Kəskin mieloid leykoz (AML)

01Qısa cavab

02Sadə izah

AML-də problem sümük iliyindəki mieloid ailədə başlayır — qırmızı hüceyrələr, trombositlər və neytrofillər hazırlayan ailədə. Bir hüceyrədə genetik dəyişikliklər toplanır və o, yetişməyi dayandırıb sürətlə çoxalmağa başlayır. Bu yetişməmiş hüceyrələrə mieloblast deyilir.

Blastlar işləmir, amma yer tutur. Həftələr ərzində ilik onlarla dolur və sağlam hüceyrələr azalır: insan çox yorulur, solğunlaşır, tez-tez infeksiyalar və qızdırma olur, asan göyərmə və qanaxma yaranır. Bəzən sümük ağrısı, diş əti şişkinliyi və ya dəri dəyişiklikləri də ola bilər.

AML bir xəstəlik deyil, bir çox alt növün ümumi adıdır. Onları ayırmaq üçün laboratoriya blastların genetik “barmaq izini” öyrənir — hansı xromosom və gen dəyişikliklərinin olduğunu. Bu nəticələr bir neçə gün-həftə çəkə bilər, amma müalicəni seçmək üçün çox vacibdir.

Müalicə adətən iki mərhələdə aparılır. İnduksiya — ilikdəki leykoz hüceyrələrini maksimum azaldıb remissiyaya nail olmaq. Konsolidasiya — gizli qalan hüceyrələri də məhv edib residiv riskini azaltmaq. Bəzi insanlar üçün bu mərhələdə kök hüceyrə transplantasiyası ən yaxşı seçim olur.

Hər kəs eyni müalicəni almır. Həkimlər yaşı, ümumi sağlamlığı və leykozun genetik xüsusiyyətlərini nəzərə alır. Güclü kimyaterapiyaya dözə bilməyən insanlar üçün daha yumşaq, amma effektiv sxemlər var, bəzi genetik dəyişikliklər üçün isə hədəfli dərmanlar mövcuddur. AML ciddi xəstəlikdir, amma bir çox insan remissiyaya çatır və bəziləri uzunmüddətli remissiyada qalır.

03Elmi izah

Diaqnoz üçün adətən ilikdə və ya qanda mieloblastların ≥20% olması tələb olunur; lakin müəyyənedici genetik anomaliyalar — məs., t(15;17) PML::RARA, t(8;21) RUNX1::RUNX1T1, inv(16)/t(16;16) CBFB::MYH11 — olduqda diaqnoz daha aşağı blast faizi ilə də qoyulur. ÜST-2022 genetik olaraq müəyyən edilən bir çox AML növü üçün blast həddini tamamilə götürüb, ICC-2022 isə adətən 10% həddini saxlayır. Təsnifatda həmçinin MDS ilə əlaqəli AML (müəyyən mutasiyalar və ya sitogenetik dəyişikliklər, əvvəlki MDS) və terapiya ilə əlaqəli AML (əvvəlki kimyaterapiya və ya radiasiyadan sonra) ayrılır.

Ən çox rast gəlinən mutasiyalar arasında NPM1, FLT3 (ITD və TKD), DNMT3A, IDH1/IDH2, TET2, CEBPA, RUNX1, ASXL1 və TP53 var. ELN-2022 risk təsnifatı bu tapıntıları üç qrupa bölür: əlverişli (məs., t(8;21), inv(16), FLT3-ITD olmadan NPM1 mutasiyası, CEBPA-nın bZIP mutasiyası), aralıq (məs., FLT3-ITD ilə NPM1 mutasiyası, t(9;11)) və əlverişsiz (məs., kompleks karyotip, −7, TP53 mutasiyası, ASXL1, RUNX1 və splaysinq genlərinin mutasiyaları, KMT2A yenidənqurmaları). Risk qrupu remissiyadan sonra transplantasiyanın tövsiyə olunub-olunmamasına güclü təsir edir.

İntensiv induksiyanın klassik əsası sitarabin və antrasiklin (məs., daunorubisin) birləşməsidir (“7+3”); müəyyən alt növlərdə ona hədəfli dərmanlar əlavə olunur: FLT3 mutasiyasında FLT3 inhibitorları (məs., midostaurin, kvizartinib), CD33-müsbət əlverişli AML-də gemtuzumab ozogamisin, MDS ilə əlaqəli və terapiya ilə əlaqəli AML-də lipozomal daunorubisin-sitarabin (CPX-351). Konsolidasiya yüksək dozalı sitarabin kursları və ya allogen kök hüceyrə transplantasiyası ilə aparılır. İntensiv kimyaterapiyaya uyğun olmayan insanlarda hipometilləşdirici agentlər (azasitidin, desitabin) venetoklaksla birlikdə standart seçimlərdən biridir.

Residiv və ya refrakter (müalicəyə cavab verməyən) AML-də mutasiya profili yenidən yoxlanılır: FLT3 inhibitoru gilteritinib, IDH1 inhibitoru ivosidenib, IDH2 inhibitoru enasidenib və menin inhibitorları istifadə oluna bilər — FDA 2025-ci ildə revumenib və ziftomenibi həssas NPM1 mutasiyası olan residiv/refrakter AML üçün təsdiqləyib (revumenib KMT2A yenidənqurması olan kəskin leykoz üçün də təsdiqlidir). Müalicəyə cavab ölçülə bilən qalıq xəstəlik (MRD) ilə — flow sitometriya və ya molekulyar üsullarla (məs., NPM1 üçün qPCR) — izlənir. ABŞ-da AML üçün ümumi 5 illik nisbi sağqalma 33,4%-dir (SEER, 2016–2022), lakin nəticələr yaşdan və genetik alt növdən asılı olaraq çox fərqlənir: gənc yaşda və əlverişli alt növlərdə xeyli yüksəkdir.

04Bədəndə nə baş verir?

Diaqnoz: bir neçə testin birləşməsi

Ümumi qan analizi və qan yaxması ilk ipucunu verir. Sümük iliyi aspirasiyası və biopsiyası diaqnozu təsdiqləyir. Flow sitometriya blastların mieloid olduğunu göstərir, sitogenetika və molekulyar testlər isə alt növü və risk qrupunu müəyyənləşdirir. Bəzi hallarda onurğa-beyin mayesi də yoxlanılır.

İnduksiya və remissiya

İnduksiyadan sonra ilik bir müddət “boşalır” və qan göstəriciləri çox aşağı düşür — bu dövrdə infeksiyadan qorunma, qan köçürülməsi və yaxın müşahidə vacibdir. Adətən bir neçə həftə sonra ilik yenidən müayinə olunur: blastlar 5%-dən azdırsa və qan göstəriciləri bərpa olunubsa, bu, remissiya deməkdir.

Konsolidasiya və transplantasiya

Remissiya sağalma demək deyil — gizli leykoz hüceyrələri qala bilər. Konsolidasiya onları hədəf alır. Risk qrupu, MRD nəticəsi, yaş və donorun mövcudluğundan asılı olaraq həkimlər kimyaterapiya kursları və ya allogen kök hüceyrə transplantasiyası təklif edə bilər.

Hədəfli dərmanlar və yeni imkanlar

FLT3, IDH1, IDH2 və NPM1/KMT2A dəyişiklikləri üçün hədəfli dərmanlar, venetoklaks əsaslı sxemlər və antikor-dərman birləşmələri AML müalicəsini son on ildə xeyli dəyişib. Klinik sınaqlar da vacib seçimdir — həkiminizdən sizə uyğun sınaq olub-olmadığını soruşun.

07Əsas terminlər

AML

Kəskin mieloid leykoz — mieloid blastların sürətlə çoxaldığı leykoz.

Mieloblast

Mieloid xəttin yetişməmiş hüceyrəsi.

İnduksiya

Remissiyaya nail olmaq üçün ilk intensiv müalicə.

Konsolidasiya

Remissiyadan sonra residiv riskini azaltmaq üçün müalicə.

Tam remissiya

İlikdə blastların <5% olması və qan göstəricilərinin bərpası.

Refrakter

Müalicəyə cavab verməyən.

Residiv

Remissiyadan sonra leykozun geri qayıtması.

ELN

Avropa Leykoz Şəbəkəsi; AML üçün risk təsnifatı hazırlayır.

Allogen transplantasiya

Donordan alınan kök hüceyrələrin köçürülməsi.

MRD

Ölçülə bilən qalıq xəstəlik — remissiyada qalan çox az sayda leykoz hüceyrəsi.

08Əsas fikirlər

• AML mieloid blastların ilikdə sürətlə çoxaldığı kəskin leykozdur.
• Əsasən yaşlılarda olur (ABŞ-da median yaş 70), amma istənilən yaşda rast gəlinə bilər.
• Əlamətlər adətən həftələr ərzində yaranır: yorğunluq, infeksiyalar, qanaxma.
• Diaqnoz ilik müayinəsi, flow sitometriya və genetik testlərlə qoyulur.
• Genetik tapıntılar risk qrupunu və müalicə seçimini müəyyən edir.
• Müalicə: induksiya → konsolidasiya; bəzən kök hüceyrə transplantasiyası.
• Hədəfli dərmanlar və daha az intensiv sxemlər yeni imkanlar açıb.
• Nəticələr yaşdan və alt növdən asılı olaraq çox fərqlənir.

09Tez-tez verilən suallar

10Həkimə veriləcək suallar

Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.

1. 1

   AML-imin genetik risk qrupu hansıdır?

2. 2

   Mənim üçün intensiv və ya daha yüngül müalicə planlaşdırılır, niyə?

3. 3

   Transplantasiya mənim üçün nəzərdən keçirilirmi?

4. 4

   Müalicə zamanı xəstəxanada nə qədər qalmalı olacağam?

Suallarım

11Növbəti nəyi oxumaq faydalıdır?

• Leykozu anlaKəskin promielositar leykoz (APL)
• Leykozu anlaKəskin və xroniki leykoz
• Leykozu anlaBiomarkerlər: CD markerləri, genetik markerlər və MRD
• Leykozu anlaKəskin limfoblast leykoz (ALL)
• Leykozu anlaTəsnifat, risk qrupları və proqnoz

12Mənbələr

1. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Patient Version
2. National Cancer Institute (NCI). Adult Acute Myeloid Leukemia Treatment (PDQ®) — Health Professional Version
3. National Cancer Institute (NCI), SEER. Cancer Stat Facts: Acute Myeloid Leukemia (AML)
4. American Cancer Society. Key Statistics for Acute Myeloid Leukemia (AML)
5. American Cancer Society. How Is Acute Myeloid Leukemia Classified?
6. American Cancer Society. Signs and Symptoms of Acute Myeloid Leukemia (AML)
7. American Cancer Society. Risk Factors for Acute Myeloid Leukemia (AML)
8. NHS. Acute myeloid leukaemia
9. Blood (American Society of Hematology), 2022. Diagnosis and management of AML in adults: 2022 recommendations from an international expert panel on behalf of the ELN
10. National Cancer Institute (NCI). Venetoclax — Cancer Drug Information
11. U.S. Food and Drug Administration (FDA). FDA approves revumenib for relapsed or refractory AML with a susceptible NPM1 mutation
12. Leukemia (Nature) — WHO 5th edition. WHO Classification of Haematolymphoid Tumours: Myeloid and Histiocytic/Dendritic Neoplasms