Əl yuma: ən sadə qoruma
Mikrobların çoxu bizə əllər vasitəsilə keçir: qapı dəstəyindən, telefondan, çiy ətdən — ağıza, gözə, kateterə. İmmunitet zəif olanda düzgün əl yuma xüsusilə vacibdir. Bu mövzuda nə vaxt, necə və nə qədər yumağı, antiseptikin nə vaxt kifayət etdiyini və dərini necə qorumağı izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Əllərimiz gün ərzində yüzlərlə səthə toxunur. Mikroblar gözlə görünmür, amma əldən ağıza, gözə və qidaya asanlıqla keçir.
Neytrofillər az olanda bu mikroblar adi vaxtdakından daha ağır infeksiyaya səbəb ola bilər. Ona görə əl yuma xəstənin özü, yemək hazırlayan ailə üzvləri və qonaqlar üçün vacibdir.
Sabun mikrobları öldürməkdən çox, onları dəridən qoparır, su isə yuyub aparır. Ona görə ovuşdurmaq və yaxalamaq vacibdir — sadəcə suya tutmaq kifayət deyil.
Ən çox unudulan yerlər: baş barmaq, barmaq ucları, dırnaq altı, barmaq araları və bilək. Məhz buraları diqqətlə ovuşdurmaq lazımdır.
Tez-tez yuyulan əllərin dərisi quruya bilər. Çatlar mikroblar üçün qapıdır. Ətirsiz nəmləndirici krem dərini qoruyur.
03Elmi izah
CDC-nin beş addımı: əlləri təmiz axar su ilə isladın, kranı bağlayın və sabun vurun; ovucları, əlin arxasını, barmaq aralarını və dırnaq altını köpükləndirin; ən azı 20 saniyə ovuşdurun; axar su altında yaxalayın; təmiz dəsmal və ya hava quruducusu ilə qurulayın. Sabun və su olmayanda ən azı 60% spirtli antiseptik istifadə olunur.
Ən vacib anlar: CDC əlləri yemək hazırlamazdan əvvəl, zamanı və sonra, yeməkdən əvvəl və sonra, tualetdən sonra, burnu sildikdən, öskürəkdən və asqırıqdan sonra, heyvana və heyvan qidasına toxunduqdan sonra, zibilə toxunduqdan sonra, yara ilə məşğul olmazdan əvvəl və sonra yumağı tövsiyə edir.
Səhiyyədə əl gigiyenası: ÜST-ün əl gigiyenası üzrə tövsiyələri xəstəxanada infeksiyaların qarşısını almaqda əl gigiyenasını əsas tədbir sayır. Xəstələr və ailələr tibb işçilərindən əllərini təmizləmələrini nəzakətlə xahiş edə bilərlər — bu, qayğının normal hissəsidir.
Xərçəng müalicəsi zamanı: Amerika Xərçəng Cəmiyyəti və NCI-yə görə immuniteti zəif olanlar üçün əllərin təmizlənməsi infeksiyanın qarşısını almaq üçün edə biləcəkləri ən vacib şeydir. Qida təhlükəsizliyində də ilk addım əllərin yuyulmasıdır.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt yumaq lazımdır?
Yeməkdən və yemək hazırlamazdan əvvəl; çiy ət, balıq, yumurta və yuyulmamış tərəvəzə toxunduqdan sonra; tualetdən və uşaq bezini dəyişdikdən sonra; burnu sildikdən, öskürək və asqırıqdan sonra; heyvanlara və zibilə toxunduqdan sonra; evə qayıdanda; dərman qəbul etməzdən və kateterə, porta, yaraya toxunmazdan əvvəl.
Necə yumaq lazımdır?
İsladın, sabunlayın, ovucları bir-birinə sürtün, sonra əlin arxasını, barmaq aralarını, baş barmaqları, barmaq uclarını və dırnaq altını. Ən azı 20 saniyə — təxminən iki dəfə “Ad günün mübarək” mahnısı qədər. Axar su altında yaxalayın, təmiz dəsmalla qurulayın, kranı dəsmalla bağlayın.
Antiseptik nə vaxt kifayətdir?
Sabun və su olmayanda — yolda, xəstəxanada, ictimai yerlərdə — ən azı 60% spirtli antiseptik yaxşı alternativdir. Ovucunuzu dolduracaq qədər götürün və əllər quruyana qədər ovuşdurun. Əllər görünən dərəcədə çirklidirsə, yağlıdırsa, tualetdən sonra və ishal zamanı sabun və su daha etibarlıdır.
Dəsmal, dırnaq, üzük
Hər kəsin öz dəsmalı olsun və tez-tez dəyişdirilsin; mətbəx dəsmalı ilə əl dəsmalını qarışdırmayın. Dırnaqları qısa və təmiz saxlayın, süni dırnaqlardan çəkinin. Üzük və bilərzik altında mikroblar qala bilər — əl yuyarkən çıxarmaq və ya altını yaxşı yumaq lazımdır.
Dərini qoruyun
Tez-tez yumaq dərini qurudur. İlıq (isti yox) su, yumşaq sabun, ehmalca qurulama və ətirsiz nəmləndirici krem kömək edir. Çatlar, qızartı və ya yaralar keçmirsə, komandanıza deyin — dəri immunitet zəif olanda xüsusilə qorunmalıdır.
Ailə, qonaqlar və tibb işçiləri
Evdə hamı eyni qaydaya əməl etsin. Qonaqlardan gələndə əllərini yumağı xahiş etmək nəzakətsizlik deyil. Xəstəxanada tibb işçisindən əllərini təmizləməsini soruşmaq da normaldır. Uşaqlara əl yumağı oyun kimi öyrətmək olar.
05Düzgün əl yuma dörd addımda
İslat, sabunla, ovuşdur, yaxala və qurula.
06Sabun və su yoxsa antiseptik? (sadələşdirilmiş)
| Vəziyyət | Ən yaxşı seçim | Qeyd |
|---|---|---|
| Yeməkdən və hazırlıqdan əvvəl | Sabun və su | Ən azı 20 saniyə |
| Çiy ətə toxunduqdan sonra | Sabun və su | Səthləri də təmizləyin |
| Tualetdən sonra, ishal zamanı | Sabun və su | Antiseptik bəzi mikroblara az təsir edir |
| Yolda, sabun yoxdur | Ən azı 60% spirtli antiseptik | Quruyana qədər ovuşdurun |
| Kateterə və ya porta toxunmazdan əvvəl | Sabun və su və ya antiseptik | Komandanın göstərişinə əməl edin |
| Əllər görünən dərəcədə çirklidir | Sabun və su | Antiseptik çirki təmizləmir |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Kateter və port baxımı üçün komandanızın xüsusi qaydaları ola bilər.
07Əsas terminlər
- Əl gigiyenası
- Əlləri sabunla yumaq və ya antiseptiklə təmizləmək.
- Spirtli antiseptik
- Tərkibində ən azı 60% spirt olan əl təmizləyici.
- Mikrob
- Gözlə görünməyən bakteriya, virus və ya göbələk.
- Neytropeniya
- İnfeksiya ilə mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Çarpaz çirklənmə
- Mikrobların əl, səth və ya qab vasitəsilə qidaya keçməsi.
- Nəmləndirici krem
- Dərinin qurumasının və çatlamasının qarşısını alan vasitə.
- Kateter
- Venaya qoyulan nazik boru.
- Port
- Dəri altına yerləşdirilən venoz giriş cihazı.
08Əsas fikirlər
- Əl yuma ən sadə qorumadır.
- Yeməkdən və hazırlıqdan əvvəl mütləq yuyun.
- Tualetdən sonra sabun və su.
- Ən azı 20 saniyə ovuşdurun.
- Baş barmaq və dırnaq altını unutmayın.
- Sabun yoxdursa, 60% spirtli antiseptik.
- Dərini nəmləndirin, çatlardan qoruyun.
- Ailə və qonaqlar da əllərini yusun.
09Tez-tez verilən suallar
İsti su soyuq sudan daha yaxşıdırmı?
CDC-yə görə həm ilıq, həm soyuq su işə yarayır. Əsas olan sabun, ovuşdurma müddəti və yaxalamadır. Çox isti su dərini qurudur.
Antibakterial sabun lazımdırmı?
Adi sabun gündəlik istifadə üçün kifayətdir. Əsas olan düzgün texnika və müddətdir.
Əlcək taxmaq əl yumağı əvəz edirmi?
Xeyr. Əlcək çıxarılandan sonra da əllər yuyulmalıdır. Gündəlik həyatda əlcək çox vaxt lazım deyil, amma bağçılıq və ya təmizlik zamanı faydalıdır.
Qonaqlara əllərini yumağı necə deyim?
Sadə və mehriban: “Mənim immunitetim indi zəifdir, zəhmət olmasa əvvəlcə əllərinizi yuyun.” Çox insan bunu anlayışla qarşılayır.
Telefonu da təmizləməliyəmmi?
Telefon tez-tez toxunulan əşyadır. Onu istehsalçının tövsiyəsinə uyğun dezinfeksiya salfetləri ilə vaxtaşırı silmək faydalıdır, amma əsas olan əlləri yumaqdır.
Uşağıma əl yumağı necə öyrədim?
Birlikdə edin, mahnı oxuyun, köpükdən oyun düzəldin. Uşaq əllərini yuyanda tərifləyin. Lavabonun yanına kiçik pillə qoymaq kömək edir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
İsti su soyuq sudan daha yaxşıdırmı?
Antibakterial sabun lazımdırmı?
Əlcək taxmaq əl yumağı əvəz edirmi?
Qonaqlara əllərini yumağı necə deyim?
Telefonu da təmizləməliyəmmi?
Uşağıma əl yumağı necə öyrədim?
12Mənbələr
- CDC. Preventing Food Poisoning
- World Health Organization (WHO). Hand hygiene
- World Health Organization (WHO). WHO guidelines on hand hygiene in health care
- World Health Organization (WHO). World Hand Hygiene Day
- NHS. How to wash your hands
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Hand Hygiene and Preventing Infection
- American Cancer Society. Preventing Infections in People with Cancer
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- American Cancer Society. Food Safety During Cancer Treatment
- NHS. Food poisoning