Həkim müayinəsi
Leykozdan şübhə olanda ilk və ən sadə addım həkimlə söhbət və fiziki müayinədir. Bu mövzuda həkimin nə soruşduğunu, bədənin hansı yerlərinə və niyə baxdığını, hansı kiçik əlamətlərin vacib olduğunu sakit dillə izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Həkim əvvəlcə sizi dinləyir: nə narahat edir, nə vaxtdan, nə dəyişib. Sizin hekayəniz diaqnozun ilk parçasıdır.
Sonra dəriyə və ağıza baxır: solğunluq anemiyanı, kiçik qırmızı nöqtələr və göyərmələr trombositlərin azlığını göstərə bilər. Diş ətinin şişməsi bəzi leykoz növlərində olur.
Həkim boyunda, qoltuqaltında və qasıqda limfa düyünlərini yoxlayır. Böyümüş, ağrısız düyünlər limfositar leykozlarda tez-tez olur.
Qarnı yüngülcə basaraq qaraciyər və dalağın ölçüsünü qiymətləndirir. Böyümüş dalaq xüsusən CML və CLL-də rast gəlinir.
Bütün bu tapıntılar həkimə növbəti addımı seçməyə kömək edir: hansı analiz, hansı müayinə və nə qədər təcili.
03Elmi izah
Anamnez nə üçün vacibdir? ACS-ə görə leykozdan şübhədə həkim simptomların müddətini, risk amillərini (əvvəlki kimyaterapiya və ya radioterapiya, benzol kimi kimyəvi maddələrlə təmas, siqaret, bəzi irsi sindromlar) və ailə tarixçəsini soruşur. Qəfil, bir neçə həftə ərzində artan şikayətlər daha çox kəskin leykozu, aylarla davam edən zəif əlamətlər isə xroniki leykozu düşündürür.
Sümük iliyi çatışmazlığının əlamətləri. İlik normal hüceyrələri kifayət qədər hasil etməyəndə üç qrup əlamət yaranır: anemiya (solğunluq, nəfəs darlığı, ürək döyüntüsü), trombositopeniya (petexiyalar, göyərmələr, burun və diş əti qanaması) və neytropeniya (tez-tez və ya uzanan infeksiyalar, qızdırma). Bunlar müayinədə görünə bilər.
Leykoz hüceyrələrinin toplanması. Leykoz hüceyrələri limfa düyünlərində (limfadenopatiya), dalaqda və qaraciyərdə (splenomeqaliya, hepatomeqaliya), bəzən diş ətində və dəridə (xüsusən monositar AML-də), T-ALL-da isə döş qəfəsinin ortasında (mediastinal kütlə) toplana bilər. NCI-yə görə CLL-də ağrısız böyümüş limfa düyünləri və dalaq tez-tez rast gəlinir.
Ölçülən göstəricilər. Temperatur, nəbz, arterial təzyiq, tənəffüs sayı, oksigen saturasiyası və çəki qeyd olunur. Bu göstəricilər vəziyyətin təcili olub-olmadığını göstərir və sonrakı müalicədə müqayisə üçün başlanğıc nöqtə olur.
04Bədəndə nə baş verir?
Söhbət: sizin hekayəniz
Həkim şikayətlərin nə vaxt başladığını, necə dəyişdiyini, infeksiyaların sıxlığını, çəki itkisini, gecə tərləməni və qanaxmaları soruşur. Dərmanlarınızın (o cümlədən bitki preparatlarının) və keçirilmiş xəstəliklərin siyahısını hazır saxlamaq vaxta qənaət edir.
Limfa düyünləri, qaraciyər və dalaq
Həkim barmaqları ilə boyunda, körpücük sümüyünün üstündə, qoltuqaltında və qasıqda düyünləri yoxlayır, sonra uzanmış vəziyyətdə qarnı palpasiya edir. Dalağın böyüməsi sol qabırğaların altında ağırlıq və ya tez doyma hissi kimi də özünü göstərə bilər.
Dəri, ağız və gözlər
Dəridə petexiyalar (iynə ucu boyda qırmızı nöqtələr), göyərmələr və solğunluq axtarılır. Ağızda diş ətinin şişməsi, qanaması və yaralar yoxlanılır. Bəzən gözün dibinə baxılır, çünki çox yüksək leykositlər və ya aşağı trombositlər orada dəyişikliklər yarada bilər.
Ürək, ağciyərlər və infeksiya əlamətləri
Stetoskopla ürək və ağciyərlər dinlənilir: anemiyada ürək döyüntüsü sürətlənə bilər, T-ALL-da döş qəfəsində kütlə nəfəs darlığı və öskürək yarada bilər. Həkim həmçinin dəridə, ağızda və boğazda infeksiya ocaqlarını axtarır.
Uşaqlarda və ALL-da əlavə yoxlamalar
Uşaqlarda axsama, sümük ağrısı və yerimək istəməmək vacib əlamətlər ola bilər. ALL-da həkim kişi xəstələrdə xayaları (ağrısız şişkinlik) və sinir sistemini (baş ağrısı, görmə dəyişikliyi, üz siniri zəifliyi) yoxlaya bilər, çünki leykoz hüceyrələri bu yerlərdə də toplana bilər.
05Müayinədən analizə
Həkim sadə addımlarla vacib suallara cavab axtarır.
06Müayinədə nə tapıla bilər və bu nəyə işarə edə bilər
| Tapıntı | Mümkün səbəb | Növbəti addım |
|---|---|---|
| Solğunluq, sürətli nəbz | Anemiya (eritrositlərin azlığı) | Ümumi qan analizi |
| Petexiyalar, göyərmələr | Trombositlərin azlığı | Təcili qan analizi |
| Diş ətinin şişməsi | Leykoz hüceyrələrinin toplanması (məs., monositar AML) | Qan analizi, yaxma |
| Böyümüş limfa düyünləri | İnfeksiya, CLL, ALL, limfoma və s. | Qan analizi, lazım olsa flow sitometriya |
| Böyümüş dalaq və ya qaraciyər | CML, CLL, kəskin leykoz və ya başqa səbəblər | Qan analizi, USM |
| Qızdırma, infeksiya ocağı | Neytrofillərin azlığı ola bilər | Təcili qan analizi və müalicə |
* Bu tapıntıların əksəriyyəti leykozdan daha çox, adi infeksiyalar kimi başqa səbəblərlə bağlı olur. Yalnız analizlər dəqiq cavab verir.
07Əsas terminlər
- Anamnez
- Həkimin şikayətlər və xəstəlik tarixçəsi barədə topladığı məlumat.
- Palpasiya
- Həkimin orqanları barmaqları ilə yoxlaması.
- Petexiya
- Dəridə iynə ucu boyda qırmızı və ya bənövşəyi nöqtə.
- Limfadenopatiya
- Limfa düyünlərinin böyüməsi.
- Splenomeqaliya
- Dalağın böyüməsi.
- Hepatomeqaliya
- Qaraciyərin böyüməsi.
- Mediastinal kütlə
- Döş qəfəsinin ortasında böyümüş toxuma; T-ALL-da ola bilər.
- Vital göstəricilər
- Temperatur, nəbz, təzyiq, tənəffüs və oksigen səviyyəsi.
08Əsas fikirlər
- Müayinə söhbətlə — sizin hekayənizlə başlayır.
- Solğunluq, petexiyalar və infeksiyalar iliyin zəifləməsini göstərə bilər.
- Limfa düyünləri, qaraciyər və dalaq əllə yoxlanılır.
- Müayinə diaqnoz qoymur, analizlərə istiqamət verir.
- Bu əlamətlərin çoxu leykozdan daha çox adi səbəblərlə bağlıdır.
- Dərmanlarınızın siyahısını görüşə gətirin.
- Qanaxma, petexiyalar və qızdırma təcili müraciət tələb edir.
09Tez-tez verilən suallar
Həkim limfa düyünümü yoxladı və böyük olduğunu dedi. Bu leykozdur?
Mütləq yox. Limfa düyünləri ən çox infeksiyalara görə böyüyür. Həkim düyünün ölçüsünə, sərtliyinə, ağrılı olub-olmamasına və nə qədər davam etdiyinə baxır və lazım olsa qan analizi təyin edir.
Niyə həkim qarnımı basır?
Qaraciyər və dalağın ölçüsünü qiymətləndirmək üçün. Böyümüş dalaq bəzi leykozlarda, həm də infeksiyalarda və başqa xəstəliklərdə ola bilər.
Müayinə ağrılıdırmı?
Adətən yox. Qarın palpasiyası bir az narahatlıq yarada bilər, xüsusən dalaq böyüyübsə. Ağrı hiss etsəniz, həkimə deyin.
Müayinə normaldırsa, leykoz istisna olunurmu?
Yox. Erkən mərhələdə və ya xroniki leykozlarda müayinə tamamilə normal ola bilər. Buna görə də şübhə olduqda qan analizi aparılır.
Uşağımı müayinəyə necə hazırlayım?
Ona sadə sözlərlə həkimin onu “dinləyəcəyini və baxacağını” deyin. Sevdiyi oyuncağı götürün. Uşağın şikayətlərini (axsama, yorğunluq, göyərmələr) əvvəlcədən yazın.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Həkim limfa düyünümü yoxladı və böyük olduğunu dedi. Bu leykozdur?
Niyə həkim qarnımı basır?
Müayinə ağrılıdırmı?
Müayinə normaldırsa, leykoz istisna olunurmu?
Uşağımı müayinəyə necə hazırlayım?
12Mənbələr
- American Cancer Society. Tests for Acute Myeloid Leukemia (AML)
- American Cancer Society. Tests for Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Chronic Lymphocytic Leukemia
- American Cancer Society. Signs and Symptoms of Childhood Leukemia
- National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- National Cancer Institute (NCI). Chronic Lymphocytic Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Swollen lymph nodes
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Spleen Diseases
- National Cancer Institute (NCI). NCI Dictionary of Cancer Terms: splenomegaly
- NHS. Symptoms of acute lymphoblastic leukaemia
- NHS (UK). Swollen glands