Zəif immunitetdə qida təhlükəsizliyi
Leykoz və onun müalicəsi immuniteti zəiflədəndə qida ilə keçən mikroblar adi vaxtdakından daha təhlükəli ola bilər. Bu o demək deyil ki, yemək qorxulu olmalıdır. Bu mövzuda hansı qidaların daha riskli olduğunu, dörd sadə qaydanı, “neytropenik pəhriz” barədə müasir baxışı və nə vaxt həkimə zəng etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Neytrofillər bağırsaqdan və ağızdan daxil olan mikroblarla ilk mübarizə aparan hüceyrələrdir. Kimyaterapiyadan sonra onlar azalanda, sağlam insanda heç bir problem yaratmayan qida mikrobu da infeksiyaya səbəb ola bilər.
Qida infeksiyalarının çoxunu salmonella, listeriya, kampilobakter, E. coli kimi bakteriyalar törədir. Onlar ən çox çiy ət, yumurta, pasterizə olunmamış süd məhsulları və yuyulmamış tərəvəzdə olur. Yaxşı bişirmə onları öldürür.
Yaxşı xəbər budur ki, sadə vərdişlər riski xeyli azaldır: əlləri yumaq, çiy və bişmişi ayırmaq, qidanı tam bişirmək, qalıqları tez soyutmaq. Bunlar həm xəstə, həm də yemək hazırlayan ailə üzvləri üçündür.
Əvvəllər çox xəstəxana sərt “neytropenik pəhriz” tətbiq edirdi: heç bir çiy meyvə-tərəvəz olmadan. Tədqiqatlar bunun infeksiyaları azaltmadığını göstərdi, amma yeməyi kasadlaşdırırdı. İndi diqqət qidanın təhlükəsiz hazırlanmasına yönəlib.
Hər mərkəzin öz qaydaları ola bilər, xüsusən allogen transplantasiyadan sonra. Ziddiyyət görsəniz, öz komandanızın tövsiyəsinə üstünlük verin.
03Elmi izah
Riskli qidalar: CDC-yə görə immuniteti zəif olan insanlar qida zəhərlənməsinə daha həssasdır. Daha riskli qidalar: çiy və ya az bişmiş quş əti, ət, dəniz məhsulları və yumurta; çiy cücərtilər; yuyulmamış meyvə-tərəvəz; kəsilmiş qovun; pasterizə olunmamış süd, şirə və yumşaq pendir; çiy xəmir.
Listeriya: CDC immuniteti zəif olanlara isidilməmiş delikates ət və kolbasadan, soyuducuda saxlanılan hisə verilmiş balıqdan, hazır delikates salatlardan, pasterizə olunmamış süd məhsullarından çəkinməyi, əvəzində onları buxar çıxana qədər (74 °C) qızdırmağı məsləhət görür.
Neytropenik pəhriz: 2019-cu il sistematik icmal və meta-analizi (BMJ Supportive & Palliative Care) sərt neytropenik pəhrizin infeksiya riskini azaltmadığını göstərib. ASCO-nun 2022-ci il tövsiyəsi də müalicə zamanı infeksiyanın qarşısını almaq üçün neytropenik pəhrizi tövsiyə etmir; Leykemiya və Limfoma Cəmiyyəti qidanın təhlükəsiz hazırlanmasını daha vacib sayır.
Dörd addım: ÜST-ün “Daha təhlükəsiz qida üçün beş açar” proqramı və CDC-nin “təmizlə, ayır, bişir, soyut” prinsipi eyni əsasa söykənir: əl və səth təmizliyi, çiy və hazır qidanın ayrılması, kifayət qədər temperaturda bişirmə və tez soyutma, təhlükəsiz su və xammal.
04Bədəndə nə baş verir?
Kimə xüsusilə vacibdir?
Kimyaterapiya və ya hədəfli müalicədən sonra neytrofilləri az olanlara, kök hüceyrə transplantasiyasından keçənlərə, yüksək dozada steroid qəbul edənlərə. Neytrofil sayınızı və hansı dövrdə ehtiyatlı olmalı olduğunuzu komandanızdan soruşun — çox vaxt ən riskli dövr kursdan sonrakı 1–2 həftədir.
Dörd əsas addım
Təmizləyin: yeməkdən və hazırlıqdan əvvəl əlləri 20 saniyə sabunla yuyun, səthləri təmiz saxlayın. Ayırın: çiy ət, balıq və yumurta üçün ayrıca taxta və bıçaq. Bişirin: ət, quş əti, balıq və yumurtanı tam bişirin. Soyudun: hazır yeməyi 2 saat ərzində soyuducuya qoyun, soyuducu 4–5 °C və ya daha soyuq olsun.
Daha riskli qidalar
Çiy və ya qanlı ət, az bişmiş lülə kabab və köftə, çiy balıq (suşi, duzlanmış çiy balıq), çiy və ya axıcı yumurta (o cümlədən çiy yumurta ilə çalınmış qoqol-moqol və ev mayonezi), pasterizə olunmamış süd, ev pendiri və qatığı, yumşaq kifli pendirlər, çiy cücərtilər, isidilməmiş kolbasa və delikateslər, pasterizə olunmamış şirələr. Bunları ya tamamilə, ya da yaxşı bişirilmiş şəkildə yeyin.
Daha təhlükəsiz seçimlər
Yaxşı bişmiş ət, toyuq və balıq, bərk bişmiş yumurta, pasterizə olunmuş süd, qatıq və bərk pendir, qaynadılmış və ya bişmiş tərəvəz, yaxşı yuyulmuş və ya qabığı soyulan meyvə, qablaşdırılmış çörək və taxıllar, konservlər, qaynadılmış su ilə hazırlanmış çay və kompot. Plov, dolma, şorbalar və bozbaş kimi isti yeməklər yaxşı seçimdir.
Meyvə və tərəvəz
Əksər mərkəzlər indi yaxşı yuyulmuş təzə meyvə-tərəvəzə icazə verir. Axar su altında yuyun, qabığı qalın olanları fırça ilə təmizləyin, zədələnmiş və kiflənmiş hissələri atın. Sabun və ya xlor istifadə etməyin. Giləmeyvə və yarpaqlı göyərtini xüsusilə diqqətlə yuyun. Transplantasiyadan sonra komanda daha sərt qayda qoya bilər.
Qida zəhərlənməsi əlamətləri
Ürəkbulanma, qusma, ishal, qarın ağrısı, qızdırma, titrətmə. Neytropeniya zamanı qızdırma təcili vəziyyətdir — evdə müalicə etməyə çalışmayın, dərhal komandanıza zəng edin. Maye itkisini əvəz etmək və ishal dərmanı qəbul etməzdən əvvəl həkimlə danışmaq lazımdır.
05Təhlükəsiz qida dörd addımda
Təmizlə, ayır, bişir, soyut.
06Daha riskli və daha təhlükəsiz seçimlər (sadələşdirilmiş)
| Qida qrupu | Daha riskli | Daha təhlükəsiz |
|---|---|---|
| Ət və quş əti | Qanlı, az bişmiş, çiy qiymə | Tam bişmiş, içi çəhrayı deyil |
| Balıq | Suşi, çiy və ya yüngül duzlanmış balıq | Yaxşı bişmiş balıq, konserv |
| Yumurta | Axıcı yumurta, qoqol-moqol, ev mayonezi | Bərk bişmiş yumurta, pasterizə olunmuş məhsul |
| Süd məhsulları | Çiy süd, ev pendiri, kifli yumşaq pendir | Pasterizə olunmuş süd, qatıq, bərk pendir |
| Delikateslər | İsidilməmiş kolbasa, pate, hazır salatlar | Buxar çıxana qədər qızdırılmış |
| Meyvə-tərəvəz | Yuyulmamış, zədələnmiş, çiy cücərti | Yaxşı yuyulmuş, soyulmuş və ya bişmiş |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Transplantasiyadan sonra və ya çox aşağı göstəricilərdə qaydalar daha sərt ola bilər — komandanızın tövsiyəsinə əməl edin.
07Əsas terminlər
- Neytropeniya
- İnfeksiya ilə mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Qida zəhərlənməsi
- Qida ilə keçən mikrob və ya toksinlərin yaratdığı xəstəlik.
- Listeriya
- Soyuducuda belə çoxala bilən, immuniteti zəif olanlar üçün təhlükəli bakteriya.
- Salmonella
- Çiy yumurta və quş ətində rast gəlinən bakteriya.
- Pasterizasiya
- Mikrobları öldürmək üçün süd və şirələrin qızdırılması.
- Çarpaz çirklənmə
- Mikrobların çiy qidadan hazır qidaya keçməsi.
- Neytropenik pəhriz
- Bütün çiy məhsulları qadağan edən köhnə yanaşma; faydası sübut olunmayıb.
- Təhlükəli temperatur zonası
- Bakteriyaların sürətlə çoxaldığı təxminən 5–60 °C aralığı.
08Əsas fikirlər
- Neytrofillər az olanda qida infeksiyası daha təhlükəlidir.
- Təmizlə, ayır, bişir, soyut.
- Çiy və az bişmiş ət, balıq, yumurtadan çəkinin.
- Yalnız pasterizə olunmuş süd məhsulları.
- Meyvə-tərəvəzi yaxşı yuyun.
- Sərt “steril pəhriz” adətən lazım deyil.
- Transplantasiyadan sonra qaydalar daha sərt ola bilər.
- Qızdırma və ishalda dərhal zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Təzə meyvə və tərəvəz yeyə bilərəmmi?
Əksər mərkəzlər yaxşı yuyulmuş təzə meyvə-tərəvəzə icazə verir. Zədələnmiş hissələri atın, çiy cücərtilərdən çəkinin. Transplantasiyadan sonra və ya xüsusi göstəriş varsa, komandanızın qaydasına əməl edin.
“Neytropenik pəhriz” nədir və mənə lazımdırmı?
Bu, bütün çiy məhsulları qadağan edən köhnə yanaşmadır. Tədqiqatlar onun infeksiyaları azaltmadığını göstərib. İndi təhlükəsiz qida hazırlığı tövsiyə olunur, amma bəzi mərkəzlər hələ də öz qaydalarını tətbiq edir.
Restoranda yemək olarmı?
Göstəricilər çox aşağı olanda evdə hazırlanmış təzə yemək daha təhlükəsizdir. Restoranda təzə bişmiş isti yemək seçin, bufet və salat barlarından çəkinin. Bu barədə ayrıca mövzuda ətraflı danışırıq.
Probiotik qatıq yemək olarmı?
Pasterizə olunmuş süddən hazırlanmış zavod qatığı əksər hallarda təhlükəsizdir. Canlı bakteriyalı əlavələr (kapsullar) bəzi xəstələrdə risk yarada bilər — onları qəbul etməzdən əvvəl komandanızla danışın.
Ev heyvanlarım var — bu qida təhlükəsizliyinə təsir edirmi?
Heyvanla təmasdan və onun qabına toxunduqdan sonra əllərinizi yuyun, heyvanı mətbəx səthlərindən uzaq tutun. Heyvan qidasını sizin yeməyinizlə eyni yerdə hazırlamayın.
Ailə üzvləri də bu qaydalara əməl etməlidirmi?
Yemək hazırlayan hər kəs — bəli. İshal və ya qusması olan ailə üzvü sağalana qədər sizin üçün yemək hazırlamamalıdır.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Təzə meyvə və tərəvəz yeyə bilərəmmi?
“Neytropenik pəhriz” nədir və mənə lazımdırmı?
Restoranda yemək olarmı?
Probiotik qatıq yemək olarmı?
Ev heyvanlarım var — bu qida təhlükəsizliyinə təsir edirmi?
Ailə üzvləri də bu qaydalara əməl etməlidirmi?
12Mənbələr
- CDC. Safer Food Choices for People With Weakened Immune Systems
- CDC. Preventing Food Poisoning
- CDC. Preventing Listeria Infection
- U.S. Food and Drug Administration (FDA). Food Safety for Older Adults and People with Cancer, Diabetes, HIV/AIDS, Organ Transplants, and Autoimmune Diseases
- American Cancer Society. Food Safety During Cancer Treatment
- Memorial Sloan Kettering Cancer Center. Food Safety During Cancer Treatment
- Leukemia & Lymphoma Society. Diet Guidelines for Immunosuppressed Patients
- World Health Organization (WHO). Five keys to safer food manual
- World Health Organization (WHO). Food safety — fact sheet
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- BMJ Supportive & Palliative Care, 2019. Neutropenic diets to prevent cancer infections: updated systematic review and meta-analysis
- Journal of Clinical Oncology, 2022. Exercise, Diet, and Weight Management During Cancer Treatment: ASCO Guideline