Kateter, PICC və port
Leykoz müalicəsi aylarla davam edir və bu müddətdə çoxlu damcı, qan köçürmələri və qan analizləri lazım olur. Hər dəfə qolun kiçik venalarına iynə vurmaq həm ağrılı, həm də venalar üçün zərərlidir. Buna görə əksər insanlara mərkəzi venoz giriş cihazı — kateter, PICC və ya port — qoyulur. Bu mövzuda onların nə olduğunu, necə qoyulduğunu və evdə onlara necə qulluq etmək lazım olduğunu izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Qolun kiçik venaları güclü dərmanlardan qıcıqlana və zədələnə bilər. Ürəyə yaxın böyük vena isə geniş və sürətli qan axınına malikdir — orada dərman tez duruldulur.
PICC — qolun venasından, dirsəyin üstündən qoyulan uzun, nazik borudur. Onun ucu ürəyin yaxınlığındakı böyük venaya çatır. Xaricdə dəri üzərində şəffaf sarğı altında kiçik hissəsi qalır.
Tunelli kateter döş qəfəsində dəri altından keçirilib körpücük sümüyünün yanındakı venaya salınır. Onun da xaricdə bir hissəsi qalır. Dəri altındakı “tunel” onu yerində saxlamağa və infeksiyanın qarşısını almağa kömək edir.
Port — dəri altında, adətən döşdə yerləşən kiçik kameradır. Xaricdən görünmür. Müalicə lazım olanda tibb bacısı dəri vasitəsilə portun kamerasına xüsusi iynə yeridir.
Hansı cihazın sizə uyğun olduğu müalicənin müddətindən, dərmanların növündən, venalarınızdan və sizin həyat tərzinizdən asılıdır. Seçimi komandanız sizinlə birlikdə edir.
03Elmi izah
Cihazın seçimi: ESMO-nun 2015-ci il tövsiyələrinə görə mərkəzi venoz giriş cihazının seçimi müalicənin gözlənilən müddətindən, verilən dərmanlardan və xəstənin xüsusiyyətlərindən və seçimindən asılıdır. Cancer Research UK-ya görə mərkəzi xətlərin növləri kəskin (qısamüddətli) mərkəzi xətt, tunelli mərkəzi xətt, PICC və port (tam implantasiya olunan venoz giriş cihazı) daxildir.
Qoyulması: Cancer Research UK və Macmillan-a görə PICC-i həkim və ya tibb bacısı yerli keyidici altında, ən uyğun venanı tapmaq üçün ultrasəsdən istifadə edərək qoyur; sonra ucun düzgün yerdə olduğunu yoxlamaq üçün rentgen və ya EKQ edilə bilər. PICC bir neçə ay qala bilər. Port adətən əməliyyat otağında və ya radiologiya bölməsində yerli (bəzən ümumi) keyidici ilə qoyulur və müalicə lazım olduqca yerində qalır.
Qulluq: Cancer Research UK-ya görə PICC hər istifadədə yoxlanılır və fizioloji məhlulla yuyulur; müalicə olmayan dövrlərdə həftədə bir dəfə təmizlənib yuyulmalıdır. MedlinePlus sarğının müntəzəm dəyişdirilməsini və bu zaman ciddi təmizliyi təsvir edir. Port istifadə olunmayanda müntəzəm olaraq yuyulur. Portdan istifadə üçün yalnız xüsusi Huber iynəsi istifadə olunur.
İnfeksiyanın qarşısının alınması: ABŞ-ın kateterlə bağlı infeksiyaların qarşısının alınması üzrə 2011-ci il tövsiyələri əl gigiyenasını, dərinin xlorheksidinlə təmizlənməsini, steril sarğıları və artıq lazım olmayan kateterin tez çıxarılmasını vurğulayır. Cancer Research UK-ya görə infeksiya yaranarsa, dərhal antibiotik lazımdır; əks halda kateteri çıxarıb yenisini qoymaq lazım gələ bilər.
04Bədəndə nə baş verir?
Gündəlik həyatda
Kateteri quru saxlamaq vacibdir. Duş qəbul edərkən sarğını su keçirməyən örtüklə qoruyun; xarici hissəsi olan kateterlərlə üzmək və vannada uzanmaq adətən məsləhət görülmür — komandanızdan soruşun. Xarici hissəni dartmayın, qısqacları bağlı saxlayın və kəsici əşyaları yaxın tutmayın. Portla, sağaldıqdan sonra, adətən daha sərbəst hərəkət etmək olar.
Yuyulma və sarğı
Kateter tıxanmaması üçün müntəzəm olaraq fizioloji məhlulla, bəzən heparinlə yuyulur. Şəffaf sarğı və birləşdirici qapaqlar müəyyən vaxtlarda dəyişdirilir. Bunu adətən tibb bacısı edir; bəzən sizə və ya yaxınınıza evdə etməyi öyrədirlər. Əllərinizi yumadan kateterə toxunmayın və öyrədilmədiyiniz prosedurları özünüz etməyin.
Xəbərdarlıq əlamətləri
Kateterin çıxdığı yerdə qızartı, şişkinlik, ağrı, irin və ya axıntı; qızdırma və ya titrəmə, xüsusən kateter yuyulandan sonra; qolda, boyunda və ya üzdə şişkinlik və ağrı; yuyulma zamanı ağrı; kateterin çatlaması, sızması və ya çölə doğru sürüşməsi; qəfil nəfəs darlığı və ya sinə ağrısı. Belə hallarda dərhal komandanıza və ya təcili yardıma müraciət edin.
Kateter zədələnərsə
Kateter çatlayarsa və ya kəsilərsə, onu zədələnmiş yerin üstündən qısqacla və ya bükərək bağlayın, təmiz sarğı ilə örtün və dərhal xəstəxanaya müraciət edin. Kateter tamamilə çıxarsa, çıxış yerinə təmiz sarğı ilə təzyiq edin. Hər ehtimala qarşı komandanızın telefon nömrəsini həmişə yanınızda saxlayın.
Çıxarılması
Müalicə bitdikdən sonra kateter çıxarılır. PICC adətən bir neçə dəqiqə ərzində, ağrısız, ambulator şəraitdə çıxarılır. Tunelli kateterin çıxarılması bir az daha uzun çəkir və yerli keyidici tələb edə bilər. Port kiçik prosedurla çıxarılır. Cihazın nə vaxt çıxarılacağına komanda qərar verir.
05Mərkəzi venoz kateter necə işləyir?
Qoyulmasından çıxarılmasına qədər dörd addım.
06Mərkəzi venoz giriş cihazlarının müqayisəsi (sadələşdirilmiş)
| Cihaz | Harada yerləşir | Xüsusiyyətlər |
|---|---|---|
| PICC | Qolun venasından ürəyə yaxın böyük venaya | Asan qoyulur və çıxarılır; bir neçə ay qala bilər; həftəlik qulluq |
| Tunelli kateter | Döşdə dəri altından körpücük yanındakı venaya | Uzunmüddətli; bir neçə kanalı ola bilər; xarici hissə qalır |
| Port | Tamamilə dəri altında, adətən döşdə | Görünmür; hər istifadədə Huber iynəsi; sağaldıqdan sonra daha sərbəst həyat |
| Kəskin mərkəzi xətt | Boyun, körpücükaltı və ya qasıq venası | Qısamüddətli, adətən xəstəxanada |
| Periferik kanül | Qolun və ya əlin kiçik venası | Qısa müalicələr üçün; mərkəzi vena deyil |
* Sizə hansı cihazın uyğun olduğunu və ona necə qulluq ediləcəyini komandanız müəyyən edir. Evdə yalnız öyrədildiyiniz prosedurları edin.
07Əsas terminlər
- Mərkəzi venoz kateter
- Ucu ürəyə yaxın böyük venada olan nazik boru.
- PICC
- Qoldan qoyulan periferik mərkəzi venoz kateter.
- Tunelli kateter
- Dəri altından keçirilən uzunmüddətli mərkəzi kateter.
- Port
- Dəri altında yerləşən kamera və ona birləşən kateter.
- Huber iynəsi
- Porta daxil olmaq üçün xüsusi əyri iynə.
- Yuyulma (flush)
- Tıxanmanın qarşısını almaq üçün kateterə məhlul yeridilməsi.
- Qısqac
- İstifadə olunmayanda kateteri bağlı saxlayan klips.
- Çıxış yeri
- Kateterin dəridən çıxdığı nöqtə.
- Tromb
- Kateterin ətrafında venada yaranan qan laxtası.
- Ekstravazasiya
- Dərmanın venadan kənara sızması.
08Əsas fikirlər
- Mərkəzi kateter venaları qoruyur və iynə sayını azaldır.
- Əsas növlər: PICC, tunelli kateter və port.
- Dərman, qan və analizlər eyni girişdən aparılır.
- Kateteri təmiz və quru saxlayın.
- Toxunmazdan əvvəl əllərinizi yuyun.
- Qızdırma və titrəmə təcili əlamətdir.
- Qolda və ya boyunda şişkinlik trombun əlaməti ola bilər.
- Evdə yalnız öyrədildiyiniz qulluğu edin.
09Tez-tez verilən suallar
Kateter qoyulması ağrılıdırmı?
Adətən yerli keyidici vurulur, ona görə prosedur zamanı təzyiq hiss oluna bilər, amma kəskin ağrı olmamalıdır. Sonrakı bir neçə gündə həmin yer bir az ağrıya bilər. Uşaqlarda çox vaxt ümumi narkoz və ya sedasiya istifadə olunur.
Kateterlə duş qəbul edə bilərəmmi?
Çox vaxt bəli, amma sarğı su keçirməyən örtüklə qorunmalıdır. Xarici hissəsi olan kateterlərlə üzmək adətən olmaz. Sizin cihazınız üçün qaydaları komandanızdan öyrənin.
PICC və port — hansı daha yaxşıdır?
Hər birinin üstünlükləri var. PICC-in qoyulması və çıxarılması asandır, port isə görünmür və gündəlik həyatda daha az məhdudiyyət yaradır. Seçim müalicənin müddətindən və digər amillərdən asılıdır.
Kateterlə idman etmək olarmı?
Yüngül fəaliyyət adətən mümkündür. Kateterli qolla ağır yük qaldırmaq, təmas idmanı və üzgüçülükdən adətən çəkinmək lazımdır. Nə etmək olar və olmaz — komandanızdan soruşun.
Portu olanda metal detektordan keçmək olarmı?
Bəli, adətən problem olmur. Bəzi insanlar portu olduğunu göstərən kartı yanında gəzdirir. Tibbi müayinələrdə (məsələn, MRT) həkimə portunuz barədə deyin.
Kateterim tıxanıbsa nə etməliyəm?
Onu özünüz güclə yumağa çalışmayın. Komandanıza zəng edin — tibb bacısı xüsusi üsullarla tıxanmanı aradan qaldırmağa çalışacaq və ya kateteri dəyişmək lazım olub-olmadığına qərar veriləcək.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Mənə hansı kateter lazımdır: periferik kanyula, PICC, yoxsa port?
Kateterə evdə necə qulluq etməliyəm?
Hansı əlamətlər kateter infeksiyası və ya laxta ola bilər?
Kateter nə vaxt çıxarılacaq?
12Mənbələr
- Cancer Research UK. Central lines
- Cancer Research UK. PICC Lines (Peripherally inserted central catheter)
- Cancer Research UK. Portacaths
- Macmillan Cancer Support. PICC line for chemo
- Macmillan Cancer Support. Implantable ports
- Macmillan Cancer Support. Central lines for chemotherapy and other drugs
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Central venous catheters — ports
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Central venous catheter — flushing
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Peripherally inserted central catheter — flushing
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Peripherally inserted central catheter — dressing change
- American Cancer Society. Chemo Infusions or Injections
- National Cancer Institute (NCI). Chemotherapy to Treat Cancer
- Annals of Oncology, 2015. Central venous access in oncology: ESMO Clinical Practice Guidelines
- Clinical Infectious Diseases, 2011. Summary of recommendations: Guidelines for the Prevention of Intravascular Catheter-related Infections