Çəki
Leykoz müalicəsindən sonra çəki həm arta, həm də azala bilər. Bu mövzuda bunun səbəblərini, sağlam çəkinin niyə vacib olduğunu və onu necə tədricən saxlamağı izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Müalicədən sonra çəki arta və ya azala bilər.
Artım səbəbləri — steroidlər, az hərəkət, hormonlar.
Azalma səbəbləri — iştahsızlıq, GVHD, əhval.
Yanaşma — kiçik, davamlı dəyişikliklər.
Kəskin pəhrizlər — tövsiyə olunmur.
03Elmi izah
Metabolik risk: COG qeyd edir ki, kəllə şüası və ya bütün bədən şüası almış sağ qalanlarda artıq çəki, insulin rezistentliyi və metabolik sindrom riski daha yüksəkdir; illik çəki və qan təzyiqi ölçülməlidir.
Sağlam çəki: ACS sağ qalanlara sağlam çəki saxlamağı, lazım olduqda isə qidalanma və aktivlik vasitəsilə tədricən arıqlamağı tövsiyə edir.
Çəki və sağlamlıq: WHO-ya görə artıq çəki ürək-damar xəstəlikləri, diabet, oynaq problemləri və bəzi xərçənglərin riskini artırır.
Davamlı dəyişikliklər: MedlinePlus qeyd edir ki, tədricən arıqlama (həftədə təxminən 0,5–1 kq) daha davamlıdır və vərdişlərin dəyişməsinə əsaslanır.
04Bədəndə nə baş verir?
Niyə çəki dəyişir?
Steroidlər iştahı artırır, az hərəkət əzələləri azaldır, hormonlar maddələr mübadiləsini dəyişir. Digər tərəfdən, iştahsızlıq və GVHD arıqlamağa səbəb ola bilər.
Niyə sağlam çəki vacibdir?
O, ürəyi, qan şəkərini, oynaqları və sümükləri qoruyur, enerjini artırır və bəzi xərçənglərin riskini azaldır.
Çəki artıbsa
Kiçik addımlar: şirin içkiləri suya dəyişmək, porsiyaları bir az kiçiltmək, tərəvəzi artırmaq, hər gün gəzmək. Hər həftə kiçik bir dəyişiklik.
Çəki azalıbsa
Az-az və tez-tez yemək, enerji və zülalla zəngin qidalar, dad dəyişikliklərinə uyğunlaşma. Dietoloq və həkimlə danışın.
Uşaqlarda
Çəki boyla birlikdə qiymətləndirilir. Uşaqlara pəhriz yalnız həkim və dietoloq tərəfindən planlaşdırılır; bütün ailə üçün sağlam vərdişlər daha effektivdir.
Nə vaxt həkimə zəng etməli
Narahatedici əlamətlər — qızdırma, qanaxma, yeni ağrı, nəfəs darlığı — görüşlər arasında da həkimə deyilməlidir. Erkən müraciət həmişə gecikmədən yaxşıdır.
05Sağlam çəkiyə doğru
Addımlar.
06Çəki dəyişikliyi: səbəblər və nə etmək (sadələşdirilmiş)
| Dəyişiklik | Mümkün səbəb | Nə kömək edir |
|---|---|---|
| Çəki artımı | Steroidlər, az hərəkət, hormonlar | Qidalanma, hərəkət, hormon yoxlaması |
| Bel ətrafında yağ | Metabolik dəyişikliklər | Hərəkət, həkim nəzarəti |
| Çəki itkisi | Iştahsızlıq, GVHD, əhval | Dietoloq, həkim |
| Sürətli səbəbsiz arıqlama | Müxtəlif | Gözləmədən həkimə |
* Fərdi planınızı həkim və dietoloqla qurun.
07Əsas terminlər
- Sağlam çəki
- Sağlamlıq üçün uyğun bədən çəkisi.
- Bədən kütlə indeksi
- Çəkinin boya nisbəti.
- Metabolik sindrom
- Artıq çəki, yüksək təzyiq və şəkərin birləşməsi.
- Insulin rezistentliyi
- Bədənin insulinə zəif cavabı.
- Porsiya
- Bir dəfədə yeyilən qida miqdarı.
- Bel ölçüsü
- Qarın yağının sadə göstəricisi.
08Əsas fikirlər
- Çəki dəyişikliyi normaldır.
- Kiçik dəyişikliklərlə başlayın.
- Hər gün hərəkət edin.
- Kəskin pəhrizlərdən çəkinin.
- Tibbi səbəbləri yoxlatdırın.
- Sürətli arıqlamada həkimə.
09Tez-tez verilən suallar
Steroidlərdən sonra çəki keçəcəkmi?
Çox vaxt dərman dayandırıldıqdan sonra tədricən azalır; hərəkət kömək edir.
Arıqlamaq üçün dərman qəbul edə bilərəmmi?
Yalnız həkimlə müzakirə etdikdən sonra.
Nə qədər tez arıqlamaq olar?
Tədricən, həftədə təxminən 0,5–1 kq ən davamlıdır.
Uşağım çox yeyir — nə edim?
Pəhriz qoymayın; həkim və dietoloqla danışın, ailə vərdişlərini dəyişin.
Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?
Xeyr. Bu ümumi təhsil məlumatıdır; sizin vəziyyətinizi yalnız müalicə edən həkim qiymətləndirir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Steroidlərdən sonra çəki keçəcəkmi?
Arıqlamaq üçün dərman qəbul edə bilərəmmi?
Nə qədər tez arıqlamaq olar?
Uşağım çox yeyir — nə edim?
Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?
12Mənbələr
- American Cancer Society. Nutrition and Physical Activity During and After Cancer Treatment
- World Health Organization. Obesity and overweight
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Weight Control
- World Cancer Research Fund. Cancer Prevention Recommendations
- Children's Oncology Group. Long-Term Follow-Up Guidelines for Survivors of Childhood, Adolescent and Young Adult Cancers
- National Cancer Institute (NCI). Follow-Up Medical Care
- National Cancer Institute (NCI). Cancer Survivorship
- Cancer.Net (ASCO). Follow-Up Care After Cancer Treatment
- Leukemia & Lymphoma Society (LLS). Long-Term and Late Effects of Treatment
- National Cancer Institute. Facing Forward: Life After Cancer Treatment