Virus infeksiyaları
Viruslar bakteriyalardan çox kiçikdir və yalnız bizim hüceyrələrimizin içində çoxala bilir. Leykozda və onun müalicəsi zamanı həm ətrafdan keçən viruslar — qrip, COVID-19, RSV — həm də illərlə bədəndə “yatan” viruslar — herpes, suçiçəyi-zoster, sitomeqalovirus, hepatit B — daha ağır keçə bilər. Bu mövzuda virus infeksiyalarının növlərini, əlamətlərini, testlərini və qorunma yollarını izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Virus öz-özünə yaşaya bilməyən, çox kiçik mikrobdur. O, bizim hüceyrəmizə daxil olur, hüceyrənin “avadanlığından” istifadə edərək yeni viruslar düzəldir və onlar ətraf hüceyrələrə yayılır. Ona görə də bakteriyaları öldürən antibiotiklər viruslara təsir etmir.
Viruslara qarşı mübarizədə əsas rolu ağ qan hüceyrələrinin bir növü olan limfositlər oynayır: T-hüceyrələr yoluxmuş hüceyrələri tapıb məhv edir, B-hüceyrələr isə antitel hazırlayır. Leykoz və onun müalicəsi limfositləri zəiflədəndə viruslar daha asan çoxalır.
Bəzi viruslar ətrafdan gəlir: qrip, COVID-19, RSV və adi soyuqdəymə virusları öskürək, asqırıq və çirkli əllərlə ötürülür. Sağlam insanda yüngül keçən bu infeksiyalar zəif immunitetdə ağciyərlərə keçib pnevmoniyaya səbəb ola bilər.
Digər viruslar isə uşaqlıqdan bədənimizdə “yatmış” vəziyyətdə qalır — məsələn, dodaqda uçuq törədən herpes virusu, suçiçəyi virusu və sitomeqalovirus. İmmunitet zəiflədikdə onlar “oyana” bilər: suçiçəyi virusu qurşaqvari herpes (zoster) kimi, herpes virusu ağızda ağrılı yaralar kimi özünü göstərə bilər.
Yaxşı xəbər budur ki, bir çox virus infeksiyasının qarşısını almaq və ya erkən müalicə etmək mümkündür: profilaktik antivirus dərmanlar, qan testləri ilə nəzarət, peyvəndlər və sadə gigiyena qaydaları riski xeyli azaldır.
03Elmi izah
Yenidən aktivləşən herpes virusları. Almaniya Hematologiya və Onkologiya Cəmiyyətinin infeksiya işçi qrupunun (AGIHO) 2022-ci il tövsiyələrinə görə, herpes simpleks virusunun reaktivasiyası xüsusən intensiv kimyaterapiya alan kəskin leykozlu xəstələrdə stomatit (ağız iltihabı) kimi, suçiçəyi-zoster virusu isə daha çox limfoma və miyelomada zoster kimi özünü göstərir. ASCO/IDSA tövsiyələri herpes simpleks virusuna seropozitiv olub allogen transplantasiya və ya leykoz induksiyası alan xəstələrə asiklovir tipli profilaktika tövsiyə edir. Zoster profilaktikası isə bəzi dərmanlarla və transplantasiyadan sonra nəzərdən keçirilir.
Sitomeqalovirus (CMV). CMV allogen transplantasiyadan sonra ən vacib infeksiyalardan biridir; ECIL 7 tövsiyələrinə görə yeni bəzi dərmanlarla müalicə olunan xəstələrdə də əhəmiyyətli ola bilər. Transplantasiyadan sonra CMV adətən qanda PCR ilə müntəzəm ölçülür və səviyyə artdıqda xəstəlik başlamamış müalicəyə başlanır. 2017-ci il NEJM tədqiqatında CMV-seropozitiv allogen transplantasiya xəstələrində letermovir profilaktikası klinik əhəmiyyətli CMV infeksiyasını 24-cü həftəyə qədər 60,6%-dən 37,5%-ə endirib.
Hepatit B reaktivasiyası. ASCO-nun 2020-ci il rəyinə görə sistem xərçəng müalicəsi planlaşdırılan hər bir xəstə üç testlə — HBsAg, anti-HBc və anti-HBs — yoxlanılmalıdır, amma bu, müalicəni gecikdirməməlidir. Xroniki hepatit B olanlar müalicə boyu və ondan sonra ən azı 12 ay antivirus profilaktika almalıdır. Keçirilmiş hepatit B olan və anti-CD20 antitelləri (məsələn, rituksimab) və ya kök hüceyrə transplantasiyası kimi yüksək riskli müalicə alanlara da profilaktika və ya çox sıx nəzarət tövsiyə olunur.
Tənəffüs virusları. Avropa ECIL-10 tövsiyələri (2026) bütün tənəffüs virusları üçün infeksiya nəzarətini, PCR ilə testi və bəzi hallarda kimyaterapiya və ya transplantasiyanın təxirə salınmasını nəzərdən keçirməyi əhatə edir. Qrip üçün mövsümi inaktivləşdirilmiş peyvənd və erkən antivirus müalicə tövsiyə olunur, rutin antivirus profilaktika isə tövsiyə edilmir. RSV peyvəndləri yerli icazəyə uyğun nəzərdən keçirilə bilər. Bir çox digər virus üçün spesifik müalicə yoxdur: dəstəkləyici müalicə, antitel çatışmazlığının düzəldilməsi və mümkün olduqda steroidlərin azaldılması tövsiyə olunur.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Qızdırma, təngnəfəslik, sürətli nəfəs, döş qəfəsində ağrı, çaşqınlıq varsa və ya bədənin bir tərəfində qabarcıqlı ağrılı səpki, gözün yaxınlığında səpki, udmağa mane olan ağız yaraları yaranıbsa, dərhal komandanıza zəng edin. Suçiçəyi və ya zoster olan biri ilə təmasda olmusunuzsa, əlamət gözləmədən xəbər verin — profilaktik müalicə lazım ola bilər.
Ətrafdan gələn viruslar
Qrip, COVID-19, RSV, paraqrip, metapnevmovirus, rinovirus və adenovirus öskürək, asqırıq və əllərlə ötürülür. Burun axması, boğaz ağrısı və öskürəklə başlayan infeksiya zəif immunitetdə aşağı tənəffüs yollarına keçə bilər. Norovirus kimi bağırsaq virusları qusma və ishal törədir. Əl gigiyenası, xəstə insanlardan uzaq durmaq və ailənin peyvəndləri əsas qorunma yollarıdır.
“Yatmış” virusların oyanması
Herpes simpleks (uçuq, ağız yaraları), suçiçəyi-zoster (bədənin bir tərəfində zolaq şəklində ağrılı qabarcıqlar), sitomeqalovirus və Epstein–Barr virusu illərlə gizli qala bilər. Bəzi müalicələrdə bu viruslara qarşı profilaktik dərmanlar verilir və ya qanda müntəzəm yoxlanılır. Profilaktik dərmanları kursun sonuna qədər qəbul etmək vacibdir.
Virusları necə tapırlar?
Tənəffüs virusları üçün burun-udlaqdan yaxma götürülür və bir neçə virusu birdən yoxlayan PCR paneli istifadə olunur. Herpes yaralarından da yaxma götürülə bilər. CMV, hepatit B və bəzi digər viruslar qanda PCR ilə ölçülür. Lazım olduqda ağciyər tomoqrafiyası və bronxoskopiya aparılır.
Müalicə və profilaktika
Herpes viruslarına, CMV-yə, qripə, COVID-19-a və hepatit B-yə qarşı antivirus dərmanlar var; onlar xüsusilə erkən başlandıqda daha yaxşı işləyir. Bir çox digər virusda müalicə dəstəkləyicidir: maye, oksigen, istirahət, bəzən immunoqlobulin. Peyvəndlər haqqında ayrıca mövzumuz var; hansı peyvəndin nə vaxt mümkün olduğuna komandanız qərar verir.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
Mənə herpes və ya zoster profilaktikası lazımdırmı və nə qədər müddətə? Hepatit B testim nə göstərdi? Transplantasiyadan sonra CMV-ni necə izləyəcəksiniz? Soyuqdəymə əlamətlərində nə etməliyəm və müalicəm təxirə salına bilərmi? Mən və ailəm hansı peyvəndləri almalıyıq? Suçiçəyi ilə təmasda olsam, kimə zəng edim?
05Virus infeksiyası necə inkişaf edir?
Sadələşdirilmiş şəkildə: yoluxmadan və ya oyanmadan müalicəyə qədər.
06Leykozda vacib viruslar (sadələşdirilmiş)
| Virus | Necə özünü göstərə bilər? | Nə kömək edir? |
|---|---|---|
| Herpes simpleks | Dodaqda uçuq, ağızda ağrılı yaralar | Antivirus profilaktika və müalicə |
| Suçiçəyi-zoster | Bədənin bir tərəfində ağrılı qabarcıqlı zolaq; suçiçəyi | Antivirus dərmanlar; bəzi hallarda peyvənd |
| Sitomeqalovirus (CMV) | Çox vaxt əlamətsiz; qızdırma, qan göstəricilərinin düşməsi, pnevmoniya | Qanda PCR nəzarəti, profilaktika və ya erkən müalicə |
| Qrip və COVID-19 | Qızdırma, öskürək, əzələ ağrıları | Peyvənd, erkən antivirus müalicə |
| RSV və digər tənəffüs virusları | Burun axması, öskürək, xırıltı, təngnəfəslik | Gigiyena, dəstəkləyici müalicə; bəzən peyvənd |
| Hepatit B | Çox vaxt əlamətsiz; qaraciyər göstəricilərinin artması | Müalicədən əvvəl test, antivirus profilaktika |
* Cədvəl ümumi məlumat üçündür. Profilaktika və müalicə müalicə növündən və risk dərəcəsindən asılıdır; qərarı hematologiya komandanız verir.
07Əsas terminlər
- Virus
- Yalnız canlı hüceyrənin içində çoxala bilən çox kiçik mikrob.
- Reaktivasiya
- Bədəndə gizli qalan virusun yenidən aktivləşməsi.
- Latent infeksiya
- Virusun əlamət vermədən bədəndə “yatmış” qalması.
- Herpes virusları
- Herpes simpleks, suçiçəyi-zoster, CMV və EBV daxil olan virus ailəsi.
- Zoster
- Suçiçəyi virusunun oyanması ilə yaranan ağrılı qabarcıqlı səpki.
- CMV
- Sitomeqalovirus; transplantasiyadan sonra xüsusilə vacib olan herpes virusu.
- PCR
- Virusun genetik materialını tapan və ölçən həssas test.
- Antivirus dərman
- Virusun çoxalmasını dayandıran dərman.
- Seropozitiv
- Qanda virusa qarşı antitellərin olması — keçmiş yoluxmanın əlaməti.
- Hepatit B reaktivasiyası
- Gizli hepatit B virusunun immunitet zəiflədikdə yenidən çoxalması.
08Əsas fikirlər
- Viruslar hüceyrələrin içində çoxalır; antibiotiklər onlara təsir etmir.
- Limfositləri zəiflədən müalicələr virus riskini artırır.
- Tənəffüs virusları zəif immunitetdə ağciyərə keçə bilər.
- Herpes, zoster və CMV kimi “yatmış” viruslar yenidən oyana bilər.
- Müalicədən əvvəl hepatit B testi vacibdir.
- Viruslar əsasən PCR testləri ilə tapılır.
- Profilaktik antivirus dərmanları kursun sonuna qədər qəbul edin.
- Peyvəndlər və gigiyena sizi və ailənizi qoruyur.
09Tez-tez verilən suallar
Soyuqdəymə əlamətlərim var. Bu da təcili vəziyyətdirmi?
Qızdırma, təngnəfəslik və ya halsızlıq varsa, bəli — dərhal zəng edin. Yalnız yüngül burun axması olsa belə, komandanıza bildirin: test etmək, ailəni qorumaq və bəzən müalicəni təxirə salmaq barədə qərar verə bilərlər.
Mənə niyə asiklovir kimi dərman verilir, axı xəstə deyiləm?
Bu, profilaktikadır: bədəndə gizli qalan herpes viruslarının müalicə zamanı oyanmasının qarşısını alır. Dərmanı həkim deyənə qədər qəbul edin, özbaşına dayandırmayın.
CMV testim müsbətdir. Bu nə deməkdir?
Əgər söhbət antitellərdən gedirsə, bu, keçmişdə CMV-yə yoluxduğunuzu göstərir — insanların çoxunda belədir. Transplantasiyadan sonra qanda virusun özü PCR ilə izlənilir və səviyyə artarsa müalicə başlanır.
Hepatit B keçirmişəm. Leykoz müalicəsi ala bilərəmmi?
Bəli. Müalicədən əvvəl testlər aparılır, lazım olduqda antivirus profilaktika başlanır və qaraciyər göstəriciləri izlənilir. Bu, adətən leykoz müalicəsini gecikdirmir.
Uşağım məktəbdən soyuqdəymə gətirdi. Nə etməliyəm?
Əlləri tez-tez yuyun, mümkünsə ayrı otaqda yatın, ümumi əşyalardan istifadə etməyin və maska taxmağı düşünün. Özünüzdə əlamətlər yaransa, komandanıza bildirin. Ailənin qrip və COVID-19 peyvəndləri sizi də qoruyur.
Zoster yoluxucudurmu?
Zoster qabarcıqlarındakı virus suçiçəyi keçirməmiş və peyvənd olunmamış insanlara suçiçəyi kimi keçə bilər. Qabarcıqlar quruyana qədər onları örtülü saxlamaq və həssas insanlarla təmasdan çəkinmək tövsiyə olunur.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hansı virus testləri edilib və nəticələr nədir?
Herpes və ya sitomeqalovirus kimi viruslar mənim üçün təhlükəlidirmi?
Antivirus profilaktikası lazımdırmı?
Ailədə soyuqdəymə olarsa, necə davranmalıyıq?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Viral Infections
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Shingles
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Cytomegalovirus Infections
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About Shingles (Herpes Zoster)
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About RSV
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Hepatitis B Basics
- World Health Organization (WHO). Hepatitis B (fact sheet)
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Annals of Hematology (AGIHO/DGHO), 2022. Management of herpesvirus reactivations in patients with solid tumours and hematologic malignancies: update of the Guidelines of the AGIHO
- Journal of Clinical Oncology (ASCO), 2020. Hepatitis B Virus Screening and Management for Patients With Cancer Prior to Therapy: ASCO Provisional Clinical Opinion Update
- Lancet Infectious Diseases (ECIL 7), 2019. Guidelines for the management of cytomegalovirus infection in patients with haematological malignancies and after stem cell transplantation
- New England Journal of Medicine, 2017. Letermovir Prophylaxis for Cytomegalovirus in Hematopoietic-Cell Transplantation
- Lancet Infectious Diseases (ECIL-10), 2026. Community-acquired respiratory virus infections in patients with haematological malignancies or undergoing haematopoietic cell transplantation