Reanimasiya nədir və ora niyə köçürürlər?
Reanimasiya (intensiv terapiya şöbəsi) sözü çox vaxt qorxu doğurur. Əslində bu, xəstəxananın ən çox nəzarət və ən çox qayğı olan yeridir. Bu mövzuda reanimasiyanın nə olduğunu, leykozlu insanların ora hansı səbəblərlə köçürülə biləcəyini, orada gündəlik həyatın necə keçdiyini və sonra nə baş verdiyini sakit və sadə dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Reanimasiyanı bir növ “gücləndirilmiş qayğı” kimi təsəvvür edin. Adi palatada tibb bacısı bir neçə xəstəyə baxır, reanimasiyada isə daim yanınızda olan komanda və hər nəfəsi, hər ürək döyüntüsünü izləyən monitorlar var.
Orada xəstəni məhz müalicə etmək üçün bədənin yorulmuş funksiyalarını müvəqqəti dəstəkləyirlər: oksigen nəfəsə, dərmanlar təzyiqə, bəzən aparatlar böyrəklərə kömək edir. Bu vaxt əsas səbəb (məsələn, infeksiya) müalicə olunur.
Leykozlu insanın immuniteti və qan göstəriciləri müalicə zamanı çox aşağı düşə bilər. Ona görə adi insan üçün yüngül keçən infeksiya bəzən sürətlə ağırlaşa bilər. Belə hallarda vaxtında reanimasiyaya köçürmək düzgün və qayğılı qərardır.
Bəzən reanimasiyaya planlı şəkildə də köçürürlər — məsələn, böyük əməliyyatdan sonra və ya müəyyən müalicələrin ilk günlərində yaxın nəzarət lazım olduqda. Bu, vəziyyətin pisləşdiyini deyil, ehtiyatlı yanaşmanı göstərir.
Reanimasiya bir keçid mərhələsidir. Çox insan bir neçə gündən sonra adi palataya qayıdır. Bəziləri üçün bu müddət uzun olur. Hər halda, sonrakı bərpa üçün də plan qurulur.
03Elmi izah
Nə zaman lazım olur? NHS-ə görə reanimasiya bir və ya bir neçə orqanın funksiyası ciddi pozulduqda, məsələn, insan özü kifayət qədər nəfəs ala bilmədikdə, eləcə də ağır infeksiya (sepsis, ağır pnevmoniya) və böyük əməliyyatlardan sonra lazım olur. Burada adətən hər 1–2 xəstəyə bir tibb bacısı düşür.
Leykoz və reanimasiya: qan xərçəngi olan xəstələrdə reanimasiyaya köçürülmənin ən çox rast gəlinən səbəbləri tənəffüs çatışmazlığı və sepsisdir. Fransa və Belçikada aparılmış böyük prospektiv tədqiqat (Journal of Clinical Oncology, 2013) göstərmişdir ki, son illərdə bu xəstələrin nəticələri əvvəlki dövrlərlə müqayisədə xeyli yaxşılaşmışdır; nəticəyə xəstəliyin özündən çox orqan çatışmazlığının dərəcəsi təsir edir.
Erkən müraciətin əhəmiyyəti: neytropeniya zamanı qızdırma təcili vəziyyət sayılır (NCI). İnfeksiyanın erkən tanınması və tez antibiotik başlanması onun ağırlaşma ehtimalını azaldır. Buna görə komandalar ağırlaşma əlamətlərini görən kimi reanimasiya həkimlərini məsləhətə çağırır.
Ailə ilə birgə qayğı: Amerika Kritik Tibb Cəmiyyətinin (SCCM) 2017-ci il tövsiyələri ailənin reanimasiyada iştirakını, açıq ünsiyyəti və müntəzəm ailə görüşlərini dəstəkləyir. Reanimasiyadan sonra bəzi insanlarda zəiflik, yuxu, yaddaş və emosional çətinliklər qala bilər; bunun üçün ayrıca bərpa planı vacibdir.
04Bədəndə nə baş verir?
Reanimasiya necə görünür?
Adətən bu, işıqlı, sakit, lakin aparatların səsləri eşidilən otaq və ya bölmələrdir. Hər çarpayının yanında monitor, infuziya nasosları və oksigen sistemi olur. Çox vaxt ziyarət qaydaları xüsusi olur və əllərin təmizlənməsi tələb olunur. İlk dəfə görəndə hər şey qəribə görünə bilər — bu tamamilə normaldır.
Leykoz zamanı ən çox rast gəlinən səbəblər
Ağır infeksiya və sepsis (xüsusən neytrofillər az olanda), pnevmoniya və nəfəs çatışmazlığı, ciddi qanaxma, böyrək funksiyasının pozulması, şiş lizisi sindromu kimi metabolik problemlər, transplantasiyadan və ya CAR-T müalicəsindən sonra yaxın nəzarət ehtiyacı. Səbəbi və planı komandadan soruşmaq olar.
Orada kim işləyir?
Reanimasiya həkimləri (anestezioloq-reanimatoloqlar), reanimasiya tibb bacıları, fizioterapevtlər, dietoloqlar, bəzən psixoloq və sosial işçi. Hematoloq da xəstəni ziyarət etməyə və müalicə qərarlarında iştirak etməyə davam edir. Komandada adətən ailə ilə əlaqə üçün məsul şəxs olur.
Gündəlik həyat necə keçir?
Mütəmadi müayinələr, qan analizləri, dərmanların vurulması, bədən vəziyyətinin dəyişdirilməsi, mümkün olduqca erkən hərəkət və nəfəs məşqləri. Bəzi xəstələr yuxulu olur və ya rahatlıq üçün sakitləşdirici dərman alır. Gecə də nəzarət davam edir, ona görə yuxu tez-tez bölünür.
Reanimasiyadan sonra
Vəziyyət sabitləşəndə xəstə adi palataya köçürülür və bərpa davam edir. Bəzən əvvəlcə ara bölməyə (yüksək asılılıq bölməsi) keçirlər. Əzələ zəifliyi, yorğunluq, yuxu və yaddaş problemləri bir müddət qala bilər — bu barədə ayrıca mövzuda ətraflı danışırıq.
Siz nə edə bilərsiniz?
Ağırlaşma əlamətlərini tanıyın və vaxtında bildirin; ailə ilə əlaqə üçün bir nəfəri seçin; vacib məlumatları (dərmanlar, allergiyalar, əvvəlki müalicələr, istəklər) yazılı şəkildə hazır saxlayın; suallarınızı qeyd edin. Öz istəklərinizi əvvəlcədən yaxınlarınız və həkiminizlə müzakirə etmək çətin anda qərarları asanlaşdırır.
05Reanimasiya yolu dörd addımda
Nəzarət, dəstək, səbəbin müalicəsi və bərpa.
06Leykoz zamanı reanimasiyaya köçürülmənin tipik səbəbləri (sadələşdirilmiş)
| Vəziyyət | Nə baş verir? | Reanimasiyada nə edilir? |
|---|---|---|
| Sepsis (ağır infeksiya) | İnfeksiya bütün bədənə təsir edir, təzyiq düşə bilər | Antibiotiklər, mayelər, təzyiqi saxlayan dərmanlar |
| Nəfəs çatışmazlığı | Ağciyərlər kifayət qədər oksigen vermir | Oksigen, maska ilə nəfəs dəstəyi, lazım olsa süni ventilyasiya |
| Ciddi qanaxma | Trombositlər çox az və ya laxtalanma pozulub | Transfuziyalar, səbəbin müalicəsi |
| Böyrək və metabolik problemlər | Böyrəklər zəifləyir, duzlar pozulur | Mayelər, dərmanlar, lazım olsa dializ |
| Xüsusi müalicələrdən sonra nəzarət | Məsələn, CAR-T və ya transplantasiyadan sonra reaksiyalar | Yaxın izləmə və erkən müalicə |
* Cədvəl ümumi məlumatdır. Konkret səbəbi və planı yalnız müalicə edən komanda izah edə bilər.
07Əsas terminlər
- Reanimasiya (intensiv terapiya)
- Ağır vəziyyətdə olan xəstələrin yaxından izlənildiyi və orqanların dəstəkləndiyi şöbə.
- Reanimatoloq
- İntensiv terapiya üzrə ixtisaslaşmış həkim.
- Sepsis
- İnfeksiyaya qarşı bədənin həddindən artıq reaksiyası; orqanlara təsir edə bilər.
- Neytropeniya
- İnfeksiyaya qarşı mübarizə aparan neytrofillərin azalması.
- Monitor
- Ürək döyüntüsünü, təzyiqi, oksigeni ekranda göstərən cihaz.
- Süni ventilyasiya
- Aparatın nəfəsə kömək etməsi və ya onu əvəz etməsi.
- Sedasiya
- Rahatlıq üçün yuxululuq yaradan dərmanlar.
- Yüksək asılılıq bölməsi
- Reanimasiya ilə adi palata arasında aralıq bölmə.
08Əsas fikirlər
- Reanimasiya — ən yaxın nəzarət və qayğı yeridir.
- Köçürülmə ümidin bitməsi demək deyil.
- Leykoz zamanı əsas səbəblər infeksiya və nəfəs problemləridir.
- Bəzən köçürmə ehtiyat məqsədilə edilir.
- Hematologiya komandası müalicədə iştirak etməyə davam edir.
- Hər aparatın nə üçün olduğunu soruşmaq olar.
- Reanimasiyadan sonra bərpa vaxt tələb edir.
- Təcili əlamətlərdə gözləmədən zəng edin.
09Tez-tez verilən suallar
Reanimasiyaya köçürülmək vəziyyətin ümidsiz olduğunu göstərirmi?
Xeyr. Reanimasiya bədənə çətin dövrü keçmək üçün daha güclü dəstək verir. Çox insan oradan adi palataya qayıdır. Konkret vəziyyət barədə ən dəqiq məlumatı həkimlər verir.
Reanimasiyada nə qədər qalırlar?
Bu, səbəbdən və bədənin cavabından asılıdır: bəziləri bir-iki gün, bəziləri isə həftələrlə qalır. Həkimdən gündəlik məqsədləri və irəliləyiş əlamətlərini soruşmaq faydalıdır.
Leykoz müalicəsi reanimasiyada dayandırılır?
Bu, vəziyyətə görə fərdi həll olunur. Bəzən müalicə davam edir, bəzən isə əvvəlcə ağırlaşma aradan qaldırılır. Qərarları hematoloq və reanimatoloq birlikdə verir.
Yaxınlarım məni ziyarət edə bilərmi?
Əksər reanimasiyalarda ziyarət mümkündür, lakin qaydalar fərqlidir: vaxt, adam sayı, əl gigiyenası. Xəstəlik əlaməti olan şəxslərin gəlməməsi xahiş olunur. Qaydaları şöbədən dəqiqləşdirin.
Mən heç nə xatırlamayacağam?
Sakitləşdirici dərmanlar və ağır xəstəlik yaddaşa təsir edə bilər. Bəzi insanlar az şey xatırlayır, bəziləri isə qəribə yuxular görür. Bu, keçici ola bilər; yaxınların apardığı gündəlik sonra kömək edir.
Əvvəlcədən nəyi hazırlamaq olar?
Dərmanların, allergiyaların və xəstəliklərin siyahısını, əlaqə şəxsini və müalicə barədə öz istəklərinizi. Bunu yaxınlarınız və həkiminizlə sakit vaxtda müzakirə etmək çətin anda qərarları asanlaşdırır.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Reanimasiyaya köçürülmək vəziyyətin ümidsiz olduğunu göstərirmi?
Reanimasiyada nə qədər qalırlar?
Leykoz müalicəsi reanimasiyada dayandırılır?
Yaxınlarım məni ziyarət edə bilərmi?
Mən heç nə xatırlamayacağam?
Əvvəlcədən nəyi hazırlamaq olar?
12Mənbələr
- NHS. Intensive care
- Intensive Care Society. What is intensive care?
- ICUsteps. Guide to intensive care: introduction
- ICUsteps. Guide to intensive care: your time in the ICU
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Critical Care
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- NHS. Sepsis
- Society of Critical Care Medicine (SCCM). Patient and Family Resources
- Journal of Clinical Oncology, 2013. Outcomes of critically ill patients with hematologic malignancies: prospective multicenter data from France and Belgium
- Critical Care Medicine, 2017. Guidelines for Family-Centered Care in the Neonatal, Pediatric, and Adult ICU
- Critical Care Medicine, 2012. Improving long-term outcomes after discharge from intensive care unit: report from a stakeholders’ conference