İnsan bədənini anlamaq
Leykoz qan xəstəliyidir, amma qan bədənin hər küncünə çatır. Ona görə də leykozu, onun əlamətlərini və müalicənin təsirlərini anlamaq üçün bədənin necə qurulduğunu bilmək çox kömək edir. Bu mövzuda hüceyrədən orqan sistemlərinə qədər bədənin quruluşunu, qanın bütün orqanları necə birləşdirdiyini və leykozda hansı sistemlərin xüsusilə vacib olduğunu sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Bədəni böyük bir binaya bənzətmək olar. Hüceyrələr kərpiclərdir. Eyni işi görən hüceyrələr birləşib toxuma yaradır — divarlar kimi. Bir neçə toxuma birlikdə orqanı (ürək, qaraciyər, böyrək) qurur — otaqlar kimi. Birgə işləyən orqanlar isə orqan sistemi olur — məsələn, həzm və ya qan dövranı sistemi.
Qan bu binanın həm su-kanalizasiya xətti, həm poçtu, həm də təhlükəsizlik xidmətidir. O, ağciyərlərdən oksigeni, bağırsaqdan qida maddələrini götürüb hər hüceyrəyə çatdırır, tullantıları isə böyrəklərə və qaraciyərə aparır. İmmun hüceyrələri də məhz qanla bədəndə gəzir.
Qan hüceyrələri sümüklərin içindəki sümük iliyində hazırlanır. Bu “fabrik” hər gün yüz milyardlarla yeni hüceyrə buraxır, çünki köhnələri daim yenilənir. Leykoz məhz bu fabrikdə başlayır.
Bədənin təmizləyiciləri və filtrləri də var: dalaq qanı süzür və köhnə hüceyrələri ayırır, qaraciyər bir çox dərmanı emal edir, böyrəklər isə artıq maddələri sidiklə xaric edir. Ona görə müalicə zamanı qaraciyər və böyrək göstəriciləri də yoxlanılır.
Bəzi toxumalar çox tez yenilənir: sümük iliyi, ağız və bağırsaq selikli qişası, saç kökləri. Kimyaterapiya tez bölünən hüceyrələrə təsir etdiyi üçün yan təsirlər də ən çox bu yerlərdə görünür. Bu toxumalar müalicədən sonra adətən yenidən bərpa olunur.
03Elmi izah
Hüceyrələrin sayı: 2016-cı ildə PLoS Biology jurnalında dərc olunmuş hesablamaya görə 70 kq çəkisi olan “orta” insanın bədənində təxminən 3,0×10¹³ (30 trilyon) insan hüceyrəsi var. Bu hüceyrələrin təxminən 90%-i qanyaradıcı xəttə aiddir, onların da böyük hissəsi eritrositlərdir. Bədəndəki bakteriyaların sayı isə təxminən eyni tərtibdədir.
Hüceyrələrin yenilənməsi: 2021-ci ildə Nature Medicine jurnalında aparılan hesablamaya görə bədəndə hər gün təxminən 330 milyard hüceyrə yenilənir və bunların təxminən 90%-i qan hüceyrələridir. Bu, sümük iliyinin nə qədər fəal işlədiyini və onun zədələnməsinin niyə tez hiss olunduğunu göstərir.
Qanın tərkibi və homeostaz: Amerika Hematologiya Cəmiyyətinə (ASH) görə qanın təxminən 55%-i plazma, 45%-i hüceyrələrdir; leykositlər qanın cəmi təxminən 1%-ni təşkil edir. NCI-nin SEER təlim materialları bədənin əsas vəzifəsini homeostaz — temperatur, təzyiq və kimyəvi tərkibin nisbətən sabit saxlanması kimi izah edir. Qan bu tarazlığın əsas daşıyıcısıdır.
Leykozla bağlı xüsusi “sərhədlər”: beyni qandakı bir çox maddədən qoruyan hematoensefalik baryer bəzi dərmanların beyinə və onurğa beyni mayesinə keçməsini də çətinləşdirir. NCI-yə görə ALL-da mərkəzi sinir sistemini qorumaq üçün xüsusi profilaktik müalicə məhz bu səbəbdən aparılır. Başqa misal: sürətlə parçalanan leykoz hüceyrələri böyrəklərə yük salan şiş lizisi sindromuna səbəb ola bilər; buna görə müalicənin əvvəlində maye və böyrək göstəricilərinə xüsusi diqqət yetirilir.
04Bədəndə nə baş verir?
Leykoz üçün ən vacib orqan sistemləri
Qan dövranı sistemi (ürək və damarlar) qanı hərəkətə gətirir. Qanyaradıcı sistem (sümük iliyi) bütün qan hüceyrələrini hazırlayır. İmmun və limfa sistemi (timus, limfa düyünləri, dalaq, badamcıqlar) bədəni infeksiyadan qoruyur. Qaraciyər və böyrəklər qanı təmizləyir. Dəri və selikli qişalar isə mikroblara qarşı ilk divardır. Leykoz və onun müalicəsi bu sistemlərin hamısına təsir edə bilər.
Qan — bütün orqanları birləşdirən şəbəkə
Böyüklərin bədənində bir neçə litr qan dövr edir və o, hər hüceyrəyə yaxından keçən incə damarlara qədər çatır. Ona görə sümük iliyindəki problem tezliklə bütün bədəndə hiss olunur: eritrositlər azalanda yorğunluq və təngnəfəslik, trombositlər azalanda göyərmələr, işlək leykositlər azalanda infeksiyalar yaranır. Leykoz hüceyrələri də qanla dalağa, qaraciyərə, limfa düyünlərinə və bəzən beyin qişalarına keçə bilər.
Müalicə niyə saçlara, ağıza və bağırsağa təsir edir?
Kimyaterapiya ən çox tez bölünən hüceyrələri hədəf alır. Leykoz hüceyrələri belədir, amma saç kökləri, ağız və bağırsağın selikli qişası, sümük iliyi də sürətlə yenilənir. Buna görə saç tökülməsi, ağız yaraları (mukozit), ürəkbulanma, ishal və qan göstəricilərinin müvəqqəti azalması baş verə bilər. Bu toxumalar adətən müalicədən sonra bərpa olunur.
Qaraciyər və böyrəklər: bədənin laboratoriyası və filtrləri
Bir çox dərman qaraciyərdə emal olunur və ya böyrəklərlə xaric edilir. Bu orqanlar yaxşı işləmədikdə dərman bədəndə daha uzun qala və daha güclü təsir göstərə bilər. Ona görə müalicədən əvvəl və müalicə zamanı biokimyəvi analizlər götürülür, bəzən dozalar dəyişdirilir. Bunu yalnız həkiminiz həll edir; özbaşına dərman və bitki preparatları qəbul etməyin.
Bədəninizi tanımaq nəyə kömək edir?
Bədənin necə işlədiyini bilən insan həkimin izahlarını daha asan başa düşür, analiz nəticələrini daha az qorxu ilə qarşılayır və yeni əlamətləri vaxtında hiss edir. Suallarınızı yazın və komandanızdan soruşun: “Bu analiz hansı orqanı yoxlayır?”, “Bu dərman hansı orqana təsir edə bilər?” kimi suallar tamamilə normaldır.
05Hüceyrədən bütöv bədənə
Bədənin quruluş pillələri (sadələşdirilmiş).
06Orqan sistemləri və leykozla əlaqəsi (sadələşdirilmiş)
| Sistem | Əsas vəzifəsi | Leykozda və müalicədə nə baş verə bilər? |
|---|---|---|
| Qanyaradıcı (sümük iliyi) | Eritrosit, leykosit və trombosit istehsalı | Leykoz hüceyrələri sağlam istehsalı sıxışdırır; müalicə onu müvəqqəti azaldır |
| Qan dövranı (ürək, damarlar) | Qanı bütün bədənə çatdırmaq | Anemiyada ürək daha çox işləyir; bəzi dərmanlar ürəyə təsir edə bilər |
| İmmun və limfa sistemi | Mikroblara qarşı müdafiə | İnfeksiya riski artır; limfa düyünləri və dalaq böyüyə bilər |
| Qaraciyər | Maddələr mübadiləsi, dərmanların emalı | Böyüyə bilər; bəzi dərmanlar qaraciyər göstəricilərini dəyişir |
| Böyrəklər | Qanı süzmək, tullantıları xaric etmək | Şiş lizisi sindromu və bəzi dərmanlar böyrəyə yük sala bilər |
| Sinir sistemi | Bədəni idarə etmək | Bəzi leykozlar beyin qişalarına keçə bilər; profilaktik müalicə lazım ola bilər |
| Dəri və selikli qişalar | Mikroblara qarşı ilk divar | Mukozit, quruluq; kateter yeri infeksiya üçün “qapı” ola bilər |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Hansı orqanların sizdə xüsusi nəzarət tələb etdiyini hematologiya komandanız deyəcək.
07Əsas terminlər
- Hüceyrə
- Bədənin ən kiçik canlı vahidi.
- Toxuma
- Birlikdə eyni işi görən hüceyrələr qrupu.
- Orqan
- Hüceyrə və toxumalardan ibarət, konkret vəzifə daşıyan bədən hissəsi.
- Orqan sistemi
- Ümumi məqsəd üçün birlikdə işləyən orqanlar.
- Homeostaz
- Bədənin daxili mühitinin nisbətən sabit saxlanması.
- Plazma
- Qanın maye hissəsi; təxminən yarısından çoxunu təşkil edir.
- Sümük iliyi
- Sümüklərin içindəki, qan hüceyrələri yaradan yumşaq toxuma.
- Dalaq
- Qanı süzən və immun müdafiədə iştirak edən orqan.
- Hematoensefalik baryer
- Beyni qandakı bir çox maddədən qoruyan sərhəd.
- Şiş lizisi sindromu
- Çoxlu leykoz hüceyrəsi tez parçalandıqda qanda maddələr mübadiləsinin pozulması.
08Əsas fikirlər
- Bədən hüceyrələrdən toxumalara, orqanlara və orqan sistemlərinə doğru qurulub.
- Bədəndəki hüceyrələrin böyük əksəriyyəti qan hüceyrələri xəttinə aiddir.
- Qan bütün orqanları birləşdirir, ona görə leykoz bütün bədənə təsir edir.
- Qan hüceyrələri sümük iliyində hər gün böyük sayda yenilənir.
- Qaraciyər və böyrəklər dərmanların emalında və xaric olunmasında iştirak edir.
- Tez yenilənən toxumalar kimyaterapiyaya daha həssasdır.
- Bu toxumalar adətən müalicədən sonra bərpa olunur.
- Hansı orqanın necə yoxlandığını komandanızdan soruşmaqdan çəkinməyin.
09Tez-tez verilən suallar
Leykoz yalnız qanın xəstəliyidirmi?
Leykoz sümük iliyində başlayır, amma qan bütün bədəni dolaşdığı üçün təsiri də geniş olur. Leykoz hüceyrələri dalağa, qaraciyərə, limfa düyünlərinə və bəzən beyin qişalarına keçə bilər. Ona görə həkimlər yalnız qana deyil, bütün bədənə baxırlar.
Niyə mənə qaraciyər və böyrək analizləri də edilir?
Bu orqanlar dərmanları emal edir və xaric edir. Onların vəziyyəti dərmanın seçilməsinə və dozasına təsir edə bilər. Bundan əlavə, bəzi dərmanlar bu orqanlara təsir göstərə bilər, ona görə nəzarət vacibdir.
Kimyaterapiya bütün hüceyrələri öldürürmü?
Xeyr. Kimyaterapiya əsasən tez bölünən hüceyrələrə təsir edir. Sağlam hüceyrələrin əksəriyyəti yavaş bölünür və ya zədədən sonra bərpa olunmağı bacarır. Yan təsirlərin çoxu müvəqqətidir.
Sümük iliyi ilə onurğa beyni eyni şeydirmi?
Xeyr. Sümük iliyi sümüklərin içindəki qan yaradan toxumadır. Onurğa beyni isə sinir sisteminin hissəsidir və fəqərələrin kanalında yerləşir. Bunlar tamamilə fərqli orqanlardır.
Bədənimin nə qədər qanı var?
ASH-a görə qan bədən çəkisinin təxminən 7–8%-ni təşkil edir; orta boylu böyük insanda bu, bir neçə litr deməkdir. Dəqiq miqdar boydan, çəkidən və cinsdən asılıdır.
Bədənim müalicədən sonra bərpa olunacaqmı?
Əksər insanlarda sümük iliyi, saç və selikli qişalar müalicədən sonra bərpa olunur. Bəzi təsirlər daha uzun çəkə bilər; onları nəzarət müayinələrində komandanız izləyəcək.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Leykoz və müalicə hansı orqanlarıma təsir edə bilər?
Hansı orqanlarımı müalicədən əvvəl yoxlayacaqsınız?
Məndə olan başqa xəstəliklər müalicəyə necə təsir edəcək?
Hansı orqanla bağlı əlamətlərdə dərhal xəbər verməliyəm?
12Mənbələr
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Body Functions & Life Process
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Introduction to the Human Body
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Cells, Tissues & Membranes
- National Cancer Institute (NCI), SEER Training. Introduction to the Lymphatic System
- American Society of Hematology (ASH). Blood Basics
- InformedHealth.org (IQWiG). What are the organs of the immune system?
- PLoS Biology, 2016. Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised estimates for the number of human and bacteria cells in the body
- Nature Medicine, 2021. Sender R, Milo R. The distribution of cellular turnover in the human body
- National Cancer Institute (NCI). What Is Cancer?
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: homeostasis
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: blood-brain barrier
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: tumor lysis syndrome
- National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Lymphoblastic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Side Effects of Cancer Treatment