RTPX
"Transplantatın sahibə qarşı reaksiyası" (RTPX) donor immun hüceyrələrinin resipiyentin toxumalarını "yad" kimi qəbul etməsi zamanı yaranır. Bu, allogen transplantasiyanın tez-tez rast gəlinən fəsadıdır.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Yeni immunitet. Donor hüceyrələri bədəni qorumağa başlayır.
Səhv tanıma. Bəzən onlar sağlam toxumaya da hücum edir.
Qabaqlama. İmmuniteti yumşaldan dərmanlar verilir.
Tarazlıq. Eyni hüceyrələr leykoza qarşı da mübarizə aparır.
03Elmi izah
Patogenez: kondisionerinq toxuma zədəsi və sitokin "fırtınası" yaradır; donor T-hüceyrələri resipiyent antigenlərini (HLA və minor antigenlər) tanıyaraq aktivləşir və hədəf toxumalara hücum edir. Xroniki RTPX-də B-hüceyrələr və fibroz mühüm rol oynayır.
Risk amilləri: HLA uyğunsuzluğu, qohum olmayan donor, qadın donordan kişi resipiyentə, periferik qan məhsulu, yaşlı resipiyent. Profilaktika: kalsinevrin inhibitoru + metotreksat, transplantasiyadan sonra siklofosfamid, ATG və s.
Müalicə: kəskin RTPX-də birinci xətt sistemik kortikosteroidlərdir; steroidə davamlı hallarda ruksolitinib kimi dərmanlar istifadə olunur. Xroniki RTPX-də steroidlər, ruksolitinib, belumosudil, ibrutinib (bəzi ölkələrdə), ekstrakorporal fotoferez. NIH meyarları xroniki RTPX-in şiddətini qiymətləndirir.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə baş verir?
Donor immun hüceyrələri yeni bədəndə "yad" əlamətləri görür və reaksiya verir. Bu, transplantasiyanın yeni immun sistem yaratdığını göstərir, lakin nəzarət tələb edir.
Hansı orqanlar?
Kəskin RTPX əsasən dəri, bağırsaq və qaraciyərə təsir edir. Xroniki forma ağız, gözlər, ağciyər, oynaqlar və dəri kimi daha çox orqanı əhatə edə bilər.
Tarazlıq
Çox güclü immunosupressiya infeksiya və rezidiv riskini artırır, çox zəif isə RTPX-ə yol açır. Komanda dozaları analizlərə və vəziyyətə görə tənzimləyir.
05RTPX-ə nəzarət
Sadələşdirilmiş sxem.
06Kəskin və xroniki RTPX
| Xüsusiyyət | Kəskin | Xroniki |
|---|---|---|
| Nə vaxt | Adətən ilk aylarda | Adətən daha gec |
| Dəri | Səpgi, qızartı | Quruluq, bərkimə, rəng dəyişikliyi |
| Həzm sistemi | İshal, qarın ağrısı | Ağızda yaralar, udmaqda çətinlik |
| Qaraciyər | Sarılıq | Fermentlərin artması |
| Digər | — | Göz quruluğu, ağciyər, oynaqlar |
* Diaqnozu və müalicəni transplantasiya komandası qoyur; bəzən biopsiya lazım olur.
07Əsas terminlər
- RTPX
- Transplantatın sahibə qarşı reaksiyası.
- Allogen
- Donordan alınan transplantat.
- İmmunosupressiya
- İmmun sistemin fəaliyyətinin azaldılması.
- Transplantat leykoza qarşı
- Donor hüceyrələrinin leykoz hüceyrələrinə hücumu.
- HLA
- Toxuma uyğunluğunu müəyyən edən molekullar.
- Steroidlər
- İltihabı azaldan dərmanlar.
08Əsas fikirlər
- RTPX allogen transplantasiyadan sonra yaranır.
- Kəskin forma dəri, bağırsaq və qaraciyərə təsir edir.
- Xroniki forma daha çox orqanı əhatə edə bilər.
- Erkən aşkarlama müalicəni asanlaşdırır.
- İmmunosupressiv dərmanları dəqiq qəbul edin.
- Günəşdən qorunmaq dəri RTPX-i üçün vacibdir.
09Tez-tez verilən suallar
Autoloq transplantasiyada RTPX olurmu?
Demək olar ki, yox, çünki hüceyrələr sizin özünüzündür.
RTPX keçəcəkmi?
Bir çox halda müalicə ilə nəzarətə alınır və zamanla azalır; xroniki forma daha uzun çəkə bilər.
Niyə günəşdən qorunmalıyam?
Ultrabənövşəyi şüalar dəri RTPX-ini qızışdıra bilər.
Steroidlərin yan təsirləri nədir?
Şəkərin artması, infeksiya riski, əhval dəyişikliyi, sümüklərə təsir; komanda bunları izləyir.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Autoloq transplantasiyada RTPX olurmu?
RTPX keçəcəkmi?
Niyə günəşdən qorunmalıyam?
Steroidlərin yan təsirləri nədir?
12Mənbələr
- MedlinePlus. Graft-versus-host disease
- National Cancer Institute (NCI). Stem Cell and Bone Marrow Transplants for Cancer
- NHS. Stem cell or bone marrow transplants
- ICUsteps. Guide to intensive care: glossary of ICU terms
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Delirium
- Critical Care Medicine, 2018. Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Management of Pain, Agitation/Sedation, Delirium, Immobility, and Sleep Disruption in Adult Patients in the ICU
- Critical Care Medicine, 2017. The ABCDEF Bundle: Science and Philosophy of How ICU Liberation Serves Patients and Families
- National Cancer Institute (NCI). Definition of refractory – NCI Dictionary of Cancer Terms
- National Cancer Institute (NCI). Cancer Clinical Trials Information
- National Cancer Institute (NCI). Choices for Care with Advanced Cancer