← Geri
Müalicədən sonra və remissiya

Yaddaş və diqqət

Leykoz müalicəsindən sonra bəzi insanlar yaddaşda, diqqətdə və ya düşüncə sürətində dəyişikliklər hiss edir. Bu mövzuda bunun səbəblərini, necə qiymətləndirildiyini və gündəlik həyatda nəyin kömək etdiyini izah edirik.

Son yenilənmə: Oxuma müddəti ~2 dəq
Yavaş-yavaş dağılan duman içində fənər.
Şəkil 1.Fikir dumanlı ola bilər, amma çox vaxt aydınlaşır.

01Qısa cavab

Müalicədən sonra yaddaş və diqqət problemləri tez-tez “kimyaterapiya dumanı” və ya xərçənglə əlaqəli koqnitiv pozğunluq adlanır. Əlamətlər: unutqanlıq, söz tapmaqda çətinlik, diqqəti saxlamaqda çətinlik, bir neçə işi birlikdə görməkdə çətinlik və düşüncənin yavaşlaması. Səbəblər bir neçədir: onurğa beyni mayesinə yeridilən kimyaterapiya, yüksək dozalı metotreksat, kəllə şüası (xüsusən ALL müalicəsində və kiçik yaşda), həmçinin yorğunluq, yuxu pozğunluğu, narahatlıq, depressiya, anemiya və hormon dəyişiklikləri. Bir çox insanda çətinliklər müalicədən sonrakı aylar və ya illər ərzində yaxşılaşır; uşaqlarda isə bəzən illər sonra, məktəb tələbləri artdıqca görünə bilər. COG risk qrupunda olan uşaqlar üçün neyropsixoloji qiymətləndirmə tövsiyə edir. Kömək edən üsullar: planlayıcı və xatırlatmalar, işləri bölmək, yuxu, fiziki aktivlik, məktəb və iş uyğunlaşmaları və koqnitiv reabilitasiya.

02Sadə izah

Bu, “kimyaterapiya dumanı” adlanır.

Əlamətlər — unutqanlıq, diqqət çətinliyi.

Səbəblər — müalicə, yorğunluq, yuxu, əhval.

Çox vaxt zamanla yaxşılaşır.

Kömək — təşkil, yuxu, hərəkət, uyğunlaşmalar.

03Elmi izah

Risk amilləri: NCI-yə görə intratekal və yüksək dozalı metotreksat, kəllə şüası, kiçik yaşda müalicə və qadın cinsi neyrokoqnitiv gec təsirlərin riskini artırır.

Uşaqlarda: COG ALL müalicəsi almış uşaqlarda emal sürəti, iş yaddaşı və diqqət çətinliklərinin daha çox olduğunu və onların sonradan görünə biləcəyini qeyd edir; neyropsixoloji qiymətləndirmə tövsiyə edilir.

Digər səbəblər: ACS və CRUK yorğunluq, yuxusuzluq, narahatlıq, depressiya, anemiya və dərmanların da düşüncəyə təsir etdiyini vurğulayır — bunlar çox vaxt müalicə edilə bilər.

Dəstək: NCI yaddaş vasitələri, gündəlik rejim, fiziki aktivlik və koqnitiv reabilitasiyanın faydalı ola biləcəyini qeyd edir.

04Bədəndə nə baş verir?

Bu nə hissdir?

İnsanlar fikrin “dumanlı” olduğunu, adların və ya planların unudulduğunu, oxuduğunu yadda saxlamağın çətinləşdiyini deyirlər.

Niyə baş verir?

Müalicə beyin hüceyrələri arasındakı əlaqələrə təsir edə bilər; həmçinin yorğunluq, yuxu, əhval və hormonlar da rol oynayır.

İşıq sapları ilə birləşən nöqtələrdən ibarət beyin.
Şəkil 2.Yaddaş beyin hüceyrələri arasındakı əlaqələrdir.

Necə qiymətləndirilir?

Həkim əvvəlcə yorğunluq, anemiya, tiroid, yuxu və əhval kimi müalicə oluna bilən səbəbləri yoxlayır. Neyropsixoloq yaddaş, diqqət və düşüncə sürətini testlərlə qiymətləndirir.

Gündəlik həyatda nə kömək edir?

Planlayıcı və telefon xatırlatmaları, əşyaları eyni yerdə saxlamaq, bir işə fokuslanmaq, böyük işləri kiçik hissələrə bölmək, kifayət qədər yuxu və müntəzəm hərəkət.

Təşkil yaddaşa kömək edir
Şəkil 3.Təşkil yaddaşa kömək edir.

Məktəb və iş

Uşaqlar üçün fərdi təhsil planı, əlavə vaxt və sakit mühit; böyüklər üçün çevik iş qrafiki və tapşırıqların yazılı verilməsi.

Nə vaxt həkimə zəng etməli

Narahatedici əlamətlər — qızdırma, qanaxma, yeni ağrı, nəfəs darlığı — görüşlər arasında da həkimə deyilməlidir. Erkən müraciət həmişə gecikmədən yaxşıdır.

05Yaddaş və diqqətə dəstək

Addımlar.

Diqqət — Unutqanlıq, diqqətin yayınması.1DiqqətUnutqanlıq, diqqətin yayınması.
Qiymətləndirmə — Neyropsixoloji testlər.2QiymətləndirməNeyropsixoloji testlər.
Təşkil — Planlayıcı, xatırlatmalar.3TəşkilPlanlayıcı, xatırlatmalar.
Bərpa — Yuxu, hərəkət, istirahət.4BərpaYuxu, hərəkət, istirahət.
AydınlıqDüşüncə aydınlaşır.
Təhsil/işUyğunlaşmalar kömək edir.
RahatlıqStress azalır.

06Kömək edən üsullar (sadələşdirilmiş)

ÇətinlikÜsulKim kömək edir
UnutqanlıqPlanlayıcı, xatırlatmalarSiz, ailə
Diqqət çətinliyiBir iş, sakit mühitMüəllim, işəgötürən
Yavaş düşüncəƏlavə vaxt, işləri bölməkMəktəb, iş
Davamlı problemlərQiymətləndirmə, reabilitasiyaNeyropsixoloq

* Planı həkiminiz və mütəxəssislərlə birlikdə qurun.

07Əsas terminlər

Kimyaterapiya dumanı
Müalicədən sonra düşüncənin dumanlı olması.
Koqnitiv
Düşüncə, yaddaş, diqqətlə bağlı.
İş yaddaşı
Məlumatı qısa müddət yadda saxlamaq.
Emal sürəti
Məlumatın nə qədər tez işləndiyi.
Neyropsixoloq
Düşüncə qabiliyyətlərini qiymətləndirən mütəxəssis.
Koqnitiv reabilitasiya
Düşüncə bacarıqlarını inkişaf etdirən məşqlər.

08Əsas fikirlər

  • Bu çətinliklər tez-tez olur.
  • Çox vaxt yaxşılaşır.
  • Müalicə olunan səbəbləri yoxlatdırın.
  • Planlayıcı və xatırlatmalardan istifadə edin.
  • Yuxu və hərəkət kömək edir.
  • Məktəb və işə xəbər verin.

09Tez-tez verilən suallar

Bu ömürlük qalacaqmı?

Çox insanda zamanla yaxşılaşır; davamlı olarsa, dəstək var.

Övladımın qiymətləri düşüb — nə etməliyəm?

Həkimə və məktəbə deyin; qiymətləndirmə kömək edə bilər.

Dərmanlar kömək edirmi?

Bəzi hallarda həkim müzakirə edə bilər; əsas üsullar dərmansızdır.

Beyin oyunları faydalıdırmı?

Strukturlaşdırılmış koqnitiv reabilitasiya daha faydalıdır.

Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?

Xeyr. Bu ümumi təhsil məlumatıdır; sizin vəziyyətinizi yalnız müalicə edən həkim qiymətləndirir.

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

  1. Bu ömürlük qalacaqmı?

  2. Övladımın qiymətləri düşüb — nə etməliyəm?

  3. Dərmanlar kömək edirmi?

  4. Beyin oyunları faydalıdırmı?

  5. Bu məlumat həkim məsləhətini əvəz edirmi?

Suallarım

12Mənbələr

  1. Children's Oncology Group. Long-Term Follow-Up Guidelines for Survivors of Childhood, Adolescent and Young Adult Cancers
  2. National Cancer Institute (NCI). Late Effects of Treatment for Childhood Cancer (PDQ®)–Patient Version
  3. National Cancer Institute. Memory or Concentration Problems and Cancer Treatment
  4. American Cancer Society. Chemo Brain
  5. Cancer Research UK. Cognitive changes (chemo brain)
  6. National Cancer Institute (NCI). Follow-Up Medical Care
  7. National Cancer Institute (NCI). Cancer Survivorship
  8. Cancer.Net (ASCO). Follow-Up Care After Cancer Treatment
  9. Leukemia & Lymphoma Society (LLS). Long-Term and Late Effects of Treatment
  10. NHS. Strength exercises
Tibbi xəbərdarlıqBu məlumat yalnız maarifləndirmə üçündür və həkim məsləhətini əvəz etmir.
Son yenilənmə: ← Siyahıya qayıt

Saytın interaktiv versiyasını açın →