Minerallar: dəmir, kalsium, kalium və digər “tikinti daşları”
Minerallar torpaqdan bitkilərə, oradan isə qidamıza keçən elementlərdir. Onlar sümükləri qurur, ürəyin və əzələlərin işini təmin edir, oksigeni daşıyır. Lösemi müalicəsi zamanı onların səviyyəsi tez-tez yoxlanılır. Bu mövzuda əsas mineralları, onların mənbələrini və müalicə zamanı nəyə diqqət etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Minerallar orqanizmin özünün hazırlaya bilmədiyi kimyəvi elementlərdir. Onları yalnız qida və içki ilə alırıq.
Dəmir qırmızı qan hüceyrələrindəki hemoqlobinin mərkəzində durur və oksigeni ağciyərlərdən toxumalara daşıyır.
Kalsium və fosfor sümüklərin və dişlərin əsas tikinti materialıdır. Kalsium həm də əzələlərin yığılması və qanın laxtalanması üçün lazımdır.
Kalium, natrium və maqnezium elektrolitlərdir: ürəyin ritmini, əzələlərin və sinirlərin işini, mayenin balansını tənzimləyirlər.
Müalicə zamanı minerallar həm azala, həm də arta bilər. Ona görə onları analizlə yoxlamaq, “ehtiyat üçün” əlavə qəbul etməmək lazımdır.
03Elmi izah
Dəmir və qan köçürmələri: MedlinePlus-a görə hər qan köçürməsi orqanizmə dəmir gətirir; çoxlu köçürmədən sonra dəmir yığıla bilər və bu, ferritin analizi ilə izlənir. Dəmir əlavəsinin artıq dozası zərərli ola bilər, ona görə NHS onu yalnız lazım olduqda qəbul etməyi tövsiyə edir.
Anemiyanın səbəbi: ÜST-ə görə dünyada anemiyanın ən çox yayılmış səbəbi dəmir çatışmazlığıdır. Amma lösemi zamanı anemiya əsasən sümük iliyinin qan hüceyrəsi istehsal edə bilməməsi və müalicənin təsiri ilə bağlıdır; ona görə səbəbi həkim analizlərlə müəyyən edir.
Elektrolitlər: MedlinePlus-a görə elektrolit paneli natrium, kalium, xlorid və bikarbonatı ölçür. Müalicənin əvvəlində şiş lizisi sindromu zamanı kalium və fosfor kəskin qalxa bilər; bəzi antibiotiklər, göbələk əleyhinə dərmanlar və ishal isə kalium və maqneziumu azalda bilər.
Əlavələr: ESPEN-in 2022-ci il mikronutriyent tövsiyəsinə görə mineral əlavələri əsasən təsdiqlənmiş çatışmazlıq və ya artmış itki zamanı verilməlidir. Sink və selen kimi elementlərin də yüksək dozası zərərli ola bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Böyük və kiçik minerallar
Kalsium, fosfor, kalium, natrium, maqnezium gündə yüzlərlə milliqram lazımdır. Dəmir, sink, mis, selen, yod isə çox az — milliqram və ya mikroqram səviyyəsində. Hər ikisi həyat üçün vacibdir.
Dəmir və oksigen
Dəmir hemoqlobinin içində oksigeni bağlayır. Ət, qaraciyər, balıq, paxlalı, qarabaşaq dəmirlə zəngindir. C vitamini bitki mənşəli dəmirin sorulmasını yaxşılaşdırır, güclü çay isə azaldır.
Qan köçürməsi və dəmir
Hər qan köçürməsi orqanizmə dəmir gətirir. Uzun müalicədən sonra dəmir qaraciyərdə və ürəkdə yığıla bilər. Həkim ferritin analizi ilə bunu izləyir və lazım olsa müalicə edir.
Kalsium və sümüklər
Süd məhsulları, pendir, kəsmik, kunjut, yaşıl tərəvəz kalsium verir. Steroidlər və az hərəkət sümükləri zəiflədə bilər. Kalsium və D vitamini birlikdə işləyir.
Kalium və maqnezium
Banan, kartof, quru meyvə, paxlalı kaliumla, qoz-fındıq, tam taxıl, yaşıl tərəvəz maqneziumla zəngindir. Bəzi dərmanlar və ishal onları azaldır; böyrək çatışmazlığı və şiş lizisi zamanı isə kalium təhlükəli dərəcədə arta bilər.
Analiz nəyi göstərir?
Biokimyəvi analiz natrium, kalium, kalsium, maqnezium və fosforu ölçür. Ferritin dəmir ehtiyatını göstərir. Nəticəni həmişə həkim bütün vəziyyətlə birlikdə qiymətləndirir.
05Minerallar: dörd addım
Qidadan al, dəmiri anla, analizlə yoxla, əlavəni özün başlama.
06Əsas minerallar (sadələşdirilmiş)
| Mineral | Nə üçün lazımdır | Qida mənbələri |
|---|---|---|
| Dəmir | Hemoqlobin, oksigen daşınması | Ət, qaraciyər, paxlalı, qarabaşaq |
| Kalsium | Sümüklər, əzələlər, laxtalanma | Süd, pendir, kəsmik, kunjut |
| Kalium | Ürək ritmi, əzələlər | Banan, kartof, quru meyvə, paxlalı |
| Maqnezium | Əzələ və sinirlər, ürək | Qoz-fındıq, tam taxıl, yaşıl tərəvəz |
| Natrium | Maye balansı, təzyiq | Duz, hazır məhsullar |
| Sink və selen | İmmunitet, fermentlər | Ət, balıq, yumurta, toxumlar |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Mineral əlavələrini, xüsusən dəmir və kaliumu, yalnız analiz əsasında həkim təyin edir.
07Əsas terminlər
- Mineral
- Qidadan alınan vacib kimyəvi element.
- Elektrolit
- Qanda yüklü hissəcik şəklində olan mineral.
- Hemoqlobin
- Oksigen daşıyan, dəmirli zülal.
- Ferritin
- Dəmir ehtiyatını göstərən zülal.
- Dəmir yığılması
- Çoxlu köçürmədən sonra artıq dəmir.
- Hipokaliemiya
- Qanda kaliumun azalması.
- Hiperkaliemiya
- Qanda kaliumun artması.
- Şiş lizisi
- Hüceyrələrin kütləvi parçalanması və minerallar artımı.
08Əsas fikirlər
- Mineralları qidadan alırıq.
- Dəmir oksigeni daşıyır.
- Lösemi zamanı anemiya hər zaman dəmir çatışmazlığı deyil.
- Köçürmələrdən sonra dəmir yığıla bilər.
- Kalium və maqnezium analizlə izlənir.
- Böyrək problemi olanda kalium məhdudlaşdırıla bilər.
- Dəmir və kalium əlavələrini özünüz başlamayın.
- Qıcolma və ürək döyüntüsü pozulsa, zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Hemoqlobinim aşağıdır. Dəmir içimmi?
Həkim deməsə, yox. Lösemi zamanı hemoqlobinin aşağı olmasının səbəbi adətən sümük iliyi və müalicədir. Çoxlu köçürmədən sonra isə dəmir artıq ola bilər. Ferritin analizi bunu göstərir.
Qaraciyər və qırmızı ət anemiyaya kömək edərmi?
Onlar dəmir və B12 verir, qida kimi faydalıdır və tam bişirilməlidir. Amma lösemi ilə bağlı anemiyanı yalnız qida düzəltmir; köçürmə və müalicə qərarlarını həkim verir.
Kaliumum aşağıdır. Banan kömək edərmi?
Kaliumlu qidalar kömək edə bilər, amma səviyyə çox aşağıdırsa, həkim dərman təyin edir. Kalium preparatını özbaşına qəbul etmək təhlükəli ola bilər.
Kalsium içməliyəmmi? Steroid qəbul edirəm.
Steroidlər sümükləri zəiflədə bilər. Kalsium və D vitamini əlavəsinin lazım olub-olmadığını həkim analiz və müalicə planına görə deyəcək.
Mineral su faydalıdırmı?
Mineral su da maye mənbəyidir. Bəzilərində natrium çoxdur. Qapalı, təhlükəsiz su seçin; böyrək və ya təzyiq problemi varsa, həkiminizdən soruşun.
Sink və selen immuniteti gücləndirərmi?
Onlar immun sistem üçün lazımdır, amma çatışmazlıq olmadıqda əlavə qəbul etməyin faydası sübut olunmayıb, artıq doza isə zərərlidir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hemoqlobinim aşağıdır. Dəmir içimmi?
Qaraciyər və qırmızı ət anemiyaya kömək edərmi?
Kaliumum aşağıdır. Banan kömək edərmi?
Kalsium içməliyəmmi? Steroid qəbul edirəm.
Mineral su faydalıdırmı?
Sink və selen immuniteti gücləndirərmi?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Minerals
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Iron
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Potassium
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Electrolyte Panel
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Ferritin Blood Test
- NHS. Vitamins and minerals: Iron
- NHS. Vitamins and minerals: Calcium
- NHS. Vitamins and minerals: Others (magnesium, potassium, zinc, selenium and more)
- NIH Office of Dietary Supplements. Iron — Fact Sheet for Consumers
- NIH Office of Dietary Supplements. Magnesium — Fact Sheet for Consumers
- Clinical Nutrition (ESPEN), 2022. Berger MM et al. ESPEN micronutrient guideline
- World Health Organization (WHO). Anaemia — fact sheet