Bakterial infeksiyalar
Bakteriyalar leykoz müalicəsi zamanı ən çox rast gəlinən infeksiya səbəbidir. Onların çoxu dərimizdə, ağzımızda və bağırsağımızda yaşayır və immunitet zəiflədikdə qana keçə bilər. Bu mövzuda bakterial infeksiyaların harada başladığını, necə tanındığını, antibiotiklərin necə seçildiyini və davamlı bakteriyalardan qorunmaq üçün nə edə biləcəyinizi izah edirik.
01Qısa cavab
02Sadə izah
Bakteriyalar gözlə görünməyən tək hüceyrəli canlılardır. Onlar özbaşına çoxala bilir və bədənin hər yerində yaşaya bilər. Sağlam insanda bakteriyaların çoxu zərərsizdir, bir qismi isə faydalıdır.
Leykozda və kimyaterapiyadan sonra neytrofillər azaldıqda, dəridə, ağızda və bağırsaqda yaşayan adi bakteriyalar qana keçə bilər. Qanda bakteriyanın olmasına bakteremiya deyilir. Bu, ciddi vəziyyətdir və təcili müalicə tələb edir.
Bakterial infeksiyanın ilk və bəzən yeganə əlaməti qızdırmadır. Bundan başqa titrəmə (xüsusən kateter yuyulduqdan sonra), öskürək, sidik ifrazında yanma, ishal, dəridə qızartı və ağrı, düz bağırsaq ətrafında ağrı ola bilər.
Bakterial infeksiyaları antibiotiklər müalicə edir. Həkimlər hansı bakteriyanın günahkar olduğunu bilməmiş, ən ehtimal olunanlara qarşı təsir edən antibiotik başlayır, laboratoriya nəticələri gəldikdə isə müalicəni dəqiqləşdirir.
Antibiotikləri lazımsız və ya düzgün olmayan şəkildə istifadə etdikdə bakteriyalar onlara “öyrəşir” — buna davamlılıq deyilir. Ona görə antibiotikləri yalnız həkimin təyin etdiyi kimi qəbul etmək həm sizi, həm də başqalarını qoruyur.
03Elmi izah
Qram-müsbət və qram-mənfi bakteriyalar. Laboratoriyada bakteriyalar Qram üsulu ilə boyanır və divarlarının quruluşuna görə iki böyük qrupa bölünür. Qram-müsbət bakteriyalara stafilokoklar (dəridən, xüsusən kateterlə əlaqəli), streptokoklar (mukozit zamanı ağızdan) və enterokoklar aiddir. Qram-mənfi bakteriyalar — bağırsaq çöpü (E. coli), Klebsiella, Pseudomonas aeruginosa — əsasən bağırsaqdan gəlir və çox sürətlə ağır sepsis törədə bilər. Buna görə ilkin antibiotik həmişə qram-mənfi bakteriyaları, o cümlədən Pseudomonas-ı əhatə edir.
İlkin müalicə. NICE və ESMO tövsiyələrinə görə neytropenik sepsisdən şübhələnildikdə venadaxili empirik antibiotik xəstəxanaya gəldikdən sonra mümkün qədər tez, ideal olaraq bir saat ərzində başlanmalıdır. Avropa ECIL-4 tövsiyələri antibiotikin seçimini yerli davamlılıq vəziyyətinə və xəstənin risk amillərinə görə etməyi tövsiyə edir: xüsusi risk olmayanda “eskalasiya” (daha dar başlayıb lazım olduqda genişləndirmək), davamlı bakteriyalarla əvvəlki kolonizasiya, ağır gediş və ya davamlılığın yüksək olduğu mərkəzlərdə isə “de-eskalasiya” (geniş başlayıb sonra daraltmaq). Müalicə 72–96 saatdan sonra klinik gedişə və mikrobioloji nəticələrə görə yenidən qiymətləndirilir.
Profilaktika. ASCO/IDSA tövsiyələrinə görə neytrofillərin 0,1×10⁹/L-dən aşağı səviyyədə 7 gündən çox qalacağı gözlənilən yüksək riskli xəstələrdə profilaktik antibiotik (adətən ftorxinolon) tövsiyə olunur. 2005-ci ildə NEJM-də dərc olunmuş təsadüfi tədqiqatda levofloksasin alan xəstələrdə neytropeniya dövründə qızdırma 65%, plasebo qrupunda isə 85% hallarda qeydə alınıb; qan infeksiyaları da azalıb, ölüm göstəriciləri isə qruplar arasında oxşar olub. Profilaktikanın mənfi tərəfi davamlılığın artması riskidir, ona görə qərar fərdi verilir.
Davamlı bakteriyalar və C. diff. MRSA (metisillinə davamlı qızılı stafilokok), vankomisinə davamlı enterokoklar, geniş spektrli beta-laktamaza (ESBL) və karbapenemaza istehsal edən qram-mənfi bakteriyalar müalicəni çətinləşdirir. ÜST-ün məlumatına görə bakterial davamlılıq 2021-ci ildə dünyada 4,7 milyondan çox ölümlə əlaqəli olub. Bəzi xəstəxanalar daxil olarkən skrininq yaxmaları götürür. Antibiotiklər bağırsağın normal florasını da dəyişdiyi üçün Clostridioides difficile infeksiyasına yol aça bilər: CDC-yə görə antibiotik qəbulu zamanı və ondan sonrakı ayda bu infeksiyanın riski 10 dəfəyə qədər artır.
04Bədəndə nə baş verir?
Nə vaxt təcili müraciət etməli?
Temperatur 38 °C və ya daha yüksək olduqda (və ya komandanızın dediyi həddə çatdıqda), titrəmə — xüsusən kateter yuyularkən və ya ondan sonra — başlayanda, təngnəfəslik, çaşqınlıq, sidik azalması, şiddətli qarın ağrısı və ya qanlı ishal olduqda dərhal 24 saatlıq nömrəyə zəng edin və ya təcili yardım çağırın. Evdəki antibiotiki özbaşına başlamayın — bu, qan əkilməsinin nəticəsini poza bilər.
Bakteriyalar haradan gəlir?
Bir çox bakterial infeksiya insanın öz bakteriyalarından başlayır: dəri bakteriyaları kateter və iynə yerlərindən, ağız bakteriyaları mukozit yaralarından, bağırsaq bakteriyaları isə zədələnmiş bağırsaq divarından qana keçə bilər. Xəstəxanada və çirkli əllərlə davamlı bakteriyalar da ötürülə bilər. Əl gigiyenası, ağız qulluğu və kateterə düzgün qulluq bu yolları daraldır.
Xəstəxanada nə baş verir?
Həkim sizi müayinə edir, qan əkilmələri və digər nümunələr götürür, sonra gecikmədən venadaxili antibiotik başlayır. Əkilmə nəticəsi bir neçə gün çəkə bilər; bakteriya tapılarsa, ona ən uyğun antibiotik seçilir. Kateter infeksiyasında bəzən kateteri çıxarmaq lazım olur. Müalicənin müddətinə infeksiyanın yeri, bakteriyanın növü və neytrofillərin bərpası təsir edir.
Antibiotikləri necə düzgün qəbul etməli?
Antibiotiki tam olaraq təyin edildiyi kimi, saatına və müddətinə əməl edərək qəbul edin. Özünüzü yaxşı hiss etdikdə belə, həkimlə danışmadan dayandırmayın. Qalmış antibiotikləri saxlamayın və başqalarına verməyin. Əvvəllər hansı antibiotikə necə reaksiya verdiyinizi komandanıza dəqiq deyin — “allergiya” qeydinin düzgün olması seçimi asanlaşdırır.
Antibiotik fonunda ishal
Antibiotiklər bağırsaq florasını dəyişə bilər. Gün ərzində bir neçə dəfə sulu nəcis, qarın ağrısı və ya qızdırma varsa, komandanıza bildirin: C. diff infeksiyası yoxlanıla bilər. İshal əleyhinə dərmanları həkimlə danışmadan qəbul etməyin. Bol maye için və tualetdən sonra əlləri sabunla yuyun — spirtli antiseptik C. diff sporlarına yaxşı təsir etmir.
Həkiminizə verə biləcəyiniz suallar
Mənə profilaktik antibiotik lazımdırmı və nə qədər müddətə? Hansı əlamətlərdə dərhal gəlməliyəm? Qan əkilməsində nə tapıldı və antibiotik buna görə dəyişəcəkmi? Kateterimin çıxarılması lazım ola bilərmi? Məndə davamlı bakteriya aşkarlanıbmı və bu, gündəlik həyatımda nəyi dəyişir? Antibiotik müalicəsi nə vaxt bitəcək?
05Bakterial infeksiyadan şübhələnildikdə
Neytropeniya zamanı qızdırma çıxdıqda adətən belə addımlar atılır (sadələşdirilmiş).
06Tez-tez rast gəlinən bakterial infeksiyalar (sadələşdirilmiş)
| Harada? | Mümkün əlamətlər | Tez-tez rast gəlinən bakteriyalar |
|---|---|---|
| Qan (bakteremiya) | Qızdırma, titrəmə, halsızlıq, təzyiqin düşməsi | Dəri və bağırsaq bakteriyaları |
| Kateter | Qızartı, ağrı, axıntı; yuyulduqdan sonra titrəmə | Stafilokoklar |
| Ağciyərlər | Öskürək, təngnəfəslik, döş qəfəsində ağrı | Pnevmokok, Pseudomonas və başqaları |
| Sidik yolları | Yanma, tez-tez sidiyə getmə, bulanıq sidik | Bağırsaq çöpü və digər bağırsaq bakteriyaları |
| Dəri və anus ətrafı | Qızartı, şişkinlik, ağrı | Stafilokoklar, streptokoklar, bağırsaq bakteriyaları |
| Bağırsaq | Sulu ishal, qarın ağrısı, qızdırma | Clostridioides difficile və başqaları |
* Neytropeniya zamanı bu əlamətlər zəif və ya olmaya bilər; qızdırma çox vaxt yeganə siqnaldır. Diaqnozu hematologiya komandanız qoyur.
07Əsas terminlər
- Bakteriya
- Tək hüceyrəli mikrob; bəziləri infeksiya törədir.
- Bakteremiya
- Qanda bakteriyanın olması.
- Qram boyanması
- Bakteriyaları qram-müsbət və qram-mənfi qruplara ayıran laboratoriya üsulu.
- Antibiotik
- Bakteriyaları öldürən və ya çoxalmasını dayandıran dərman.
- Geniş təsirli antibiotik
- Çox sayda bakteriya növünə təsir edən antibiotik.
- Həssaslıq testi
- Bakteriyanın hansı antibiotiklərə cavab verdiyini göstərən test.
- Profilaktik antibiotik
- İnfeksiyanın qarşısını almaq üçün əvvəlcədən verilən antibiotik.
- Davamlılıq
- Bakteriyanın antibiotikə cavab verməməsi.
- MRSA
- Bir çox antibiotikə davamlı qızılı stafilokok.
- C. diff
- Antibiotiklərdən sonra ishal və bağırsaq iltihabı törədə bilən bakteriya.
08Əsas fikirlər
- Bakteriyalar müalicə zamanı ən çox rast gəlinən infeksiya səbəbidir.
- Çox vaxt infeksiyanın mənbəyi öz dəri, ağız və bağırsaq bakteriyalarımızdır.
- Qızdırma çox vaxt ilk və yeganə əlamətdir.
- Antibiotik nəticələri gözləmədən, mümkün qədər tez başlanır.
- Nəticələr gəldikdə müalicə dəqiqləşdirilir.
- Profilaktik antibiotik yalnız müəyyən risk qruplarında istifadə olunur.
- Antibiotikləri yalnız təyin edildiyi kimi qəbul edin.
- Antibiotik fonunda sulu ishal haqqında komandanıza bildirin.
09Tez-tez verilən suallar
Mənə niyə bir neçə antibiotik birdən verilir?
Bəzən müxtəlif bakteriyaları əhatə etmək və ya davamlı bakteriyadan şübhə olduqda ilkin müalicə geniş tutulur. Nəticələr gəldikdən sonra həkimlər çox vaxt müalicəni sadələşdirir. Bu yanaşma beynəlxalq tövsiyələrə uyğundur.
Profilaktik antibiotik qəbul edirəm. Yenə də qızdırma ola bilərmi?
Bəli. Profilaktika riski azaldır, amma tamamilə aradan qaldırmır. Profilaktik antibiotik qəbul edərkən qızdırma olduqda da dərhal zəng etmək lazımdır.
Qan əkilməsi mənfi çıxdı, niyə antibiotik davam edir?
Bakteriya həmişə tapılmır. Həkim sizin vəziyyətinizə, neytrofillərin səviyyəsinə və qızdırmanın gedişinə görə müalicənin nə vaxt dayandırılacağına qərar verir. Bəzi stabil xəstələrdə tövsiyələr antibiotiki daha tez dayandırmağa imkan verir.
Məndə davamlı bakteriya tapıldı. Bu, müalicə olunmur deməkdirmi?
Xeyr. Davamlı bakteriya bəzi antibiotiklərə cavab vermir, lakin adətən başqa dərmanlar işləyir. Xəstəxana sizin və başqalarının qorunması üçün əlavə gigiyena tədbirləri tətbiq edə bilər.
Penisilinə allergiyam var. Bu, müalicəni çətinləşdirirmi?
Allergiya haqqında məlumat vacibdir, amma həkimlər həmişə alternativ tapır. Əvvəllər hansı reaksiyanın olduğunu dəqiq deyin: səpki, nəfəs darlığı və ya mədə narahatlığı fərqli mənalar daşıyır.
Probiotiklər antibiotik ishalının qarşısını alırmı?
Neytropeniya zamanı canlı mikrob tərkibli əlavələr təhlükəli ola bilər, çünki onlar özləri qana keçə bilər. Hər hansı probiotik və ya əlavəni yalnız hematologiya komandanızın icazəsi ilə qəbul edin.
10Həkimə veriləcək suallar
Bu sualları qəbula aparın. Saxladıqlarınız «Suallarım» səhifəsində toplanır və yalnız bu cihazda qalır.
Hansı bakteriya tapılıb və hansı antibiotik verilir?
Antibiotik nə qədər davam edəcək?
Antibiotikə allergiyam varsa, nə etməliyik?
Bakterial infeksiyanın qarşısını almaq üçün nəyə diqqət etməliyəm?
12Mənbələr
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Bacterial Infections
- MedlinePlus (U.S. National Library of Medicine). Antibiotic Resistance
- National Cancer Institute (NCI). Infection and Neutropenia during Cancer Treatment
- American Cancer Society. Infections in People with Cancer
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Healthy Habits: Antibiotic Do’s and Don’ts
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). About C. diff
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Methicillin-resistant Staphylococcus aureus (MRSA) Basics
- World Health Organization (WHO). Antimicrobial resistance (fact sheet)
- National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Neutropenic sepsis: prevention and management in people with cancer (CG151)
- Journal of Clinical Oncology (ASCO and IDSA), 2018. Antimicrobial Prophylaxis for Adult Patients With Cancer-Related Immunosuppression: ASCO and IDSA Clinical Practice Guideline Update
- Clinical Infectious Diseases (IDSA), 2011. Clinical practice guideline for the use of antimicrobial agents in neutropenic patients with cancer: 2010 update by the Infectious Diseases Society of America
- Annals of Oncology (ESMO), 2016. Management of febrile neutropaenia: ESMO Clinical Practice Guidelines
- Haematologica (ECIL-4), 2013. European guidelines for empirical antibacterial therapy for febrile neutropenic patients in the era of growing resistance
- New England Journal of Medicine, 2005. Levofloxacin to prevent bacterial infection in patients with cancer and neutropenia