)
  8. National Cancer Institute (NCI), Surveillance Research Program. Cancer Survival Statistics Overview
  9. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: relative survival rate
  10. National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: median overall survival
  11. American Cancer Society. Prognostic Factors and Survival Rates for Childhood Leukemia
  12. World Health Organization. Childhood cancer — Fact sheet
  13. International Agency for Research on Cancer (IARC/WHO). Global Cancer Observatory (GLOBOCAN)
  14. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. The 5th edition of the World Health Organization Classification of Haematolymphoid Tumours: Myeloid and Histiocytic/Dendritic Neoplasms
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →